वादविवादको विपत्ति | Wise Words ज्ञानाक्षर

वादविवादको विपत्ति

रोशन

*यो सामग्री गुरु तरुण प्रधानज्यूको मूल अङ्ग्रेजी लेख "Debate Disaster" को विनम्रतापूर्वक गरिएको भाषा अनुवाद मात्र हो; कुनै पनि त्रुटिका लागि हामी क्षमाप्रार्थी छौँ, र यस प्रयासको एक मात्र उद्देश्य गुरुको ज्ञानको संरक्षण तथा प्रसार गर्नु हो।*

**यो लेख ज्ञानका अन्वेषकहरू का निमित्त हो, जो तुलनात्मक रूपमा नयाँ हुनुहुन्छ र जो नकारात्मक बहस को जालमा कहिलेकाहीँ अनजानमै फस्न पुग्नुहुन्छ।**

**वादविवाद वा तर्कहरू **

सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, यो दुई पक्ष (वा व्यक्ति) बीच हुने संवाद हो, जसको लक्ष्य कुनै प्रस्ताव लाई सिद्ध (प्रमाणित) वा असिद्ध (अप्रमाणित) गर्नु हुन्छ। यो प्रस्ताव दर्शनशास्त्र वा विज्ञान को विषय हुन सक्छ वा कुनै लौकिक (संसारिक) विषय, जस्तै: कुनै अपराधको आरोप लाग्नु इत्यादि। सामान्यतया, एक मध्यस्थकर्ता (वा संचालक वा न्यायाधीश) हुनुहुन्छ र वादविवादको अन्त्यमा उहाँले कसले जित्यो र के प्रमाणित भयो भनी निर्णय गर्नुहुन्छ। यसको परिणाम (आशा गरिन्छ कि) कुनै विशिष्ट क्षेत्रमा उन्नति हुनु हो।

**प्राचीन अभ्यासहरू **

वादविवाद एक प्राचीन कला हो। तपाईंले राजाहरूको न्यायालय (दरबार) मा सबै प्रकारका विषयहरूमा हुने वादविवादबारे अवश्य सुन्नुभएको होला। यसमा राजाको रुचि अनुसार दर्शनशास्त्र, धर्म र आध्यात्मिक विषयहरूमा पनि वादविवाद समावेश थियो। यो प्राचीन विश्वविद्यालयहरू र सम्भवतः गुरुको अधीनमा रहेका केही आश्रमहरूमा समेत हुने गर्दथ्यो। वादविवादका मूलभूत सिद्धान्तहरूको विस्तृत व्याख्या न्याय दर्शन मा गरिएको छ, जसमा ज्ञानका साधन, तर्कशास्त्र र प्रमाण वा साक्ष्य (Evidence) के हो भन्ने कुरा समावेश छन्। ज्ञानमार्गका प्रत्येक साधक ले यस विषयमा अवश्य पढ्नुपर्छ, यो हामी सबैका लागि अपरिहार्य पठन हो। 
हजारौं वर्षसम्म, यो कुनै प्रस्तावलाई सिद्ध गर्न वा अरू कसैको प्रस्ताव वा सिद्धान्तहरूलाई खण्डन गर्नका लागि एक महत्त्वपूर्ण (तर अनिवार्य होइन) माध्यम थियो। यसले विज्ञान, न्यायपालिका, नीतिशास्त्र, दर्शनशास्त्र र अध्यात्म को प्रगतिमा योगदान पुर्याउँछ। केही परम्पराहरूले अझै पनि वादविवादलाई प्रोत्साहन गर्छन्, तर धेरैजसो यो विलुप्त भएको वा छरिएको जस्तो देखिन्छ र अब न्यायालयहरूमा मात्र सीमित छ। कहिलेकाहीँ हामी विद्यालय वा विश्वविद्यालयहरूमा केही वादविवाद प्रतियोगिताहरू देख्छौँ, जुन केही हदसम्म खेल जस्तै हुन्छन्। संसदहरूमा पनि शक्ति प्रदर्शन गर्न वा निर्णयहरूलाई प्रभावित गर्नका लागि वादविवाद हुन्छन्।

