अंतर्शुद्धि : भाग - ७ : बुद्धिशुद्धि (नेपाली)

**यो आलेख तरुण प्रधानज्यूद्वारा 'बोधी वार्ता' हेतु प्रकाशित दृश्य सामग्री को नेपाली रुपान्तरीत अंश हो; यसको मुख्य अभीष्ट ज्ञानको विस्तार र संरक्षण गर्नु हो। यस ज्ञानवर्धक सामग्रीलाई थप प्रसार उद्देश्यका लागि श्रब्य दृश्य सामग्री वा पुनर्लेखन गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको छ।"**

"बोधिवार्तामा यहाँहरू सबैलाई हार्दिक स्वागत छ। अंतर्शुद्धि को यो विशेष शृङ्खलाको यस भागमा आज हामी 'बुद्धिको शुद्धि' का बारेमा कुरा गर्नेछौँ। संसारका समस्त प्राणीहरूमध्ये मनुष्य नै एउटा यस्तो विशिष्ट जीव हो, जसले प्रकृतिबाट बुद्धिको सिद्धि र वरदान पाएको छ। तर दुःखको कुरा, धेरै मानिसहरूको बुद्धिमा आज अशुद्धि ले डेरा जमाएको छ।

धेरै पटक यस्तो देखिन्छ कि बुद्धिको सम्भावना भएर पनि धेरै जसो मानिसहरूमा बुद्धिको सही विकास हुन पाउँदैन। फेरि कतिपय मानिसहरू यस्ता पनि हुन्छन्, जसमा बुद्धिको विकास त राम्रो भएको हुन्छ, तर उनीहरूलाई त्यसको सही प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने बोध हुँदैन। उनीहरू आफ्नो बुद्धिको सामर्थ्यलाई कसरी जीवनको हितमा लगाउने भन्ने ज्ञानबाट वञ्चित छन्।

वास्तवमा बुद्धि के हो त? बुद्धि हाम्रो चित्तको एउटा अत्यन्तै विकसित र परिष्कृत तह हो। यो चित्तको एउटा यस्तो नयाँ आयाम हो, जुन केवल मनुष्य र मनुष्यभन्दा माथिल्लो चेतना भएका प्राणीहरूमा मात्र विद्यमान हुन्छ। मेरो दृष्टिकोणमा, बुद्धिको वास्तविक अर्थ त्यो क्षमता वा योग्यता हो, जसको माध्यमबाट एउटा व्यक्तिले आफ्नो चित्तका सम्पूर्ण शक्ति र सम्भावनाहरूको पूर्ण रूपमा सदुपयोग गर्न सक्छ। बुद्धिको यो परिभाषा सुन्दा अलि कठिन लाग्न सक्छ,

"साधारण अर्थमा मानिसहरूले बुद्धि भन्नाले समस्या सुल्झाउने, नयाँ कला, भाषा वा गणित र विज्ञानको प्रयोग गर्ने क्षमतालाई मात्र बुझ्ने गर्छन्। तर यहाँले ख्याल गर्नुभयो भने यो परिभाषा केवल बाहिरी क्रियाकलापमा मात्र आधारित देखिन्छ। यसको विपरीत, मैले दिएको परिभाषा भने मानिसको आन्तरिक गतिविधिमा निर्भर छ। जब कसैले आफ्नो चित्तका सम्पूर्ण शक्ति र सम्भावनाहरूको पूर्ण रूपमा सदुपयोग गर्न सक्छ, म त्यसैलाई नै वास्तविक बुद्धि भन्छु। यद्यपि, 'बुद्धि शुद्धि' को सन्दर्भमा चर्चा गर्दा यो परिभाषा अलि बढी नै विस्तृत र गहन हुन जान्छ।

त्यसैले बुद्धिलाई हामी यसरी अझ सरल ढङ्गले परिभाषित गर्न सक्छौँ बुद्धि त्यो योग्यता हो, जसले व्यक्तिलाई सही र गलतको वास्तविक ज्ञान गराउँछ। यसले मानिसमा विवेक र तर्क गर्ने सामर्थ्य पैदा गर्छ, जसबाट असल-खराब र सही-गलत छुट्याउन सहज हुन्छ। एक बुद्धिमान व्यक्तिमा कुनै पनि अनुभवलाई गहिरोसँग बुझ्ने र नयाँ कुराहरूलाई छिट्टै ग्रहण गर्ने शक्ति हुन्छ। उसले कठिन कार्यलाई पनि सहजै सम्पन्न गर्छ र उसमा आफूले चाहेको जुनसुकै कुरा पनि सिक्न सक्ने क्षमता हुन्छ। उसले आफूलाई प्रस्टसँग अभिव्यक्त गर्न मात्र जान्दैन, बरु अरूले के भन्न खोजिरहेका छन् भन्ने मर्म र उनीहरूको भावनालाई पनि उत्तिकै गहिराइमा बुझ्न सक्छ।"

"बुद्धि र ज्ञानका बीचमा एउटा सूक्ष्म अन्तर छ। प्रखर बुद्धि भएर पनि कुनै व्यक्ति अज्ञानी रहन सक्छ, किनकि उसले अज्ञानलाई नै ज्ञान मानिरहेको हुन सक्छ। यदि सही गुरु वा मार्गदर्शक नपाएमा, प्रखर बुद्धि भए तापनि मानिस ज्ञानको मार्गमा लाग्नुको सट्टा अन्यत्रै भौँतारिन सक्छ। बुद्धि र ज्ञान एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्; जति धेरै बुद्धि हुन्छ, ज्ञानको सम्भावना उत्ति नै बढ्छ र जति धेरै ज्ञान हुन्छ, बुद्धि पनि उत्ति नै तिखारिँदै जान्छ।

बुद्धि एउटा सम्भावना र सामर्थ्य हो जसलाई वृद्धि गर्न सकिन्छ, र यो पूर्ण रूपमा मानिसको चित्तमा निर्भर रहन्छ। यसको विपरीत, ज्ञान अनुभवमा आधारित हुन्छ, चित्तमा होइन। हामीसँग जति धेरै अनुभव हुन्छ, ज्ञानको भण्डार पनि उत्ति नै बढ्दै जान्छ। तर ज्ञान प्राप्तिका लागि बुद्धिको उपस्थिति अनिवार्य छ। केवल अनुभव बटुल्दैमा मात्रै साँचो ज्ञान प्राप्त हुँदैन।

अनुभवलाई ज्ञानमा रूपान्तरण गर्ने जुन सामर्थ्य हुन्छ, त्यो नै वास्तवमा बुद्धिको क्षमता हो। बुद्धि चित्तको एउटा अत्यन्तै उपयोगी, नवीन र उच्च विकसित क्षमता हो, जसका अनेकौँ लाभहरू छन्। मानिसले बुद्धिकै बलमा यो सम्पूर्ण विश्वमाथि आफ्नो आधिपत्य जमाएको छ र मानिस सर्वश्रेष्ठ जीव हुनुको मुख्य कारण पनि उसको बुद्धि नै हो।"

"मैले भनेझैँ, बुद्धि सबैमा हुँदैन, अर्थात् सबैमा एकैनासको बुद्धि हुँदैन। हो, कम बुद्धि भएको मानिस पनि अन्य जीवहरूभन्दा सयौँ-हजारौँ गुणा बढी बुद्धिमान हुन्छ, यो सत्य हो। तर मानिसहरूबीचमै तुलना गर्ने हो भने, सबैभन्दा मूर्ख मानिसलाई शून्य मान्दा सबैभन्दा बुद्धिमान मानिस सय प्रतिशतमा रहनेछ। त्यसैले बुद्धि सबैमा हुन्छ, तर केही व्यक्तिमा यो निकै बढी विकसित भएको हुन्छ।

बुद्धिलाई नाप्न पनि सकिन्छ, तर त्यो त्यति प्रभावकारी वा उपयोगी हुँदैन। जब सही समय र परिस्थिति आउँछ, तब मात्र बुद्धिको प्रयोग हुन्छ र त्यसको वास्तविक परीक्षा हुन्छ। बुद्धिलाई अङ्कहरूमा नाप्नु खासै अर्थपूर्ण वा उपयोगी हुँदैन। कसैमा बुद्धि कम र कसैमा बढी किन हुन्छ भन्ने कुराका धेरै कारणहरू छन्। जसरी कसैको शरीर सानो र दुर्बल हुन्छ भने कसैको शरीर अग्लो, बलियो र हृष्टपुष्ट हुन्छ। कसैमा विशेष कला हुन्छ भने कसैमा कुनै कला हुँदैन। त्यसैगरी, बुद्धि पनि चित्तकै एउटा क्षमता भएकाले कसैमा बढी विकसित हुन्छ भने कसैमा हुँदैन।"

"संसारका सबै मानिसहरू समान रूपमा बुद्धिमान हुन्छन् भन्ने मान्यता राख्नु एउटा ठुलो भूल हो, किनभने वास्तवमा त्यस्तो हुँदैन। मानिसको बुद्धिको स्तर सधैँ स्थिर रहँदैन, यो समय र उमेर अनुसार घटबढ भइरहन्छ। जस्तै हामी सानो हुँदा हामीमा त्यति धेरै बुद्धिको विकास भएको हुँदैन, तर बिस्तारै ज्ञान हासिल गर्दै जाँदा र जीवनका विविध अनुभवहरू बटुल्दै जाँदा बुद्धिको क्षमता पनि क्रमशः बढ्दै जान्छ। तर जब व्यक्ति वृद्धावस्थामा पुग्छ, तब उसको बुद्धिको सामर्थ्य बिस्तारै कम हुन थाल्छ, यो कुरा पनि व्यवहारमा देखिएको छ।

ज्ञानको भण्डार त समयसँगै निरन्तर बढ्दै जान सक्छ, तर बुद्धिको तीक्ष्णता भने परिस्थिति अनुसार कम वा बढी भइरहन्छ। ज्ञानको एउटा सुन्दर विशेषता के हो भने यो एकपटक प्राप्त भएपछि कहिल्यै हराउँदैन, तर बुद्धिको स्वभाव भने त्यस्तो स्थिर हुँदैन। हजुरले याद गर्नुभयो भने देख्नुहुनेछ कि बिहानदेखि साँझसम्म पनि हाम्रो बुद्धिको सक्रियतामा उतारचढाव आइरहेको हुन्छ। जब हामी बिहान उठ्छौँ र मन ताजा हुन्छ, तब बुद्धिले अत्यन्तै प्रभावकारी ढङ्गले आफ्नो काम गर्दछ। तर जब हामी शारीरिक वा मानसिक रूपमा थाक्छौँ, अथवा कुनै डरलाग्दो र नकारात्मक परिस्थितिमा फस्छौँ, तब बुद्धिको प्रक्रिया चल्न प्रायः बन्द नै हुन्छ। किनभने बुद्धि पनि हाम्रो चित्तमा चल्ने अन्य प्रणालीहरू जस्तै एउटा मानसिक प्रक्रिया मात्र हो।"

"बुद्धिको स्तरमा घटबढ हुनुका पछाडि केही जैविक कारणहरू पनि हुन सक्छन्, जस्तै वंशाणुगत कारणले गर्दा कुनै व्यक्ति मन्दबुद्धि हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ केही शारीरिक रोगहरूका कारणले बुद्धिको विकास रोकिन्छ भने मानसिक रोगहरूले गर्दा बुद्धिको प्रक्रिया नै बन्द भएर व्यक्ति पूर्ण रूपमा बुद्धिशून्य बन्न सक्छ। अन्य कारणहरूमा पारिवारिक वातावरण पनि पर्दछ; यदि आमाबुबा र परिवार बुद्धिमान छन् भने सन्तानको पनि बुद्धि बढ्ने प्रवल सम्भावना रहन्छ। तर यदि आमाबुबा नै विवेकहीन छन् भने उनीहरूले सन्तानको बुद्धिको विकासमा खासै सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्दैनन् र उसको बुद्धिमा वृद्धि हुँदैन।

त्यसैगरी व्यक्तिले कस्तो शिक्षा र दीक्षा पाएको छ भन्ने कुराले पनि असर गर्छ; सामान्यतया शिक्षित व्यक्तिमा बढी बुद्धि हुने अपेक्षा गरिन्छ, तर यो सधैँ लागू हुने नियम भने होइन। हाम्रो चित्त यति धेरै जटिल छ कि बुद्धिको सन्दर्भमा कुनै पनि निश्चित नियम बनाउन निकै कठिन कार्य हो। कहिलेकाहीँ नपढेका व्यक्तिहरूको बुद्धि पनि निकै तीव्र हुन्छ, तर विद्यालय र कलेजमा केवल घोकेर उत्तीर्ण भएका शिक्षितहरू भने अक्सर बुद्धिशून्य र मन्दबुद्धि भेटिन्छन्। कतिपय अवस्थामा त वर्षौँ पढेका मानिसहरूमा गाउँका सोझा र अशिक्षित मानिसहरूको तुलनामा पनि निकै कम बुद्धि भएको पाइएको छ।"

"बुद्धिको विकास वा यसको घटबढ हुनुमा संगत जस्ता अरू पनि धेरै महत्वपूर्ण कारणहरू रहेका छन्। यदि कुनै व्यक्ति बुद्धिमान मानिसहरूको संगतमा रहन्छ भने, उसका आमाबुबा वा वंशाणुगत कारणहरू जे-जस्ता भए पनि उसको बुद्धिको स्तर वृद्धि हुन्छ। असल पुस्तकहरू पढ्ने र प्रखर बुद्धि भएका व्यक्तिहरूसँग उठबस गर्ने गर्नाले पनि बुद्धिको सामर्थ्य बढ्दै जान्छ। यसको विपरीत, यदि व्यक्ति मूर्ख, अज्ञानी र मन्दबुद्धि भएका मानिसहरूको साथमा रहन्छ भने, उसको बुद्धिको तीक्ष्णता क्रमशः घट्दै जान्छ।

कहिलेकाहीँ निकै बुद्धिमान व्यक्ति पनि कुनै कारणवश गलत संगतमा फस्न पुग्छ र त्यसले गर्दा उसको बुद्धिको हानी हुनका साथै बुद्धि भ्रष्ट समेत हुन थाल्छ। यसका अन्य कारणहरू पनि हुन सक्छन्, जस्तै कुनै कडा संक्रामक रोग लागेमा मानिसको बुद्धिको क्षमता एक्कासि खस्कन सक्छ। यदि बाल्यकालमा आवश्यक भोजनको अभाव वा कुपोषण भयो भने बालबालिकाको बुद्धिको स्वभाविक विकास हुन पाउँदैन। यदि ज्ञानेन्द्रीयहरूमा कुनै समस्या छ, जस्तै कोही अन्धो वा बहिरो छ भने, सम्बन्धित क्षेत्रमा बुद्धिको विकास अपेक्षाकृत कम हुन सक्छ।

बुद्धि पूर्ण रूपमा शरीरमा मात्र निर्भर नभए तापनि बुद्धिको सक्रियतामा शरीरको अवस्थाले निकै ठुलो प्रभाव पारेको हुन्छ। यो आफैँमा एउटा विस्तृत विषय भएकाले हामी यहाँ धेरै जैविक कारणहरूको गहिराइमा अलमलिने छैनौँ। हामी केवल यो मानेर अघि बढ्नेछौँ कि एक साधकमा अन्य मानिसहरूमा जस्तै आफ्नो बुद्धि र चेतनालाई परिष्कृत गर्ने पूर्ण क्षमता विद्यमान छ।"

"बुद्धिसँग सम्बन्धित गम्भीर समस्या भएका व्यक्तिहरू साधनाको पथमा धेरै अगाडि बढ्न सक्दैनन्। विशेषगरी उनीहरूलाई ज्ञान मार्गमा अघि बढ्न कठिन हुने भएकाले उनीहरूले साधनाका अन्य विकल्पहरू रोज्नु नै उपयुक्त हुन्छ। तर एउटा निकै रोचक र अनौठो कुरा के छ भने, जब यहाँले 'बुद्धि शुद्धि' को प्रक्रिया सुरु गर्नुहुन्छ, तब हजुरको बुद्धिको विकास स्वतः हुन थाल्छ। चाहे कोही व्यक्ति प्राकृतिक, सामाजिक वा शैक्षिक कारणले गर्दा नै किन मन्दबुद्धि भएको नहोस्, बुद्धिको शुद्धिकरण पश्चात् उसको बौद्धिक स्तरमा सुधार आउन थाल्छ।

बुद्धिशुद्धिको मुख्य अर्थ बुद्धिको क्षमता बढाउनु हो, तर यसको अर्थ केवल यतिमा मात्र सीमित छैन; यसभित्र अरू धेरै गहिरा कुराहरू पनि समेटिएका हुन्छन्। बुद्धिको अशुद्धि बारे बुझ्नुअघि म एउटा कुरा स्पष्ट पार्न चाहन्छु धेरैमा बुद्धिलाई चतुर्याइँको अर्को नाम ठान्ने भ्रम रहेको छ। कहिलेकाहीँ मानिसहरूले केवल चलाखी वा बाहिरी 'होसियारी' लाई नै वास्तविक बुद्धिको रूपमा बुझ्ने गल्ती गर्छन्। त्यसैले, वास्तविक बुद्धिमान र चतुर व्यक्ति बीचको अन्तर छुट्याउन सकोस् र यहाँले गलत नबुझ्नुहोस् भनेर मैले यी दुईको तुलना गरेको छु।

यदि कुनै व्यक्ति जीवन निर्वाहमा निपुण छ, पैसा कमाउँछ, सामाजिक स्तर बढाउँछ र सबैका साथ राम्रो सम्बन्ध राख्न सक्छ भने उसमा व्यावहारिक ज्ञान भएको मानिन्छ। त्यस्तो व्यक्तिले आफ्नो र अरूको काम पनि अत्यन्तै कुशलताका साथ सम्पन्न गर्न सक्छ। यस्तो व्यक्तिलाई सर्वसाधारणले बुद्धिमान त ठान्छन्, तर यो केवल जीवन जिउनका लागि उपयोगी 'व्यावहारिक बुद्धि' मात्र हो, जसको पहुँच योभन्दा माथिल्लो स्तरमा हुँदैन।"

"जहाँ समाज र अन्य मानिससँगको व्यवहारको कुरा आउँछ, त्यहाँको परिस्थितिलाई हामीले ध्यान दिनुपर्छ। यस सामाजिक व्यवस्थामा जसले आफ्नो काम निकाल्न जान्दछ र जसमा राम्रो व्यावहारिक ज्ञान छ, उसलाई हामी 'चतुर' वा 'होसियार' भन्न सक्छौँ, तर बुद्धिमान भन्न सकिँदैन। किनभने वास्तविक बुद्धिका लागि मैले अघि उल्लेख गरेका विशेष लक्षणहरू हुनु अनिवार्य छ। हुन सक्छ, त्यो व्यक्ति पूर्ण रूपमा निरक्षर नै किन नहोस्, तर व्यावहारिक रूपमा ऊ निकै चतुर हुन सक्छ।

उसले आफ्नो कुनै व्यवसायमा निकै ठुलो उन्नति र प्रगति गरेको पनि हुन सक्छ। यो पनि सम्भव छ कि ऊ राजनीतिक क्षेत्रमा धेरै अगाडि बढेको होस्। उसलाई न विज्ञानको कुनै ज्ञान हुन सक्छ, न त विभिन्न भाषाहरूको नै जानकारी हुन सक्छ। तैपनि जीवन निर्वाह र सांसारिक दौडमा ऊ धेरै अगाडि पुगेको हुन सक्छ; त्यसैले यस्तो व्यक्तिलाई 'चतुर' भन्न त मिल्छ, तर 'बुद्धिमान' होइन।

चतुर्याइँ पनि बुद्धिको एउटा प्रकार त हो, तर यसको एउटा निश्चित सीमा हुन्छ र त्यो व्यक्ति त्यस सीमाभन्दा माथि उठ्न सक्दैन। यसलाई बुझ्न म एउटा सानो उदाहरण दिन्छु जस्तै एउटा गाडी मर्मत गर्ने मिस्त्री। हजुरले उसको अगाडि जस्तोसुकै बिग्रिएको गाडी ल्याए पनि उसले त्यसको समस्या तुरुन्तै पत्ता लगाएर मर्मत गरिदिन्छ, किनकि उसलाई २०३० वर्षको लामो अनुभव भइसकेको हुन्छ।"

"तर यदि त्यो व्यक्तिको अगाडि यहाँले इन्जिनियरिङको कुनै नक्सा वा चित्र राखेर नयाँ मेसिन मर्मत गर्न भन्नुभयो भने उसले त्यसो गर्न सक्दैन; किनकि उसमा केवल चतुर्याइँ र बाहिरी होसियारी मात्र छ। एउटै काम बारम्बार गर्नाले उसले त्यो क्षेत्रमा राम्रो प्रगति त गरेको छ, तर अन्य विषयहरू सिक्ने वा नयाँ ज्ञान प्राप्त गर्ने क्षमता उसमा त्यति धेरै हुँदैन। यद्यपि, यदि त्यो व्यक्ति साँच्चै बुद्धिमान छ भने उसले जुनसुकै नयाँ मेसिन मर्मत गर्ने तरिका पनि सहजै सिक्न सक्छ।

त्यसैले एउटा इन्जिनियर र मिस्त्री को बीचमा यही मुख्य भिन्नता छ कि मेकानिकको कला उसलाई जे सिकाइएको छ, त्यहीँसम्म मात्र सीमित रहन्छ। तर इन्जिनियरको बुद्धिको भने कुनै सीमा हुँदैन; उसमा नयाँ-नयाँ कुराहरू सिक्ने र जटिल प्रणालीहरू बुझ्ने क्षमता हुन्छ। यहाँले उसको अगाडि जस्तोसुकै ठुलो समस्या राखिदिए पनि वा उसले कुनै नयाँ मेसिन बनाउन वा आविष्कार गर्न चाहेमा पनि, उसले त्यो सफलतापूर्वक गर्न सक्छ। किनभने उसमा नयाँ सिर्जना गर्ने र समाधान खोज्ने त्यो आन्तरिक सामर्थ्य अधिक हुन्छ।"

"त्यसैगरी एउटा व्यापारी छ, जसले सानोतिनो पसल चलाउन सक्छ र हुन सक्छ उसले त्यसै पसलबाट लाखौँकरोडौँ कमाउन पनि सक्छ। तर यदि उसलाई बैंक चलाउनका लागि त्यहाँ राखियो भने, उसले केही गर्न नसक्न सक्छ किनभने न उसलाई त्यस क्षेत्रको ज्ञान छ, न त उसको बुद्धि नै त्यति विकसित छ। उसको बुद्धिको विकास यसरी भएको हुँदैन कि उसले बैंक सञ्चालनको यो जटिल कलालाई बुझ्न सकोस्।

यसको विपरीत, एमबीए गरेको वा अर्थशास्त्रमा उच्च शिक्षा लिएको शिक्षित व्यक्तिले एउटा सानो पसल त निकै सजिलै चलाउन सक्छ। साथै, उसले एउटा ठुलो बैंक पनि सहजै सञ्चालन गर्न सक्छ र अर्थव्यवस्थाको क्षेत्रमा जस्तोसुकै जिम्मेवारी दिए पनि उसले सफलतापूर्वक पूरा गर्दछ। त्यसैले चतुर्याइँको लक्षण के हो भने व्यक्तिले सानोतिनो काम त गर्छ र त्यसमा निपुण पनि हुन्छ, तर उसमा नयाँ कुरा सिक्ने थप क्षमता हुँदैन।

एकपटक उसको समझमा जे कुरा बस्यो, उसले जीवनभर त्यसैलाई मानिरहन्छ र नयाँ कुरालाई ग्रहण गर्ने सामर्थ्य उसमा हुँदैन। यस्ता व्यक्तिहरूमा आफ्ना पुराना मान्यता र धारणाहरूलाई त्याग्न सक्ने हिम्मत वा क्षमता हुँदैन। यदि यस्ता व्यक्तिलाई नयाँ ठाउँमा पठाइयो भने उसले ठुलो संघर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ र ऊ नयाँ परिवेशमा घुलमिल हुन सक्दैन। उसलाई आफ्नो पुरानै घर, गाउँ, सहर वा देश मात्रै बानी हुन्छ र कुनै नयाँ परिस्थिति आइलागेमा उसको पुरानो ज्ञान र बुद्धिले त्यहाँ काम गर्दैन।"

"जसमा जति धेरै बुद्धि छ, उसले एउटा बुद्धिमान व्यक्तिलाई त्यति नै गहिराइमा बुझ्न सक्छ। एउटा बुद्धिमान व्यक्तिले मात्र अर्को बुद्धिमान व्यक्तिको वास्तविक सामर्थ्यलाई चिन्न र बुझ्न सक्छ। एक चतुर व्यक्तिले बुद्धिमानलाई बुझ्न सक्दैन र एक मूर्ख व्यक्तिले त कसैलाई पनि बुझ्न सक्ने सामर्थ्य राख्ने नि भएन । स्वयम्मा बुद्धि नभएका कारण उसमा बुद्धिको स्तर कति छ भन्ने थाहा पाउने योग्यता समेत हुँदैन। त्यसैले बुद्धिलाई बुझ्नका लागि पनि बुद्धि नै चाहिन्छ र बुद्धिलाई कसरी विकसित गर्ने भन्ने जान्न पनि बुद्धिकै आवश्यकता पर्दछ।

त्यसैले यो कार्य अलि जटिल छ; यो 'वाक् शुद्धि' जस्तो सजिलो छैन, जहाँ भोलिदेखि झुट नबोल्ने वा मधुर वचन बोल्ने प्रतिज्ञा गरे पुग्छ। बुद्धिको शुद्धि त्यति सहज छैन किनकि यसका लागि पहिल्यैदेखि केही न केही प्राकृतिक वा नैसर्गिक बुद्धि हुनु आवश्यक छ। बुद्धिको स्वरूप बुझाउन र चतुर्याइँलाई बुद्धि नठान्नुहोस् भन्नका लागि नै मैले केही समय लिएको हुँ, किनकि चतुर व्यक्ति बुद्धिमान हुँदैन। को बुद्धिमान छ र को छैन भन्ने छुट्याउन मात्र होइन, बरु म स्वयं बुद्धिमान छु वा छैन भन्ने बुझ्नका लागि पनि हजुरलाई बुद्धिकै जरुरत पर्छ।

बुद्धिको विकास यति धेरै गर्नुपर्छ कि आफ्नो बुद्धिमा के-कस्ता अशुद्धिहरू प्रवेश गरेका छन् भन्ने कुरा स्वयंले चिन्न सकियोस्। यदि बुद्धिमा अशुद्धि छ भने आफ्नो बुद्धि अशुद्ध छ भन्ने थाहा पाउने कुनै सम्भावना नै रहँदैन। मूर्ख व्यक्तिले आफू मूर्ख छु भन्ने थाहा नपाउने मात्र होइन, बरु ऊ आफ्नो मूर्खताबाट बाहिर निस्कन पनि असमर्थ हुन्छ; यसका लागि गुरुको सहायता अनिवार्य हुन्छ।"

"कुनै अर्को बुद्धिमान व्यक्तिको आवश्यकता पर्दछ, जसले त्यो साधक वा व्यक्तिलाई तिम्रो बुद्धिमा यहाँ-यहाँ कमजोरी छ र यसलाई यसरी हटाउन सकिन्छ भनेर मार्गनिर्देश गर्न सकोस्। साथै, जब यहाँले बुद्धिको शुद्धि गर्नुहुन्छ, तब आफ्ना प्रिय र पुराना मान्यताहरूलाई पनि त्याग्नुपर्ने हुन्छ। जस्तै उदाहरणका लागि, मानिसहरूको एउटा भ्रमपूर्ण मान्यता छ कि स्मरणशक्ति राम्रो हुनु नै बुद्धिमान हुनु हो, जुन वास्तवमा एउटा ठुलो मूर्खता मात्र हो। स्मृति र बुद्धिको सम्बन्ध त छ, तर स्मरणशक्ति असाध्यै तीखो वा बलियो हुनुको अर्थ नै व्यक्ति बुद्धिमान हुनु चाहिँ होइन।

कतिपय मानिसहरू यस्ता हुन्छन्, जसले कुनै पुस्तक पढ्दा त्यसका हरेक शब्दहरू कण्ठ पार्छन्; यसको अर्थ उनीहरूको स्मरणशक्ति निकै प्रखर छ भन्ने मात्र हो। उनीहरू कसैलाई एकपटक भेटेपछि नाम बिर्सँदैनन् वा उनीहरूमा गीत र कथाहरू जस्ताको तस्तै सम्झिराख्ने निकै राम्रो क्षमता हुन्छ। तर यसको अर्थ उनीहरू बुद्धिमान हुन् भन्ने हुँदैन; उनीहरूले घोकेका कुराहरू सुगाले झैँ दोहोर्याउन त सक्छन्, तर त्यसको वास्तविक अर्थ भने बुझ्न सक्दैनन्।

जस्तै मैले धेरै यस्ता मानिस र साना बालबालिकाहरू देखेको छु, जसले सम्पूर्ण गीता नै कण्ठस्थ गरेका हुन्छन्। उनीहरूलाई पूरा रामायण वा गीता सुनाउन भनियो भने तुरुन्तै सुनाइदिन्छन्। तर उनीहरूमा संस्कृतको ज्ञान शून्य हुन्छ र त्यो ग्रन्थमा के लेखिएको छ वा त्यसको मर्म के हो भन्ने बुझ्ने सामर्थ्य उनीहरूमा हुँदैन।"

"एउटा बुद्धिमान व्यक्तिको स्मरणशक्ति कमजोर हुन सक्छ र उसले कुराहरू बिर्सन पनि सक्छ; यहाँसम्म कि उसले हरेक कुरा लेखेर राख्नुपर्ने अवस्था हुन सक्छ। तर उसको बुद्धि यति प्रखर हुन सक्छ कि उसले हरेक गम्भीर कुरालाई तुरुन्तै बुझ्दछ र प्राप्त नयाँ ज्ञानलाई जीवनमा उपयोग गर्न पनि जान्दछ। चाहे उसले सरसामानहरू बिर्सियोस्, कसैको नाम वा बाटो सम्झन नसकोस्, अथवा उसको व्यावहारिक बौद्धिक क्षमता पनि त्यति धेरै नहोस्। कसैसँग कसरी बोल्ने, कुन वस्तु कुन पसलमा कति मूल्यमा पाइन्छ वा तरकारीको भाउ कति छ भन्ने व्यावहारिक ज्ञान नभए तापनि ऊ अत्यन्तै बुद्धिमान हुन सक्छ।

हुन सक्छ उसमा ठुला आविष्कारहरू गर्ने सामर्थ्य होस् वा ऊ यति ज्ञानी होस् कि उसलाई हरेक भाषाको गहिरो ज्ञान हुन सक्छ। उसले हरेक ग्रन्थका मर्महरू बुझ्न त सक्छ, तर त्यो कुरा कसले र कुन पुस्तकमा लेखेको हो भन्ने तथ्य भने उसलाई याद नहुन सक्छ। तथापि, उसको तर्कशक्ति यति विकसित हुन्छ कि हजुरले कुनै कुरा भन्नुमात्र भयो भने पनि उसले त्यसको अर्थ र सत्य-असत्य बीचको भेद तुरुन्तै छुट्याउन सक्छ। उसमा के सही हो र के गलत हो भन्ने छुट्याउने अद्भुत सामर्थ्य हुन्छ र ऊ पूर्ण रूपमा विवेकपूर्ण हुन्छ।

उसले को व्यक्ति बुद्धिमान हो र को मूर्ख भन्ने कुरा तुरुन्तै चिन्न सक्छ र यस्ता मानिसहरू मूर्खहरूबाट सधैँ टाढै रहन मन पराउँछन्। उसले यो कुरा मुखले नभनोस् वा ऊ अत्यन्तै शालीन र प्रिय वचन बोल्ने स्वभावको किन नहोस्, तर उसले को बुद्धिमान हो र को होइन भन्ने कुरा क्षणभरमै बुझिसकेको हुन्छ।"

"उच्च पद, धन वा ओहोदामा भएका मानिसलाई सामान्यतया बुद्धिमान मान्ने गरिन्छ र धेरैजसो अवस्थामा उनीहरूमा क्षमता हुन्छ नै, नत्र त्यहाँसम्म पुग्न सम्भव हुँदैन। तर कहिलेकाहीँ त्यस्ता उच्च ओहोदाहरूमा पनि केही मूर्ख व्यक्तिहरू भेटिन सक्छन्। हुन सक्छ पदमा पुग्दा उनीहरूको बुद्धि निकै प्रखर थियो, तर समयको गतिसँगै बिस्तारै त्यो क्षमता क्षीण हुँदै गएको हुन सक्छ। बुद्धि हुनु, कला हुनु, व्यावहारिक ज्ञान हुनु वा धन र उच्च पद हुनुका बीच केही सम्बन्ध त छ, तर यी पूर्ण रूपमा एउटै कुरा भने होइनन्।

बुद्धि केवल एउटा सम्भावना र क्षमता मात्र हो, जसलाई निरन्तर बढाउन सकिन्छ वा यो घट्न पनि सक्छ। बुद्धिको स्मृतिसँग कुनै सीधा सम्बन्ध छैन; स्मृति आउने-जाने गरिरहन्छ, तर बुद्धि स्मृतिभन्दा फरक किसिमको उच्च योग्यता हो। त्यसैगरी, पुरुष बढी बुद्धिमान हुन्छन् र महिला हुँदैनन् भन्ने सामाजिक मान्यता पनि पूर्णतः गलत र झुटो हो। हामीले देखेझैँ, बुद्धि धेरै कुराहरूमा निर्भर हुन्छ; पुरुषहरू बढी बुद्धिमान देखिनुको कारण उनीहरू व्यावहारिक रूपमा बढी चतुर देखिनु मात्र हो।

महिलाहरूलाई घरभित्रै सीमित राखिने र बाहिर निस्कन नदिइने हुनाले उनीहरूको सामाजिक दायरा सानो हुन्छ र उनीहरूले पर्याप्त अनुभव बटुल्ने अवसर पाउँदैनन्। त्यही अनुभवको अभावले गर्दा बुद्धिको विकास हुन पाउँदैन, तर यसको अर्थ उनीहरूमा बुद्धिको सम्भावना नै नभएको भने कदापि होइन।"

"यदि त्यही महिलालाई पनि बाहिर जान दिने, कुनै काम गर्न दिने, जागिर गर्न दिने र पढ्न-लेख्न दिने हो भने उनको बुद्धि पनि अत्यन्तै राम्रो हुन सक्छ। यदि असल गुरु प्राप्त भएमा स्त्री र पुरुषको कुनै भेद हुँदैन, जोसुकैले पनि सिक्न र ज्ञान हासिल गर्न सक्छन्। यो यस्तै हो, यदि यहाँले कुनै पुरुषलाई घरभित्रै थुनेर राख्नुभयो वा उसका साथीहरू र परिवारका सदस्यहरू बुद्धिहीन छन् भने, ऊ पुरुष भएकै नाताले केही फरक पर्दैन; ऊ मूर्ख नै रहनेछ।

त्यसैगरी, हाम्रा भावनाहरू कत्तिको शक्तिशाली छन् भन्ने कुरामा पनि बुद्धिको सक्रियता र प्रखरता निर्भर गर्दछ। महिलाहरूमा भावनाहरू निकै प्रबल हुन्छन् जसले बुद्धिलाई ढाकिदिन्छन्; तर यसको अर्थ महिलाहरू बुद्धिहीन हुन् भन्ने चाहिँ कदापि होइन। यसको तात्पर्य यो हो कि उनीहरूका भावनाहरूले नै उनीहरूको व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्दछन्, उनीहरूको बुद्धिले व्यवहारलाई त्यति धेरै नियन्त्रण गर्न पाउँदैन। जसका कारण उनीहरूका कर्महरू कहिलेकाहीँ मूर्खतापूर्ण देखिन सक्छन्, तर यसको बुद्धिको वास्तविक क्षमतासँग कुनै सीधा सम्बन्ध हुँदैन।

यदि कुनै व्यक्तिले आफ्ना भावनाहरूलाई थोरै मात्र पनि नियन्त्रणमा राख्न सक्यो भने उसको वास्तविक बुद्धि प्रस्फुटित हुन थाल्छ, किनकि भावनाहरू निकै शक्तिशाली हुन्छन्। यो एउटा पुरानो संस्कार हो; भावनाहरू हाम्रो चित्तको पुरानो तह हुन् जुन जीवन रक्षा र अस्तित्वका लागि निकै महत्वपूर्ण मानिन्छन्। त्यसैले भावनामा अधिक शक्ति हुन्छ; जस्तै अहंकारमा त भावनाहरूभन्दा पनि बढी शक्ति लुकेको हुन्छ र क्रोधका अगाडि हजुरका उच्च भावनाहरूले पनि काम गर्दैनन्।"

"भावनाहरू हुनु बुद्धिहीन हुनुको संकेत होइन, तर बुद्धिको सही प्रयोग गर्नका लागि भावनाहरूमाथि नियन्त्रण हुनु भने अत्यन्तै आवश्यक छ। यी बुद्धिका बारेमा रहेका केही प्रचलित मान्यताहरू थिए र मलाई आशा छ कि यसले हजुरको भ्रमलाई निवारण गर्न मद्दत पुर्याएको होला। जब यहाँले बुद्धिका विषयमा सोच्नुहुन्छ, तब आफ्ना पुराना मान्यताहरूमाथि प्रश्न उठाउनुहोस्; यसले हजुरलाई 'बुद्धि शुद्धि' को प्रक्रियामा ठुलो सहयोग पुर्याउनेछ।

बुद्धिमा विभिन्न प्रकारका अशुद्धिहरू प्रवेश गर्न सक्छन्, जसले गर्दा प्रखर बुद्धि भएको व्यक्तिले पनि त्यसको दुरुपयोग गर्न सक्छ, जुन हामीले देख्दै आएका छौँ। उदाहरणका लागि, कुनै व्यवसायीको व्यापार इमानदारीपूर्वक चल्न सकेन भने उसले आफ्नो बुद्धिको प्रयोग गरी बेइमानी र ठगी गरेर अधिक नाफा कमाउन र व्यवसाय चलाउन सक्छ। त्यसैगरी कुनै राजनेताले जनताको माया पाउन सकेन भने मानिसहरूलाई उचालेर वा भड्काएर पनि आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने र कार्य सफल बनाउने काम गर्न सक्छ।

उसले यस्तो तरिकाले शासन गर्न सक्छ किनभने उसमा मानिसहरूलाई कसरी आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने भन्ने केही न केही चातुर्य र बुद्धि विकास भएको हुन्छ। अत्यधिक धन कमाउने मानिसहरूमा प्रायः बुद्धिको कमी त हुँदैन, तर उनीहरूले त्यसको दुरुपयोग गरिरहेका हुन्छन्, त्यसैले उनीहरूलाई 'मूर्ख' भन्न मिल्दैन। तर बुद्धिको यस्तो दुरुपयोग गर्नेहरूलाई एक 'विकसित मानव' भन्नु पनि कुनै पनि दृष्टिकोणले सही र न्यायसंगत हुँदैन।"

"उनीहरूको अझै पूर्ण रूपमा विकास भइसकेको छैन; अहिले पनि नीच प्रवृत्ति र पशुवृत्तिले उनीहरूलाई घेरिराखेको छ। बुद्धिको विकास केही हदसम्म भए तापनि उनीहरूले त्यसको प्रयोग केवल आफ्ना पशुवृत्तिहरूलाई अझ बढावा दिनका लागि मात्र गरेका छन्। उनीहरूले आफ्नो अहंकार र वासनाहरूलाई तृप्त पार्नकै लागि मात्र बुद्धिको सहारा लिएका छन्। उनीहरूमा सही र गलत छुट्याउने सामर्थ्य हुँदैन र यस्ता व्यक्तिहरू पूर्ण रूपमा विवेकहीन हुन्छन्। बुद्धि पर्याप्त भएकाले उनीहरू यसलाई चलाउन त जान्दछन्, तर केवल दुरुपयोग मात्र गर्दछन्।

उदाहरणका लागि, अणुशक्तिको ज्ञान हुनु र त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्नु बुद्धिमानीको काम हो। एउटा बुद्धिमान व्यक्तिले मात्र यस्तो जटिल कार्य गर्न सक्छ, तर त्यही शक्तिलाई अरूको ज्यान लिन, जीवहत्या गर्न वा युद्धमा प्रयोग गर्नु बुद्धिको चरम दुरुपयोग हो। अणुशक्तिलाई विनाशकारी हतियार निर्माणमा लगाउनु बुद्धिको दुरुपयोग हो र यो यसको एउटा ज्वलन्त उदाहरण पनि हो। कुनै पनि महान् आविष्कार गर्नु बुद्धिको श्रेष्ठ उपयोग हो, तर त्यही आविष्कारलाई मानव समाजको विनाशका लागि प्रयोग गरिनु बुद्धिको दुरुपयोग हो।

हामी यस्ता व्यक्तिलाई बुद्धिहीन त भन्न सक्दैनौँ, तर उनीहरूलाई 'दुर्बुद्धि' भन्नु उपयुक्त हुन्छ, किनकि उनीहरूको बुद्धिमा अशुद्धि प्रवेश गरिसकेको छ। उनीहरूका अन्य नीच वृत्तिहरूले बुद्धिलाई भ्रष्टतुल्याइदिएका छन्; यस्ता व्यक्तिहरूको अन्ततः पतन र विनाश निश्चित छ, किनकि उनीहरूले आफ्नो कर्मको फल ढिलो-चाँडो भोग्नै पर्ने हुन्छ।"

"केही मानिसहरू बुद्धिको प्रयोग केवल छल-कपटका लागि गर्छन्; मैले अघि भनेझैँ तिनीहरू चतुर र होसियार किसिमका मानिसहरू हुन्। उनीहरूलाई यति धेरै अनुभव भइसकेको हुन्छ कि कुनै पनि व्यक्तिलाई देख्ने बित्तिकै ऊ सोझो, मूर्ख, अज्ञानी वा तीव्र बुद्धिको छ भन्ने कुरा सजिलै थाहा पाउँछन्। उनीहरू कम बुद्धि भएका व्यक्तिलाई सजिलै मूर्ख बनाएर छल-कपटद्वारा आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्छन्; यस्ता मानिसहरू समाजमा धेरै भेटिन्छन्।

उदाहरणका लागि, यहाँहरूले देख्नुभएकै होला कुनै ठुलो सहरको बस पार्क बाट बाहिर निस्कँदा ट्याक्सी चालकहरूले नयाँ र सोझो मानिसलाई तुरुन्तै चिनिहाल्छन्। उसलाई बाटो र दूरीको जानकारी छैन भन्ने थाहा पाएपछि उनीहरूले घुमाउरो बाटो लैजाने र दोब्बर-तेब्बर भाडा असुल्ने गर्छन्। यो स्पष्ट रूपमा छल र कपट हो; उनीहरूमा पैसा कसरी कमाउने भन्ने बुद्धि त छ, तर उनीहरूले धनका लागि कपटपूर्ण बाटो रोजेका हुन्छन्।

त्यसैगरी, पसलहरूमा ग्राहकको अनभिज्ञता बुझेर सेल्सम्यानहरूले मिठो बोली र झुटो आश्वासनका माध्यमबाट ग्राहकलाई वस्तुको ज्ञान नभएको फाइदा उठाउँछन्। उनीहरूले झुट बोलेर र निकै मिठो कुरा गरेर कुनै पनि कमसल सामानलाई पनि उच्च मूल्यमा बेचिदिन्छन्, यस्तो अभ्यास समाजमा धेरै हुने गर्छ। यस्ता मानिसहरूमा बुद्धिको कमी त हुँदैन र उनीहरूले धन पनि प्रशस्त कमाएका हुन्छन्, तर त्यो सबै बुद्धिको दुरुपयोग र छल-कपटबाट आर्जित हुन्छ।

"यसबाहेक धेरै यस्ता बुद्धिमान मानिसहरू पनि हुन्छन्, जसले आफ्नो बुद्धिलाई केवल आफ्नै हित र संकुचित स्वार्थका लागि मात्र प्रयोग गर्ने गर्दछन्। जब उनीहरूलाई लाग्छ कि आफ्नो कुनै काम वा प्रयासबाट अरू कसैको भलो वा फाइदा हुन सक्छ, तब उनीहरू जानीजानी त्यस्तो कार्य गर्न पछि हट्छन्। चाहे त्यो काम जतिसुकै राम्रो र परोपकारी किन नहोस्, उनीहरू त्यसमा आफ्नो बुद्धि र सामर्थ्य खर्च गर्न कत्ति पनि चाहँदैनन्।

विद्यालय र कलेजमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरूका लागि यो एउटा साझा अनुभव हुन सक्छ कि अक्सर प्रखर बुद्धि भएका छात्रहरू निकै स्वार्थी स्वभावका हुन्छन्। यदि उनीहरूले कुनै नयाँ विषय बुझे वा सिके भने, कुनै कमजोर विद्यार्थीले सहयोग माग्दा उनीहरूले सिकाउन मान्दैनन् र अनेक बहाना बनाएर टार्ने गर्छन्। उनीहरूलाई डर हुन्छ कि यदि मैले सिकाइदिएँ भने यो विद्यार्थीले मभन्दा बढी अङ्क ल्याउला वा मभन्दा अगाडि बढ्ला भन्ने ईर्ष्याले गर्दा उनीहरूले सिकाउँदैनन्।

यसरी बाल्यकालदेखि नै मानिसहरूले आफ्नो बुद्धिको रचनात्मक प्रयोग गर्नुको सट्टा केवल निजी स्वार्थ सिद्ध गर्नका लागि प्रयोग गर्न सुरु गर्दछन्। यसका अतिरिक्त, कतिपय मानिसहरूले त आफ्नो बुद्धिको प्रयोग अरूलाई उक्साउन, भड्काउन र उनीहरूलाई मार्गभ्रष्ट गराउनका लागि समेत गर्ने गरेको देखिन्छ।"

"यदि कतै कसैको फाइदा भइरहेको छ र उनीहरूले कुनै सोझो वा मूर्ख व्यक्ति फेला पारे भने, उसलाई भ्रममा पारेर आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्छन्; यस्ता मानिसहरूलाई चिन्न निकै कठिन हुन्छ। मैले दिएका छल-कपटका उदाहरणहरूमा त यहाँले दुई-तीन दिनमै को कपटी हो भन्ने थाहा पाउनुहोला, तर जसले मानिसहरूलाई भड्काउँछन्, उनीहरूलाई चिन्न त्यति सहज हुँदैन।

जस्तै हाम्रा राजनीतिज्ञहरूले धर्म, जाति वा छिमेकी राष्ट्रहरूको त्रास देखाएर जनतालाई निरन्तर भड्काइरहन्छन् र जनताले पनि वास्तविकता नबुझी उनीहरूलाई मत दिइरहन्छन्। हजुरले उनीहरूको निकै सम्मान गर्नुहुन्छ, तर वास्तविकता के हो भने उनीहरूको बुद्धि यहाँको भन्दा प्रखर भए तापनि त्यो पूर्ण रूपमा भ्रष्ट भइसकेको छ र उनीहरू जनतालाई भड्काइरहेका छन्।

कार्यालयमा पनि यस्ता मानिसहरू भेटिन्छन् जसले प्रतिस्पर्धाको भावनाले गर्दा 'हेर साथी यो काम नगर, यसमा गडबड छ' भन्दै यहाँलाई कार्य गर्नबाट रोक्न खोज्छन्। उनीहरू यहाँ अगाडि बढेको र यहाँले नयाँ अनुभव बटुलेको देख्न चाहँदैनन्, त्यसैले पछाडिबाट यहाँलाई हतोत्साहित पार्ने र उक्साउने कार्य गर्दछन्। उनीहरूमा यति बुद्धि हुन्छ कि के कुरा भन्दा यहाँले त्यो काम छाड्नुहुन्छ र उनीहरू आफ्नो उद्देश्यमा सफल हुन्छन् भन्ने कुरा उनीहरूलाई राम्रोसँग थाहा हुन्छ।

यसको परिणाम स्वरूप उनीहरू अगाडि बढ्छन् र हजुर पछि पर्नुहुन्छ; उनीहरूले यो चाल बुझेका हुन्छन् तर हजुरले भने यो थाहा पाउनुहुन्न। हजुरमा त्यो प्रपञ्च बुझ्ने बुद्धि नहुनाले हजुरले उसलाई निकै असल मान्छे ठान्नुहुन्छ र उसले मलाई नराम्रो कामबाट जोगायो भन्ने भ्रममा पर्नुहुन्छ।"

"कपटी व्यक्तिलाई चिन्न त सजिलो छ, तर जसले हजुरलाई गलत मार्ग देखाउँछ वा गलत राय दिन्छ, उसलाई चिन्न निकै कठिन हुन्छ। कहिलेकाहीँ हाम्रा आफ्नै आफन्तहरूले पनि यसो गर्छन् र हामीलाई लाग्छ कि मामा वा काका जस्ता नजिकका मानिसले मलाई किन गलत सल्लाह दिन्थे र? वा उनीहरूले मलाई अरूको विरुद्धमा किन भड्काउँथे र?

तर वास्तवमा यस्तो धेरै पटक भएको देखिएको छ। जस्तै आमाले छोरालाई बुहारीको विरुद्ध भड्काउनु वा पत्नीले पतिलाई आफ्ना आफन्तहरूको विरुद्ध उचाल्नु हाम्रो समाजमा निकै देखिने कुरा हो। यदि कोही व्यक्ति 'मेरी पत्नीले किन झुट बोल्लिन् र?' भन्ने जस्ता मोहका कारण सत्य देख्न सक्दैन र उसको बुद्धिमा पर्दा लाग्छ भने, यो मूर्खताकै एउटा लक्षण हो।

त्यसैगरी, केही मानिसहरू निकै बुद्धिमान भएर पनि आलस्य जस्ता दूषित प्रवृत्तिका कारण नयाँ कुरा सिक्न वा ज्ञान प्राप्त गर्न रुचाउँदैनन्। हजुरले देख्नुभएको होला, कतिपय छात्रहरू अत्यन्तै बुद्धिमान हुन्छन् जसका अगाडि जस्तोसुकै कठिन प्रश्न राखे पनि उनीहरूले तुरुन्तै हल गरिदिन्छन्। उनीहरू यति विलक्षण बुद्धिका हुन्छन् कि एक पाना पढ्दा नै सारा किताबको मर्म बुझ्न सक्छन्, तर फेरि पनि उनीहरू परीक्षामा असफल हुन्छन्। यस्ता व्यक्तिहरूले जीवनमा कुनै ठुलो काम गर्न सक्दैनन्, न त कुनै राम्रो जागिर वा ठुलो व्यवसाय नै सञ्चालन गर्न सक्छन्। उनीहरू आफ्नो क्षमता भएर पनि माथिल्लो स्तरसम्म पुग्न पाउँदैनन्।"

"किन त? किनभने चित्तका अन्य वृत्तिहरू दूषित छन् र चित्तमा चल्ने बाँकी प्रक्रियाहरू सही ढङ्गले चलिरहेका छैनन्। या त कतै कुनै मनोरोग छ, या अहंकार निकै बढेको छ, या भावनाहरूले बुद्धिलाई पूर्ण रूपमा ओगटेका छन् अथवा विचारहरू नै गलत छन्। विचारको शुद्धि भएको छैन, नराम्रा बानीहरू छन्, व्यक्ति आलसी छ वा उसका मान्यताहरू नै यस्ता छन् कि यी सबै कुरा उसका लागि व्यर्थ लाग्दछन्। मलाई ज्ञान-व्यान केही चाहिँदैन भन्ने सोचका कारण ऊ बुद्धिमान भएर पनि एउटा बुद्धिहीन व्यक्तिले जस्तै व्यवहार गर्न पुग्छ।

अघी महिलाहरूको उदाहरण लीउ, किनकि उनीहरूमा भावनाहरू निकै शक्तिशाली हुन्छन् र उनीहरूले बुद्धिको प्रयोग ज्ञान प्राप्तिका लागि गर्दैनन्। उनीहरूको बुद्धिको त्यहाँ कुनै उपयोग रहँदैन। यस्ता महिलाहरू कलाको क्षेत्रमा निकै अगाडि बढ्न सक्छन्, किनकि कलाको मानवीय भावनासँग अत्यन्तै सीधा सम्बन्ध रहन्छ। भावनाको अभिव्यक्ति नै कला भएकाले गायन, नृत्य वा अभिनय जस्ता क्षेत्रमा उनीहरू निकै अगाडि निस्कन्छन्। तर ज्ञानको पक्ष शून्य हुन सक्छ, जसका कारण उनीहरूको व्यवहार कहिलेकाहीँ मूर्खतापूर्ण देखिने गर्दछ।

यदि बुद्धिको प्रयोग ज्ञान प्राप्तिका लागि गरिँदैन भने, त्यसलाई पनि एक प्रकारको मूर्खता नै मान्नुपर्ने हुन्छ। व्यक्तिमा क्षमता त छ, तर त्यसको सही उपयोग भएन भने उसलाई त्यति धेरै बुद्धिमान भन्न सकिँदैन। र अन्त्यमा आउँछ मूर्खताजुन बुद्धिको अशुद्धि होइन, बरु बुद्धिको पूर्ण अभाव हुनु नै वास्तवमा मूर्खता हो। अर्थात्, त्यस्तो व्यक्तिमा बुद्धिसँग सम्बन्धित प्रक्रियाहरू अत्यन्तै कमजोर छन् वा तिनले काम गर्न छाडेका छन्, जसका धेरै कारणहरू हुन सक्छन् जुन मैले अघि नै बताइसकेको छु।"

"सामान्यतया एक मूर्ख व्यक्तिको बुद्धि बढाउने कुनै खास उपाय हुँदैन; यदि कोही वास्तवमै मूर्ख छ भने ऊ आजीवन मूर्ख नै रहन्छ, यो हामी सबैको अनुभवको कुरा हो। कहिलेकाहीँ केही सामाजिक कारण वा शिक्षाको अभावले गर्दा मूर्खता देखिएको छ भने, उचित संगत र वातावरणमा त्यस्तो व्यक्तिको बुद्धिमा केही सुधार आउन सक्छ। उसको बुद्धि केही हदसम्म बढ्न त सक्छ, तर त्यो कुरा ऊ कुन कारणले गर्दा बुद्धिशून्य भएको हो भन्ने कुरामा पूर्ण रूपमा निर्भर गर्दछ। तर यदि कारण अर्कै छ, जस्तै ऊ जन्मजात मूर्ख हो वा कुनै गम्भीर शारीरिक वा मानसिक रोग छ भने, यस्तो अवस्थामा उसको बुद्धिको विकास गर्न असम्भव प्रायः हुन्छ।

यस्तो व्यक्ति आध्यात्मिक साधनाका कुनै पनि मार्गहरूमा सफल हुन सक्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ। हो, भक्ति मार्गले केही हदसम्म काम गर्न सक्छ, किनकि यस मार्गमा बुद्धिको त्यति धेरै आवश्यकता पर्दैन र व्यक्तिले आफ्नो इष्टदेवको शरणमा जानुपर्ने हुन्छ; त्यसैले त्यहाँ थोरै सम्भावना भने रहन्छ। तर भक्ति गर्नु पनि बुद्धिमानीकै एउटा संकेत हो; भक्तिको वास्तविक अर्थ के हो, म जसको भक्ति गर्दैछु उनी को हुन् र यो मार्ग मैले किन रोज्नुपर्छ भन्ने कुराको सामान्य बोध हुन जरुरी छ।

एक मूर्ख व्यक्तिले यी गहिरा कुराहरू बुझ्न सक्दैन; उसलाई केही कुरा बताइयो भने पनि उसले बुद्धिको प्रयोग नगरी केवल ती कुराहरू घोक्ने मात्र गर्दछ। उसले कुनै विचार नगरी कुराहरूलाई स्वीकार गर्छ, जसले गर्दा ऊ भक्त जस्तो देखिए पनि वा योग, ध्यान र प्राणायाम गरे पनि त्यसको कुनै सार्थक फल भने निस्कँदैन। योग होस् वा अध्यात्मको अन्य कुनै पनि मार्ग, ती सबैमा बुद्धिको ठुलो भूमिका र आवश्यकता रहन्छ। बुद्धिहीन व्यक्तिले पनि साधना त गर्न सक्छ, तर त्यो केवल एउटा बाहिरी देखावटी मात्र हुन्छ र त्यसबाट उसलाई कुनै वास्तविक उपलब्धि हासिल हुँदैन।"

"हो, जसको बुद्धि मन्द भएको छ र गलत संगतमा रहेका कारण जसमा अझै सम्भावना त छ, तर आमाबुबा र समाजले जसको बुद्धिलाई भ्रष्ट तुल्याइदिएका छन्, उनीहरूमा सुधार ल्याउन सकिन्छ। समाजमा यस्ता मानिसहरू पनि छन् जो बुद्धिमान व्यक्तिहरूसँग डराउँछन् र सबैलाई मूर्ख बनाएर आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न चाहन्छन्। यस्ता समाजका नेताहरू अत्यन्तै चतुर र कपटी हुन्छन्, जसले कोही पनि व्यक्ति आफूभन्दा माथि पुगेको वा जान्ने-बुझ्ने भएको सहन सक्दैनन्। विशेष गरी गरिब र पिछडिएका राष्ट्रहरूमा शिक्षण संस्थाहरूले समेत व्यक्तिलाई जीवन निर्वाहका लागि आवश्यक न्यूनतम कुरा मात्र सिकाउँछन् र त्योभन्दा माथिल्लो ज्ञान दिन चाहँदैनन्।

यसको सबैभन्दा ठुलो उदाहरण हाम्रो नजिकै को देश भारतमा अंग्रेजहरूको शासनकाल हो; उनीहरूले यस्तो शिक्षा प्रणालीको जग बसाले जसले व्यक्तिलाई केवल एउटा 'सरकारी बाबु' वा एउटा आज्ञाकारी दास मात्र बनाउन सकोस्। उनीहरूले त्योभन्दा माथिल्लो स्तरको शिक्षा जनतालाई दिनै चाहेनन्। निकै दुर्भाग्यको कुरा त के छ भने, हामी पनि त्यही उनीहरुकै पुरानो प्रणालीलाई नै आजसम्म पछ्याइरहेका छौँ, जसले गर्दा हाम्रो देशले पनि अपेक्षित गतिमा प्रगति गर्न सकेको छैन।

अहिलेको समयमा बुद्धि पूर्ण रूपमा व्यक्तिमा मात्र निर्भर हुन पुगेको छ; हजुरले देख्नुभएकै होला कि विलक्षण बुद्धिका मानिसहरूको क्षमता पाठशाला गएर मात्र बढेको होइन, बरु उनीहरूमा त्यो नैसर्गिक र जन्मजात गुण हुन्छ। हाम्रो वर्तमान शिक्षण पद्धति कपटी मानिसहरूले बनाएका हुनाले, कतिपय अवस्थामा त एउटा बुद्धिमान व्यक्ति पाठशाला जाँदा त्यहाँबाट मूर्ख वा 'गधा' बनेर बाहिर निस्कन्छ। उनीहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि जे जस्तो प्रणाली बनाइदिए, हामीले त्यसलाई नै कुनै विचार नगरी अहिलेसम्म मूर्खतापूर्ण ढङ्गले चलाउँदै आइरहेका छौँ।"

त्यसैले विद्यालय जाने व्यक्तिलाई बुद्धिको विकास कसरी गर्ने भन्ने सिकाइँदैन; उसको आन्तरिक बुद्धिलाई प्रखर बनाउने कुनै उपाय त्यहाँ सिकाइँदैन। यहाँसम्म कि शिक्षकहरूलाई समेत यो थाहा छैन र उनीहरूमा एउटा विद्यार्थीलाई कसरी वास्तविक रूपमा बुद्धिमान् बनाउने भन्ने कुनै बोध छैन। उनीहरूलाई पुस्तकमा लेखिएका कुराहरू घोकाउन मात्र आउँछ र विद्यार्थीले ती कुराहरू स्मृतिबाट परीक्षामा उतारेपछि उत्तीर्ण गराइन्छ; तर यस्ता व्यक्तिको जीवन निकै कष्टकर र नर्कतुल्य हुन्छ किनभने उसले जीवनमा खासै उन्नति गर्न सक्दैन। वास्तवमा सारा राष्ट्रको प्रणाली नै यस्तै भएकाले हाम्रो देशले केवल 'मूर्ख' विद्यार्थीहरू मात्र उत्पादन गरिरहेको छ।

हाम्रो शिक्षामा वास्तविक ज्ञान प्रदान गरिँदैन; यहाँ त केवल सुगाले झैँ ज्ञानलाई कण्ठस्थ गराउने काम मात्र गरिन्छ। ज्ञान कसरी आर्जन गर्ने, तर्क कसरी गर्ने र जीवनदर्शन कसरी बुझ्ने भन्ने कुराहरू हाम्रो शिक्षा पद्धतिमा कतै पनि समावेश छैनन्। आफ्नै अनुभव र प्रयोगहरूबाट कसरी मौलिक ज्ञान प्राप्त गर्ने भन्ने महत्वपूर्ण कुराहरू समेत यहाँ सिकाइँदैन। हो, अन्य देशहरूको अन्धो नक्कल गरेर केही हदसम्म प्रगति त देखिएको छ, तर त्यो सबै नक्कली प्रगति मात्र हो। यसै कारणले गर्दा हामी सधैँ अन्य राष्ट्रहरूभन्दा पछि परिरहेका छौँ र करिब ५० वर्ष पछाडि हुनुको कारण पनि यही हो।

"जो वास्तवमै बुद्धिमान् छन्, उनीहरूलाई कसैले रोक्न सक्दैन; हजुरले उनीहरूलाई जस्तोसुकै विद्यालयमा पठाए पनि उनीहरूको प्रखरता दबिँदैन। हजुरले उनीहरूलाई पिटेरै मूर्ख बनाउने प्रयास गरे तापनि, विकसित भइसकेको बुद्धिका कारण उनीहरू सधैँ अगाडि बढिरहन्छन् र उनीहरूकै सहारामा मात्र यो समाज टिकिरहेको छ, नत्र यो समाज उहिल्यै बर्बाद भइसकेको हुन्थ्यो। बुद्धिमा अशुद्धि भएका कारण मानिसको यस्तो स्वभाव बन्दछ कि उसले आफूभन्दा बढी बुद्धिमान् व्यक्तिलाई सहन वा देख्नै सक्दैन।

त्यसैले, जब कुनै व्यक्ति उच्च ओहोदा वा शक्तिमा पुग्दछ र यदि उसमा बुद्धिको थोरै पनि अंश छ भने उसले अरूलाई न ज्ञान बाँड्न चाहन्छ, न त बुद्धिको मार्ग नै देखाउँछ। ऊ सबैलाई अज्ञानी र मूर्ख राखेर आफ्नो मुठ्ठीमा राख्न चाहन्छ; हाम्रा शासकहरूले विगतदेखि अहिलेसम्म पनि यही प्रपञ्च रच्दै आइरहेका छन्। गाउँका सोझा जनतालाई अनेक किसिमका भ्रम र झुटा कुराहरू सिकाएर उनीहरूमाथि शासन गरिन्छ। सहरका शिक्षितहरूलाई झुक्याउन अलि गाह्रो हुने भएकाले उनीहरूलाई डराएर, धम्काएर वा विभिन्न कुरामा भड्काएर उनीहरूमाथि नियन्त्रण कायम गरिन्छ।

एउटा सम्पन्न व्यक्तिले गरिबमाथि अत्याचार गर्दछ, किनभने गरिब व्यक्तिमा अक्सर बुद्धिको अभाव वा अवसरको कमी हुन्छ। जब बुद्धिको अभाव र माथिल्लो वर्गको शोषणको चपेटामा गरिब व्यक्ति पर्दछ, तब ऊसँग अपराध वा हिंसाको बाटो रोज्नुबाहेक अन्य कुनै विकल्प बाँकी रहँदैन। बुद्धिमान भनिनेहरूले नै जब यसरी अरूको शोषण गर्छन्, तब मानिस गलत बाटोमा लाग्न विवश हुन्छ; हजुरले आफ्नो वरपर अशुद्ध बुद्धिका यस्ता कैयौँ उदाहरणहरू देख्नुभएकै होला।"

"त्यसो भए बुद्धिको शुद्धि कसरी गर्ने त? बुद्धि नैसर्गिक भए तापनि यसलाई विकसित गर्न र बढाउन सकिन्छ; यसलाई बढाउनु सधैँ असम्भव कुरा होइन। यदि हजुरमा उचित मात्रामा बुद्धि छ भने, त्यसको दुरुपयोग गर्नुको साटो सदुपयोग गर्न सिक्नुहोस् र विवेक के हो अनि सही र गलत बीचको अन्तर के हो भन्ने कुरा बुझ्नुहोस्। एक बुद्धिमान व्यक्तिका लागि यो चिन्नु कुनै ठुलो कुरा होइन, यो केवल पाँच मिनेटको काम हो; तर अहंकार बीचमा आउनाले हजुरले यसलाई तुरुन्तै देख्न नसक्नुभएको हुन सक्छ।

त्यसैले गम्भीरतापूर्वक विचार र आत्ममन्थन गर्नुहोस् म बुद्धिको कहाँ र कसरी दुरुपयोग गर्दैछु? एक बुद्धिमान व्यक्तिले आफूले जानीजानी नै बुद्धिको दुरुपयोग गरिरहेको छु भन्ने कुरा राम्रोसँग बुझेको हुन्छ। एउटा मूर्ख व्यक्तिले त बुद्धिको सदुपयोग त परको कुरा, यसको दुरुपयोग समेत गर्न सक्दैन; किनकि उसमा त्यो क्षमता नै हुँदैन। तर एक बुद्धिमान व्यक्तिले दुरुपयोग गर्न सक्छ र आफूले के गरिरहेको छु भन्ने कुरामा ऊ सचेत हुन्छ।

यदि हजुरले आफ्नो गल्ती थाहा पाउनुभयो भने यसलाई सुधार्न र बुद्धिको सही दिशामा सदुपयोग गर्न निकै सजिलो हुनेछ। यदि हजुरका कार्यहरूले जनता, जीवजन्तु वा वातावरणको हानी गरिरहेका छन् र समाजमा अशुद्धि फैलाइरहेका छन् भने, सम्झनुहोस् हजुरको आफ्नै आन्तरिक विकास पनि रोकिनेछ। हजुरको कुनै वास्तविक प्रगति हुनेछैन। यस्तो अवस्थामा जतिसुकै आर्थिक प्रगति भए तापनि त्यो 'अर्थ' अर्थात् धन वास्तवमा निरर्थक र व्यर्थ हुन्छ।

एक आध्यात्मिक साधकलाई राम्रोसँग थाहा हुन्छ कि संसारमा जतिसुकै धनसम्पत्ति कमाए पनि ती सबै माटो हुन् र अन्त्यमा ती सबै यहीँ छोडेर जानुपर्छ। हजुरको मृत्यु पश्चात् हजुरसँग जाने भनेको केवल हजुरको ज्ञान, हजुरको आध्यात्मिक उन्नति र हजुरको परिष्कृत बुद्धि मात्र हो; बुद्धि पनि हजुरको सूक्ष्म शरीरसँगै हजुरको साथमा जान्छ।"

"यदि यस्तो जीवको पुनर्जन्म हुन्छ भने, अघिल्लो जन्ममा आर्जित बुद्धिको स्तर र क्षमताहरूका साथ नै उसको जन्म हुन्छ। हो, यस कुरामा विश्वास गर्न अलि कठिन हुन सक्छ; विशेषगरी बुद्धिमान व्यक्तिले अघिल्लो जन्मका कला र क्षमताहरू यस जन्ममा प्रकट हुन्छन् भन्ने कुरा सहजै स्वीकार गर्न सक्दैनन्। धेरैका लागि आँखा चिम्लेर यसमा भरोसा गर्नु सम्भव नहोला, तर म यहाँहरूलाई आग्रह गर्दछु कि यस विषयमा अलिकति प्रयोग र अनुसन्धान गर्नुहोस्।

यस्ता कैयौँ बालबालिकाहरू छन् जो जन्मजात नै अद्भुत कलाका साथ जन्मन्छन्, उनीहरूलाई ती कुराहरू कतैबाट सिक्नु नै पर्दैन। उनीहरूको अगाडि सितार वा तबला राखिदिने हो भने बोल्न समेत नजान्ने उमेरदेखि नै उनीहरूले ती वाद्यवादनहरू बजाउन सुरु गरिदिन्छन्। धेरै साना बालबालिकाहरू यति गुणी र बुद्धिमान हुन्छन् कि उनीहरूमा गणित वा अन्य विधाका विलक्षण प्रतिभाहरू देख्न सकिन्छ र यस्ता बालबालिकाहरूको हाम्रो संसारमा कुनै कमी छैन। यदि यहाँले यस्ता एउटा मात्र बालकलाई देख्नुभयो भने पनि यो अनुमान लगाउन सक्नुहुन्छ कि यसको पछाडि अन्य कुनै ठोस कारण नै छैन।

तब एउटै मात्र कारण बाँकी रहन्छ ती सबै क्षमताहरू त्यस जीवको सूक्ष्म स्मृतिबाट आइरहेका छन्। बालकमा जे-जति कलाहरू प्रकट हुन्छन्, ती सबै त्यस जीवको स्मृतिबाटै निसृत भएका हुन्; र यही बुद्धिको संस्कार हजुरको साथमा जानेछ। यदि यहाँले यस बुद्धिको दुरुपयोग गर्नुभयो भने, सम्भव छ कि धेरै जन्मसम्म यहाँले यसको दुरुपयोग मात्रै गरिरहनुहुनेछ। बुद्धि त हजुरको साथमा जाने नै छ, त्यसलाई कसैले रोक्न सक्दैन, तर त्यहाँ 'विवेक' को भने ठुलो अभाव रहनेछ।"

"त्यसो भए, यदि हजुर यस्ता अनैतिक कार्यहरूमा संलग्न हुनुहुन्छ जसले हिंसा वा नोक्सानी पुर्याइरहेको छ र जसमा हजुरको बुद्धिको दुरुपयोग भइरहेको छ भने, त्यस्ता कार्यहरूलाई तुरुन्तै त्यागिदिनुहोस्। आफ्नो बुद्धिको सदुपयोग गर्नुहोस्; हुन सक्छ हजुरको रुचि पैसा कमाउनमा वा सामाजिक रूपमा शक्तिशाली बनेर आफ्नो सामर्थ्य देखाउने कार्यहरूमा होला। यस्ता सांसारिक इच्छाहरूलाई पनि बुद्धिको सही र सकारात्मक प्रयोग गरेर सहजै पुरा गर्न सकिन्छ।

बुद्धिको सदुपयोग गरेर नै धेरै ठुला व्यक्तित्वहरूले समाजमा प्रशस्त धन आर्जन गरिरहेका छन्। र यदि बुद्धिको प्रयोग अरूको हित र भलाइका लागि गरिन्छ भने, त्यस्ता व्यक्तिको मान, सम्मान र प्रतिष्ठा स्वतः बढ्दै जान्छ। तब मानिसहरूले हजुरले नभनीकनै हजुरका कुराहरू सुन्नेछन् र हजुरको व्यक्तित्वबाट प्रभावित भएर आदरपूर्वक हजुरको अगाडि उभिइरहनेछन्। यसका लागि हजुरलाई कुनै पनि किसिमको कुटिलता वा बुद्धिको दुरुपयोग गरिरहनु पर्ने आवश्यकता नै पर्दैन।

त्यसैगरी, यदि हजुरको व्यावहारिक बुद्धि राम्रो छ र हजुर चतुर हुनुहुन्छ भने छल-कपटको सहारा नलिनुहोस्; बरु निश्चलताका साथ आफ्नो जीवन व्यतीत गर्नुहोस्। जुन काम हजुरले छल-कपटद्वारा पूरा गर्न खोज्नुहुन्छ, त्यही काम निश्चलता र बुद्धिको सही प्रयोग गरेर पनि अझ राम्रोसँग सम्पन्न गर्न सकिन्छ। यदि कोही व्यक्ति साँच्चै चतुर छ भने उसलाई छल-कपटको के आवश्यकता र? त्यो कामका लागि उसको बौद्धिक चतुर्याइँ नै पर्याप्त हुन्छ।"

"किन छल-कपट गर्छ त? किनकि उसको बुद्धिमा अशुद्धि आएको छ र अन्य निम्न वृत्तिहरूले उसलाई आफ्नो पूर्ण नियन्त्रणमा राखेका छन्। ती वृत्तिहरूले उसलाई बाँधेर राखेका छन्; ऊ छल गर्न त जान्दछ, तर आफ्नै भित्रको अशुद्धि र दोष देख्न सक्ने बुद्धि भने उसमा अझै आएको छैन। त्यसैले, यदि यहाँले कुनै पनि किसिमको छल-कपटपूर्ण व्यवहार गर्नुहुन्छ भने त्यसलाई तुरुन्तै त्यागिदिनुहोस् र जीवनमा निश्चलता अपनाउनुहोस्।

अनि मैले अघि भनेझैँ, आफूले केही गलत गरिरहेको छु भन्ने कुरा स्वयंले महसुस गर्न कहिलेकाहीँ निकै कठिन हुन सक्छ। कपटी व्यक्तिले त 'म निकै ठुलो बुद्धिमान् हुँ र मैले आफ्नो बुद्धिको निकै राम्रो प्रयोग गरिरहेको छु' भन्ने भ्रम पालेर बसेको हुन्छ। उसले अरूलाई मूर्ख ठान्दछ। यस्तो अवस्थामा हजुर कहिलेकाहीँ गुरुको शरणमा जानै पर्ने हुन्छ; किनकि गुरुले मात्र हजुरलाई यो अशुद्धिको खाडल र बुद्धिको दुरुपयोगबाट बाहिर निकाल्न सक्नुहुन्छ।

बुद्धिको प्रयोग केवल आफ्नो स्वार्थका लागि मात्र नगर्नुहोस्; यद्यपि जीवन निर्वाह र अस्तित्व रक्षाका लागि गरिने थोरै स्वार्थमा कुनै खराबी भने छैन। यदि हजुरले आफ्नै जीवनको उन्नतिका लागि बुद्धिको प्रयोग गर्नुहुन्छ भने त्यो उत्तम कुरा हो, तर साथसाथै अन्य मानिसहरूको पनि सहायता गर्नुहोस्। विशेष गरी जसको बुद्धि प्रखर छैन र जसको बुद्धि चल्दैन, उनीहरूको भलाइ गर्नुहोस्। आफ्नो बुद्धिको उपयोग उनीहरूलाई सिकाउन र अगाडि बढाउनमा खर्च गर्नुहोस्; तर याद राख्नुहोस्, यस प्रक्रियामा कुनै पनि किसिमको प्रतिस्पर्धा वा ईर्ष्याको भावना भने मनमा ल्याउनुहुँदैन।"
'
"किनभने यदि यहाँले कसैको सहयोग गर्नुभयो भने भोलि उसले पनि यहाँलाई सहयोग गर्नेछ; यो एक प्रकारको स्वार्थ त हो कि म उसैलाई सहयोग गर्छु जसले मलाई गर्छ, तर यदि यो स्वार्थले पनि अरूको भलाइ हुन्छ भने त्यसको फल सधैँ राम्रै हुन्छ। त्यसैगरी मानिसहरूलाई कहिल्यै भड्काउनु वा उक्साउनु हुँदैन, न त उनीहरूलाई झुटा कुरा सिकाएर भ्रममा नै पार्नु पर्छ। यदि यहाँमा वास्तविक बुद्धि छ भने अरूलाई सधैँ सही र सत्यको मार्ग देखाउनु नै यहाँको धर्म हो।

यदि कतै कसैलाई यहाँको सल्लाह वा बुद्धिको आवश्यकता छ भन्ने देख्नुभयो भने, निकै इमानदारीका साथ आफ्नो कुरा भन्नुहोस् र आफ्नो राय दिनुहोस्। उसलाई यो कुरा स्पष्टसँग सम्झाउनुहोस् कि यहाँले कसैको विरुद्धमा उक्साउनु भएको होइन र कसैको कुभलो चिताउनु भएको छैन। उसलाई सही बाटो देखाउनुहोस् तर त्यसको उत्तरदायित्व वा पूर्ण जिम्मेवारी भने आफैँले नलिनुहोस्; किनकि यो संसार एउटा माया हो र यहाँ कहिले, कुन समयमा के भइदिन्छ भन्ने कुरा हाम्रो मानवीय नियन्त्रण भन्दा बाहिर छ।

त्यसैले जबसम्म कसैले सोध्दैन, तबसम्म आफ्नो राय नदिनु नै उचित हुन्छ; यो एउटा यस्तो नियम हो जसलाई म आफैँ पनी कडाइका साथ पालना गर्दछु। मैले आफ्नै जीवनका विभिन्न तिता अनुभवहरूबाट यो सिकेको छु कि सबै मानिसहरूलाई सबै कुरा बताइरहनु वास्तवमा बुद्धिमानी होइन। जसले सोध्छन् उनीहरूलाई मात्र मार्गदर्शन दिनुहोस्, वा पुस्तक र भिडियोमार्फत ज्ञानलाई सार्वजनिक गरिदिनुहोस् ताकि जसलाई आवश्यकता छ, उसले आफैँ ग्रहण गरोस्। तर कसैलाई जबर्जस्ती समातेर 'म बुद्धिमान् हुँ र तिमी मूर्ख छौ, त्यसैले म तिमीलाई सुधार्छु' भन्नु चाहिँ मार्गदर्शन होइन, बरु यो बुद्धिको दुरुपयोग र एक प्रकारको मूर्खता नै हो।"

"जबसम्म त्यो व्यक्ति स्वयम् हजुरकहाँ आएर 'हजुर बुद्धिमान् हुनुहुन्छ, अब मलाई केही बताउनुहोस्, म के गरूँ, म समस्यामा छु' भन्दैन, तबसम्म यहाँले आफ्नो मुख खोल्नु हुँदैन। हजुरमा जतिसुकै बुद्धि भए पनि अरू कसैको जीवनको उत्तरदायित्व लिनु हुँदैन; त्यसैले त मैले प्रत्येक खण्डको सुरुमा चेतावनी राखेको छु। हो, यदि आफ्नै नातागोता, छोराछोरी वा श्रीमान्-श्रीमती छन् भने त जिम्मेवारी लिनैपर्छ, नत्र भने त त्यो सम्बन्धको के अर्थ रह्यो र?

आफ्नो बुद्धिको प्रयोग अरूमाथि अत्याचार गर्नका लागि हुनुहुँदैन; बरु जहाँसम्म सम्भव हुन्छ, अरूलाई सहयोग गर्नका लागि बुद्धिको उपयोग गर्नुहोस्। यदि हजुरमा ज्ञान, कला र समझ छ भने त्यसलाई सेवामा लगाउनुहोस्। उदाहरणका लागि, यदि हजुर डाक्टर हुनुहुन्छ र कुनै गरिब व्यक्ति बिरामी छ भने, उसलाई औषधि र सल्लाह दिएर अनि उसको आर्थिक अवस्था हेरी शुल्क नलिनु नै वास्तविक सहयोग हो। उसलाई सम्झाउनुहोस् कि आफ्नो शरीरमाथि अत्याचार नगर। यसो गर्दा हजुरको केही बिग्रँदैन र कुनै नोक्सानी पनि हुँदैन, तर कसैको जीवनमा ठुलो कल्याण भने पक्कै हुन्छ।

केही मानिसहरू निकै ज्ञानी भएर पनि अरूलाई ज्ञान दिन चाहँदैनन्; तर त्यस्ता अज्ञानीहरूलाई मद्दत गर्नु नै एक बुद्धिमान् व्यक्तिको वास्तविक कर्तव्य हो। यो 'बुद्धि शुद्धि' को एउटा अचुक उपाय हो। जति धेरै हजुरले बुद्धिको प्रयोग गरेर ज्ञान आर्जन गर्नुहुन्छ, त्यति नै हजुरको बुद्धिको विकास हुँदै जान्छ। यो एउटा शाश्वत नियम हो जति धेरै ज्ञान, त्यति धेरै बुद्धि र जति धेरै बुद्धि, त्यति नै ज्ञान प्राप्त गर्ने क्षमता बढ्छ। त्यसैले प्राप्त ज्ञानलाई सधैँ बाँड्नु पर्दछ।

यदि हजुरले त्यो ज्ञानको प्रयोग न स्वयम् गर्नुहुन्छ, न त त्यो अरूको काममा नै आउँछ भने, त्यस्तो बुद्धिलाई अशुद्ध मानिन्छ र त्यस्तो अशुद्ध बुद्धि कहिल्यै अगाडि बढ्न सक्दैन।""यो कुरा पूर्ण रूपमा सत्य त होइन, तर यसको पनि कतै न कतै एउटा सीमा हजुरले देख्न पाउनुहुनेछ।

यदि हजुरले ज्ञान बाँड्नुहुन्छ, आफैँ पनि आर्जन गर्नुहुन्छ र अरूलाई पनि दिनुहुन्छ भने, यहाँले देख्नुहुनेछ कि हजुरले ज्ञानी व्यक्तिहरू भेट्नुहुनेछ अथवा हजुरले कतै गल्ती गर्नुभएको छ भने औँल्याइदिने मानिसहरू फेला पार्नुहुनेछ। उनीहरूले भन्नेछन् 'हेर साथी, तिमीले यहाँ गलत कुरा गर्यौ, यो केही असत्य छ; मेरो अनुभवका आधारमा तिमीले जे भन्यौ, त्यो सही छैन।'

यसले हजुरलाई नै फाइदा पुग्नेछ। यसबाट हजुरको अज्ञानता हट्नेछ र हजुरका गलत मान्यताहरू पनि दूर हुनेछन्, किनभने हजुरले ज्ञान बाँड्न सुरु गर्नुभएको छ। त्यसैले हजुरले आफूभन्दा ज्ञानी व्यक्ति भेट्ने प्रबल सम्भावना रहन्छ, किनकि जहाँ ज्ञानको चर्चा हुन्छ, त्यहाँ ज्ञानी व्यक्ति स्वतः आइपुग्छ। र यदि हजुरले त्यहाँ केही गलत बोल्नुभयो भने, जुन हजुरको अज्ञानताको संकेत हो, तब ज्ञानी व्यक्तिले हजुरलाई सच्याउनेछ।

उसले भन्नेछ 'हेर, यहाँ अरू सबै ठीक छ तर यस कुरामा तिमी सही छैनौ। फेरि प्रयोग गर, आफ्ना अनुभवहरूलाई पुनरावलोकन गर।' यसबाट हजुरकै फाइदा हुनेछ र हजुरकै ज्ञान बढ्नेछ। ज्ञान बाँड्नाले आफ्नो, अरूको र पूरै समाजको चेतना स्तर बढ्दछ। ज्ञानले नै बुद्धिको विकास गराउँछ। कहिलेकाहीँ बुद्धि नहुनुको कारण अज्ञानता नै हो, जस्तै मैले भनेँ व्यक्ति शिक्षित नहुनु वा अज्ञानी र मूर्ख मानिसहरूको संगतमा पर्नु। त्यस्तो अवस्थामा ज्ञान निकै उपयोगी सिद्ध हुन्छ र त्यसले बुद्धिलाई शुद्ध तुल्याउँछ।"

"त्यसैले, यदि हजुरमा बुद्धि त प्रशस्त छ तर ज्ञान शून्य छ भने, अब ज्ञान लिन सुरु गर्नुहोस् र ज्ञानी एवं बुद्धिमान् व्यक्तिहरूको संगतमा रहन थाल्नुहोस्। मैले अघि भनेझैँ, यदि पूर्ण रूपमा मूर्खता छ भने बुद्धिको शुद्धिकरण हुने सम्भावना निकै कम हुन्छ। तर कहिलेकाहीँ यस्तो पनि देखिएको छ कि, यदि मूर्ख व्यक्ति कुनै बुद्धिमान् व्यक्तिको सम्पर्कमा आउँछ, उसले राम्रा पुस्तक र असल संस्कार पाउँछ भने उसको बुद्धि निकै राम्रो हुन सक्छ। हुन सक्छ उसको बुद्धि अत्यन्तै तीव्र नहोला, तर केही न केही क्षमता भने अवश्य विकास हुन्छ।

यसरी नै एक मूर्ख व्यक्ति बुद्धिमानीतर्फ अग्रसर हुन्छ। वर्षौँको अन्तरालमा उसको अलि-अलि गर्दै बौद्धिक योग्यता सञ्चित हुँदै जान्छ र कैयौँ जन्मको निरन्तरता पछि त्यो व्यक्ति पूर्ण बौद्धिक क्षमताका साथ जन्मन्छ। तर यदि मूर्ख व्यक्ति सधैँ मूर्खहरूकै संगतमा रहन्छ, मूर्खतापूर्ण व्यवहार मात्र गरिरहन्छ र कसैले उसको मार्गदर्शन गर्दैन भने, उसको उन्नति हुनुको साटो अवनति हुन्छ। ऊ बिस्तारै पशु योनिमा पुग्दछ।

बुद्धि कुनै सानो कुरा वा सामान्य योग्यता होइन; बुद्धिले नै हामीलाई जनावरहरूबाट अलग गर्दछ। पशुहरूमा मानिसको जस्तो विकसित बुद्धि हुँदैन। हुन त बुद्धि सबैमा हुन्छ, यहाँसम्म कि एउटा सानो कीरामा पनि बुद्धि हुन्छ। हजुरले देख्नुभएकै होला, माकुराले कति सुन्दर जालो बुन्छ, जुन मानिसले पनि त्यति मसिनो गरी बुन्न सक्दैन। तर उसको बुद्धि अत्यन्तै सीमित हुन्छउसलाई त्यो एउटा कामबाहेक अरू केही सोच्न वा त्योभन्दा माथि उठेर प्रगति गर्न आउँदैन।"

"त्यसैले बुद्धि यस्तो क्षमता हो जुन निकै व्यापक, विशाल र बहुआयामिक छ। कुनै एउटा विशेष क्षेत्र वा कलामा मात्र निपुण हुनु वास्तविक बुद्धिमानी होइन; किनकि त्यो सीमित क्षेत्रभन्दा बाहिर निस्कने बित्तिकै व्यक्तिले फेरि मूर्खले झैँ व्यवहार गर्न थाल्छ। बुद्धि विस्तृत हुनुपर्छ र यहाँमा धेरै क्षेत्रहरूको दख्खल वा प्रवीणता हुनु जरुरी छ; एउटा दार्शनिकले गर्ने कार्य नै यही हो। दार्शनिकलाई लगभग सबै क्षेत्रको ज्ञान हुन्छ, जबकि वैज्ञानिक वा अन्य व्यवसायी र पेशेवर मानिसहरूलाई एउटा सानो र विशिष्ट योग्यतामा मात्र निपुणता हासिल भएको हुन्छ।

उदाहरणका लागि, मानौँ कोही हाडजोर्नीको डाक्टर छ; उसलाई केवल हड्डी जोड्ने र शरीरका हड्डीहरूलाई ठीक गर्ने कुराको मात्र ज्ञान हुन्छ। यदि उसलाई हृदयको शल्यक्रियाका लागि बोलाइयो भने उसले केही गर्न सक्दैन, वा उसले हजुरको रेडियो, टिभी वा कम्प्युटर समेत मर्मत गर्न जान्दैन। तर हामी यस्ता व्यक्तिलाई बुद्धिमान् भन्छौँ किनकि त्यो उसको पेसा हो र उसले आफ्नो क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेको हुन्छ। जस्तै एउटा मेकानिकलाई आफ्नो काम त निकै राम्रोसँग आउँछ, तर उसलाई पूर्ण बुद्धिमान् भन्न सकिँदैन किनकि अन्य विषयमा उसको ज्ञान शून्य बराबर हुन्छ।

अन्य क्षेत्रमा उसले मूर्खले झैँ व्यवहार गर्छ। हजुरले देख्नुभएकै होला निकै पढेलेखेका र विशेष योग्यता भएका मानिसहरूलाई पनि मूर्ख बनाउन निकै सजिलो हुन्छ। एउटा सामान्य राजनीतिज्ञ वा कपटी व्यक्तिले समेत ती पढेलेखेका विशेषज्ञहरूलाई सजिलै झुक्याइदिन्छन्; किनकि उनीहरूको बुद्धिको सामान्य र विस्तृत रूपमा विकास भएकै हुँदैन।"

"त्यसैले आध्यात्मिक मार्गमा सबै विषयहरूको ज्ञान हुनु आवश्यक छ; हजुरलाई भौतिकशास्त्र, गणित, विज्ञान, खगोलशास्त्र, दर्शन, भाषा र कला सबै विषयहरूको ज्ञान हुनु जरुरी छ। नत्र हजुरलाई कसैले पनि जेसुकै बोलेर भ्रमको पट्टी बाँधिदिन वा सजिलै झुक्याउन सक्छ। यसैकारण हामी त्यस्तो व्यक्तिलाई 'गुरु' वा महान् भन्दछौँ, किनकि हजुरले जुनसुकै विषयको एउटा वाक्य मात्र भन्नुभयो भने पनि उसले त्यो सही वा गलत हो भनी तुरुन्तै ठम्याउन सक्छ। यो नै वास्तविक बुद्धि हो। यद्यपि त्यस्तो व्यक्तिलाई कुनै विशिष्ट प्राविधिक ज्ञान नहुन सक्छ, जसलाई हामी विज्ञान भन्दछौँ, तर उसका लागि त्यो कुरा सिक्नु, जान्नु र त्यसको सत्यता वा उपयोगिता जाँच्नु बायाँ हातको खेल जस्तै सरल हुन्छ।

दार्शनिकसँग विस्तृत ज्ञान हुन्छ र एउटा दार्शनिक मात्र अध्यात्मको मार्गमा वास्तविक रूपमा अगाडि बढ्न सक्छ। बुद्धि कुनै सानो कुरा होइन; यो निकै उच्च र विशाल छ, यो निकै लामो र फराकिलो पनि छ। त्यसैले म सधैँ भन्ने गर्छु कि ज्ञानमार्गमा उन्नति गर्नका लागि यस्तै बुद्धिको आवश्यकता पर्दछ, जस्तो मैले वर्णन गरेँ।

हजुर सफल व्यवसायी हुनुहोला वा आफ्नो पेसामा ठुलो नाम कमाएको व्यक्ति, अथवा मानिसहरूलाई मूर्ख बनाउन जान्ने सिपालु राजनेता हुनुहोला, तर हजुर ज्ञान मार्गमा सफल हुनुहुनेछ भन्ने यसको कुनै ग्यारेन्टी छैन। यो ज्ञान सामान्य सांसारिक ज्ञान होइन; यो त मर्म ज्ञान र तत्वज्ञान हो। यसमा एक विशेष प्रकारको बुद्धिको आवश्यकता पर्दछ, जसलाई हामी 'प्रज्ञा' पनि भन्दछौँ। यसका लागि निकै शुद्ध बुद्धि चाहिन्छ; नत्र कसरी आत्मज्ञान, ब्रह्मज्ञान वा मायाको वास्तविक बोध हुन सम्भव होला र?"

"मायाको काम के हो, यहाँहरूलाई थाहा नै छ मूर्ख बनाउनु। मायाको यो चक्रमा परेर यहाँ सबै जीवहरू मूर्ख बनिरहेका छन्। त्यसबाट हजुरले कसरी मुक्ति पाउनुहोला? जबसम्म बुद्धि शुद्ध हुँदैन, जबसम्म हजुरले आफ्नै आँखा अगाडि यो जगत् मायावी र असत्य छ भन्ने स्पष्ट देख्न सक्नुहुन्न, तबसम्म मुक्ति सम्भव छैन। जबसम्म यो विवेक जाग्दैन, तबसम्म हजुरको मुक्ति कसरी सम्भव छ? निर्वाण कसरी सम्भव छ? बुद्ध हुनका लागि त बुद्धिको पनि माथि उठ्नुपर्ने हुन्छ। जब यस्तो बुद्धिको विकास नै भएको छैन भने, त्यस मार्गमा कसरी सफलता मिल्ला र?

हजुरले धेरै यस्ता मानिसहरू देख्नुभएको होला, जसले गुरुले जे भन्नुहुन्छ, त्यसलाई कण्ठ पारेर दोहोर्याइरहन्छन्। यो उनीहरूको गलत शिक्षा प्रणालीकै परिणाम हो, किनकि जीवनभर उनीहरूले कसरी घोक्ने र दोहोर्याउने भन्ने मात्र सिकेका छन्। त्यसबाहेक उनीहरूलाई अरू केही आउँदैन; गुरुका अगाडि बस्छन् र गुरुले 'हे पुत्र, आत्मज्ञान यस्तो हुन्छ' भनिरहँदा उनीहरूलाई कुनै वास्तविक बोध हुँदैन। उनीहरू केवल शब्दहरूलाई मात्र दोहोर्याउन जान्दछन्, कोरा शब्दहरूको रटान मात्र लगाउँछन्।

मैले धेरै यस्ता मानिसहरू देखेको छु जो ठुला विद्वान् कहलिन्छन्, तर उनीहरू केवल किताबमा लेखिएका कुराहरू मात्र बोल्ने गर्छन्। कुन किताबमा के लेखिएको छ, कसले लेखेको हो र कति हजार वर्षअघि लेखिएको हो उनीहरूलाई यो सबै कण्ठ छ र उनीहरूमा त्यति बुद्धि मात्र छ। तर त्यहाँ जे लेखिएको छ, त्यसको वास्तविक अर्थ र प्रयोग के हो भन्ने कुराको उनीहरूलाई अलिकति पनि ज्ञान हुँदैन। त्यो किताबी ज्ञानले न उनीहरूको चरित्र शुद्ध गर्यो, न विचार शुद्ध गर्यो, न वाणीलाई शुद्ध बनायो र न त उनीहरूको बुद्धिलाई नै शुद्ध बनायो। यस्तो व्यक्ति वास्तवमा मूर्ख नै हुन्छ र यस्तो व्यक्तिलाई 'गुरु' भन्न सकिँदैन।"

"हो, त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई भाषाहरूको ज्ञान त धेरै हुन्छ; जस्तै संस्कृत, अंग्रेजी, ल्याटिन वा ग्रीक भाषाको ज्ञान उनीहरूलाई प्राप्त हुन्छ। तर ती महान् दार्शनिकहरू र गुरुहरूले वास्तवमा के भन्न खोजेका हुन् र त्यसको मर्म के हो भन्ने कुरा उनीहरूको बुझाइमा आउँदैन। एउटा मूर्ख व्यक्ति वा जसको बुद्धि अझै शुद्ध भएको छैन, उसले यस्ता 'कोरा पण्डित' हरूलाई चिन्न र ठम्याउन सक्दैन। उनीहरू बाहिरबाट ठुला पण्डित देखिन्छन् र ठुला-ठुला कुराहरू गर्दछन्, तर उनीहरूको भित्र केही पनि हुँदैन; भित्र त केवल अन्धकार मात्र व्याप्त हुन्छ।

त्यसैले यहाँ हजुरलाई विवेक बुद्धिको आवश्यकता पर्दछ; को सत्य बोलिरहेको छ र को झुट, यसको बोध हुन यहाँ निकै जरुरी छ। आफ्नै प्रत्यक्ष र अपरोक्ष अनुभवहरूद्वारा कसरी वास्तविक ज्ञान प्राप्त गर्ने, त्यो कला हजुरमा विकास हुनुपर्दछ। ज्ञानमार्गमा अरूले के भनिरहेका छन्, त्यो सुन्न जान्नुपर्छ र त्यसमा के सही छ र के गलत, त्यो भेद गर्न हजुरलाई आउनुपर्छ। कुन गुरु, अध्यापक वा पण्डितले किताब पढेर मात्र बोलिरहेको छ र को चाहिँ आफ्नो वास्तविक अनुभवबाट बोलिरहेको छ, त्यो जान्ने क्षमता हजुरमा हुनुपर्दछ।

अब यहाँले देख्न सक्नुहुन्छ कि यो बुद्धि कति उच्च, श्रेष्ठ र उत्तम स्तरको छ; यसैलाई म 'शुद्ध बुद्धि' भन्दछु। शास्त्रहरूमा यसका प्रज्ञा, शुद्ध प्रज्ञा, बुद्धि प्रकाश वा ऋतम्भरा प्रज्ञा जस्ता अनेकौँ नामहरू हजुरले पाउनुहुनेछ। यो बुद्धि सामान्य मानिसको बुद्धिभन्दा निकै उच्च छ र एउटा साधारण मानिसले त यस्तो बुद्धिको कल्पना समेत गर्न सक्दैन।"

"मैले अघि भनेझैँ, जो वास्तवमै मूर्ख छ, उसले यो कल्पना समेत गर्न सक्दैन कि एउटा वास्तविक बुद्धिमान व्यक्ति कस्तो हुन्छ। एक चतुर र होसियार व्यक्ति, जसलाई आम जनताले व्यावहारिक रूपमा सफल र 'स्मार्ट' मान्दछन्, त्यस्तो व्यक्ति पनि आध्यात्मिक मार्गमा भने पूर्ण रूपमा असफल हुन पुग्दछ। उसले गुरुले के भन्नुभएको हो र हाम्रा धार्मिक एवं आध्यात्मिक ग्रन्थहरूमा के लेखिएको छ भन्ने कुराको वास्तविक मर्म र गहिराइ बुझ्न नै सक्दैन।

यहाँसम्म कि निकै पढेलेखेका वैज्ञानिकहरूले पनि केवल त्यति मात्र बुझ्दछन्, जति उनीहरूलाई शैक्षिक डिग्री हासिल गर्दा पाठ्यपुस्तकमा पढाइएको हुन्छ। भौतिकशास्त्र र रसायनशास्त्रका पुस्तकहरूमा जे लेखिएको छ, उनीहरूको बुद्धि त्यहीँसम्म मात्र सीमित रहन्छ र त्योभन्दा माथिको कुरा उनीहरूले बुझ्न सक्दैनन्। उनीहरूले न चेतनाको मर्म बुझ्न सक्छन्, न त यो जगत्लाई किन 'माया' भनिएको हो र यसको पछाडिको रहस्य के हो भन्ने कुरा नै उनीहरूको बोधमा आउँछ।

उनीहरूले 'सूक्ष्म शरीर' जस्ता गहन आध्यात्मिक प्रयोगहरू गर्नै सक्दैनन्, किनकि उनीहरूले आफूलाई पहिले नै निकै बुद्धिमान् र ज्ञानी मानिसकेका हुन्छन्। उनीहरू सोच्छन् 'मलाई त सबै कुरा पहिल्यै थाहा छ, अब मैले किन नयाँ प्रयोग गरिरहनु पर्यो र?' उनीहरूलाई लाग्छ कि यी आध्यात्मिक र तान्त्रिक प्रयोगहरू केवल 'पागल' र 'उल्टो बुद्धि' भएकाहरूले मात्र गर्ने कुरा हुन्।

उनीहरू भन्छन् 'म त पढेलेखेको, प्रतिष्ठित र उच्च डिग्री भएको व्यक्ति हुँ, यदि म यो दाह्री पालेको, नंगधड़ंग र जुत्ता-चप्पल समेत नलगाउने गुरुको शरणमा गएँ भने मानिसहरू ममाथि हाँस्नेछन्। उसले के बोल्छ, म केही बुझ्दिनँ, उसलाई मैले कसरी गुरु मान्न सक्छु र?' यस्तो अहंकार र सामाजिक डरका कारण उनीहरूका लागि सत्यको मार्गमा लाग्न निकै कठिन हुन्छ।"

"अथवा मानिसहरू अध्यात्म र धर्म अनि अध्यात्म र अन्धविश्वास बीचको वास्तविक भिन्नतालाई ठम्याउन सक्दैनन्। उनीहरूलाई हरेक धार्मिक वचन केवल अन्धविश्वास जस्तो लाग्दछ र यो त केवल नपढेका वा अज्ञानी मानिसहरूका लागि मात्र हो भन्ने सोच्दछन्। 'म जस्तो पढेलेखेको व्यक्तिले किन पूजा-अर्चना गर्ने?' भन्ने हुन्छ तर उनीहरूको विचार धेरै हदसम्म सही पनि हुन सक्छ, किनकि यो सत्य हो कि जथाभाबी र आधारहीन कुराहरू बोल्ने हरेक व्यक्ति आध्यात्मिक हुँदैन।

बाटोमा भेटिने साधु वास्तवमा मगन्ते हो, ढोंगी हो वा केवल पैसा कमाउनका लागि गुरु बनेको व्यक्ति हो यो छुट्ट्याउन निकै कठिन हुन्छ। आजकाल त मानिसहरूले अध्यात्मलाई व्यवसाय नै बनाइसकेका छन्। यसैकारण, एक बुद्धिमान् व्यक्तिले यस्ता मानिसहरूमाथि सहजै विश्वास गर्न सक्दैन। त्यस्तो अवस्थामा उसको बुद्धिमत्ता नै उसको मार्गको अवरोध र विघ्न बन्न पुग्दछ; धेरै बुद्धिमान् मानिस अध्यात्मतर्फ आँखा चिम्लेर हेर्नै चाहँदैन।

अध्यात्मको मार्गमा सफलता पाउनका लागि त त्योभन्दा पनि उच्च बुद्धि र खुला विचार भएको व्यक्तित्वको आवश्यकता पर्दछ। र यो पनि उत्तिकै सत्य हो कि बुद्धिहीन व्यक्ति यस मार्गमा अगाडि बढ्न सक्दैन। उसले सुगाले झैँ कण्ठ पारेर 'म आत्मा हुँ, म अमर हुँ, म ब्रह्म हुँ' भनेर बोल्न त सक्छ, तर त्यसमा उसको कुनै बोध हुँदैन। उसले संस्कृतका दुई-चारवटा वाक्यहरू घोकेर बारम्बार दोहोर्याउन त सक्ला, तर त्यस्तो रटाईबाट उसको वास्तविक मुक्ति भने कदापि सम्भव छैन।

"यहाँसम्म कि उसको गती उल्टो दिशामा हुन थाल्छ, किनकि यो मूर्खता हो; यदि हजुरले अध्यात्मको दुरुपयोग गर्नुभयो भने यसको परिणाम पनि उल्टो नै हुन्छ। त्यसैले बुद्धि-शुद्धि केवल चतुर्याइँ बढाउने, बुद्धिको सदुपयोग गर्ने वा केवल अरूको मद्दत गर्ने र आफ्नो पुरानो मान्यतालाई नष्ट गर्ने कार्य मात्र होइन, बरु बुद्धिको सही उपयोग अध्यात्मको मार्गमा लाग्नका लागि परम आवश्यक छ।

यस बिना, अर्थात् बुद्धिको वास्तविक शुद्धि बिना हजुर अध्यात्मको मार्गमा एक इन्च पनि अगाडि बढ्न सक्नुहुन्न। यस्तो उच्च स्तरको बुद्धि हजुरले केवल गुरुको सामीप्य र मार्गदर्शनमा रहेर मात्र प्राप्त गर्न सक्नुहुनेछ। जसले पहिल्यै आफ्नो बुद्धिलाई शुद्ध पारिसकेका छन्, उनीहरूको संगत र सत्संगमा रहनुहोस् र आफ्नो वरिपरि पनि त्यस्तै बौद्धिक वातावरण निर्माण गर्नुहोस्। जो अध्यात्ममा प्रगति गरिरहेका छन्, उनीहरूसँग रहनुभयो भने हजुरले शुद्ध बुद्धि स्वतः प्राप्त गर्नुहुनेछ।

आध्यात्मिक प्रयोगहरू गर्नुहोस्, केवल अन्धविश्वासमा मात्र नपर्नुहोस्। आफ्नै अनुभवलाई ज्ञान आर्जनको मुख्य आधार बनाउन सिक्नुहोस्। अरूको अनुभवमा मात्र पूर्ण निर्भर नरहनुहोस्। अरूको अनुभवबाट हजुरले उही सत्य शिक्षा त पाउनुहोला, तर त्यसले हजुरको वास्तविक उन्नति गर्न र हजुरलाई बन्धनबाट मुक्त गराउन सक्दैन। केवल कोरा शब्दहरू र रटाईले मात्र अध्यात्म हुँदैन।

मैले यहाँलाई हजार पटक 'यो संसार माया हो' र 'तिमी आत्मा हौ, तिमी ब्रह्म हौ' भनिदिए पनि र हजुरले त्यो कुरा बुझे जस्तो लागे पनि, त्यसले हजुरको जीवनमा कुनै परिवर्तन ल्याउने छैन। जबसम्म त्यो सत्य हजुरको आफ्नै प्रत्यक्ष अनुभव बन्दैन र जबसम्म हजुरले आफ्नै विवेक र बुद्धिको प्रयोग गरेर त्यसलाई सत्यका रूपमा बोध गर्नुहुन्न, तबसम्म न त वास्तविक मुक्ति सम्भव छ, न त आध्यात्मिक प्रगति नै सम्भव छ।

टेलीग्राम ब्राउज़र चेतावनी

ज्ञानाक्षर

अंतर्शुद्धि : भाग - ७ : बुद्धिशुद्धि (नेपाली)

रोशन