**समकालीन अवस्था **

आधुनिक समयमा, 'वादविवाद' शब्दले एक नकारात्मक अर्थ प्राप्त गरेको छ। माता-पितासँग तर्क वा वादविवाद गर्ने बाल बालिकाहरूलाई मर्यादाहीन मानेर तिरस्कार गरिन्छ वा दण्ड दिइन्छ। यस्ता मानसिक संस्कारहरू अत्यन्तै चाँडो स्थापित हुन्छन्। विद्यालयहरूमा शिक्षकहरूसँग तर्क गर्ने विद्यार्थीहरूलाई निष्कासित गरिन्छ वा दण्डित गरिन्छ। अरूसँग तर्क गर्ने विद्यार्थीहरूलाई आक्रामक र हिंसक रूपमा अवलोकन गरिन्छ, र कोही पनि उनीहरूसँग मैत्री सम्बन्ध राख्न चाहँदैनन्। र यसरी नै यो क्रम चलिरहन्छ।
अधिकांश वादविवादहरू अहिले कसैलाई अपमानित गर्न, उत्पीडन गर्न, बाध्य पार्न वा दबाब दिनका लागि एउटा साधन मात्र बनेका छन्। वादविवादले अत्यन्तै कटु कलह (तीतो झगडा), नकारात्मकता, घृणा उत्पन्न गराउँछ, र पराजित पक्ष हरू सामाजिक चिन्ता, भय, हीनताबोध र आत्मविश्वासको क्षय बाट ग्रस्त हुन्छन्। सामान्यतया, विजेता पनि सर्वत्र घृणा को पात्र बन्छ, अहंकार ले भरिन्छ र समूहको द्वन्द्व मा भर्खरै अर्को पशुलाई पराजित गरेको पशुजस्तै व्यवहार गर्दछ।
विशेष गरी, दार्शनिक सन्दर्भमा, क्षेत्रको विकास वा ज्ञान प्राप्तिका लागि वादविवाद प्रयोग गर्ने मूल भावना विलुप्त छ। तपाईंले अझै पनि यसका केही अवशेष देख्न सक्नुहुन्छ, तर विरलै यी वादविवादहरूले कुनै अन्तर्दृष्टि (गहिरो ज्ञान) प्रदान गर्छन्। प्रायः केही सिकिँदैन, र कुनै प्रगति हुँदैन। यसको कारण मानव बुद्धि र सभ्यता वा संस्कृतिको पतन हो। यो वादविवादको अन्धकारमय युग हो ।

**वादविवाद कहिले गर्ने ?**
कहिल्यै नगर्नुहोस्।

तर यदि तपाईं अझै पनि उत्सुक हुनुहुन्छ भने, तपाईं यी परिस्थितिहरूमा प्रयास गर्न सक्नुहुन्छ

-जब तपाईंका गुरुले तपाईंलाई त्यसो गर्न निर्देशन दिनुहुन्छ। सामान्यतया, त्यो उहाँकै शिष्यहरूका साथ हुनेछ।
-जब तपाईं आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई व्यक्तिगत रूपमा चिन्नुहुन्छ, जस्तै कि उनीहरू तपाईंका मित्र, नातेदार इत्यादि हुन्, र जब तपाईं निश्चित हुनुहुन्छ कि यसका कारण तपाईंको सम्बन्ध उनीहरूसँग खराब हुनेछैन। 
-जब यो कुनै खेल वा प्रतियोगिता जस्तै हुन्छ। 
-जब यो अत्यन्त अनिवार्य हुन्छ। 
-जब इमानदार र तटस्थ मध्यस्थकर्ता उपस्थित हुन्छ। 
-जब अर्को पक्ष प्रतिष्ठित, सभ्य र संस्कारयुक्त हुन्छ। 
-जब अर्को पक्ष न्याय शास्त्रहरू अनुसार वादविवादका नियमहरू बारे जानकार हुन्छ। (तर तपाईंले पनि त्यो ज्ञान राख्नुभएको हुनुपर्छ)

**वादविवाद कहिले नगर्ने**
यसलाई एउटा नियम बनाउनुहोस् कि तपाईं कहिल्यै तर्क वा वादविवाद गर्नुहुने छैन, विशेष गरी दर्शनशास्त्र र अध्यात्म का विषयहरूमा।तपाईंले वादविवादमा कहिल्यै प्रवेश गर्नु हुँदैन, जब:

-तपाईंका गुरुले यसलाई स्वीकृति दिनुभएको छैन।
-तपाईंलाई यो गर्नुपर्ने कुनै आवश्यकता छैन।
-तपाईंले यसबाट केही पनि प्राप्त वा सीक्न सक्नुहुन्न।
-परिणामको निर्णय गर्नका लागि कुनै मध्यस्थ, न्यायाधीश वा तटस्थ तेस्रो पक्ष छैन।
-तपाईंलाई न्यायाधीशमाथि विश्वास छैन।
-विषय अवैध, अनैतिक, अश्लील वा विवादास्पद छ।
-तपाईं अर्को पक्षलाई चिन्नुहुन्न (जस्तै: अन्तरजाल वा अनलाइन समूहहरूमा)।
-तपाईं आफ्नो सहकर्मी, मित्र, दाजुभाइ/दिदीबहिनी, अभिभावक वा सम्बन्धीहरूलाई प्रेम गर्नुहुन्छ र यी सम्बन्धहरूलाई खराब बनाउन चाहनुहुन्न।
-तपाईंलाई यो अनुभूति हुन्छ कि अर्को पक्ष असंस्कारयुक्त, हिंसक, मूर्ख र दुराशय भएको छ।
-तपाईं देख्नुहुन्छ कि अर्को पक्ष वास्तवमा केही पनि सिक्नमा रुचि राख्दैन।
-अर्को पक्ष फरक मार्ग सँग सम्बन्धित छ।
-अर्को व्यक्ति अर्को गुरुको शिष्य हो वा शिष्य पनि होइन।
-अर्को व्यक्ति पूर्वाग्रह वा अन्धविश्वासहरूले भरिएको छ।
-अर्को व्यक्तिले व्यक्तिगत अपमान र अशिष्ट भाषा बाट संवाद प्रारम्भ गर्दछ।
-अर्को व्यक्तिले न्यायशास्त्र बारे कहिल्यै सुनेको पनि छैन।
-अर्को व्यक्ति अत्यधिक नकारात्मक, घृणाले भरिएको र विषाक्त छ।
-अर्को व्यक्ति उक्साहट बिना नै आक्रमण गर्दछ।
-उनीहरू ट्रोल हुन्।
-उनीहरूले तपाईंलाई दुई वा सोभन्दा बढी व्यक्तिको समूहमा आक्रमण गर्छन् (जुन प्रायः पूर्व-योजनाबद्ध हुन्छ)।
-पुरस्कार को रूपमा ठूलो धनराशि प्रस्तावित गरिएको छ।
-त्यहाँ बाजि राखिएको छ।
-आर्थिक वा प्रतिष्ठाको हानि को सम्भावनाहरू छन्।
-अर्को व्यक्ति कुनै शत्रु देश, प्रतिद्वन्द्वी समुदाय वा व्यापारमा प्रतिस्पर्धी आदिबाट हो।
-अर्को व्यक्ति धार्मिक अतिवादी वा कुनै राजनीतिक दल बाट छ।
-त्यहाँ हितहरूको टकराव (Conflict of Interest) छ।
-केही मानिसहरू तपाईंलाई उकासेर वा तपाईंको दुर्बलता (कमजोरी) मा दबाब दिएर सस्तो मनोरञ्जनका लागि तपाईंको उपयोग गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
-कसैले वादविवादमा तपाईंको प्रतिक्रिया हेर्नका लागि तपाईंलाई हेरफेर तथा शोषण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
-कसैले आफ्नो प्रतिनिधिको रूपमा तपाईंले वादविवाद गर्दा लाभ उठाउने प्रयास गरिरहेको छ।
-कसैले तपाईंलाई नैतिक कर्तव्य, देशभक्ति आदिका आधारमा तर्क गर्न उक्साउँछ।
-तपाईंलाई खतरा महसुस हुन्छ, प्रायः तर्क हिंसक आक्रमण र हत्याहरूतिर लैजाने पहिलो कदम हुन्छ।
-तपाईंले अर्को पक्षबाट तुच्छता, प्रतिस्पर्धा, जातिवाद, लोभ, निम्न बौद्धिकता र रक्षात्मकता महसुस गर्नुहुन्छ।
-अर्को पक्षलाई विषयको बारेमा कुनै ज्ञान छैन।
-अर्को पक्षलाई वादविवादमा गलत जानकारी दिइएको थियो वा हेरफेर गरिएको थियो।
-अर्को व्यक्ति मस्तिष्क प्रक्षालित (Brainwashed) छ वा षड्यन्त्र सिद्धान्तहरू वा छद्म विज्ञानहरू मा विश्वास गर्दछ।
-अर्को व्यक्तिले स्वयंलाई श्रेष्ठ घोषित गर्दछ।
-अर्को व्यक्ति नाबालिग छ।
-अर्को व्यक्ति केवल तपाईंको ज्ञान वा धैर्य को परीक्षण गरिरहेको छ।
-अर्को व्यक्ति तपाईंलाई हतोत्साहित गर्ने वा तपाईंलाई आफ्नो करियर, काम, परियोजना वा आध्यात्मिक अभ्यासमा सफल हुनबाट रोक्ने प्रयास गरिरहेको छ।
-अर्को व्यक्ति तपाईंको मार्ग र गुरुको अपमान गर्दछ।

यो सूची अपूर्ण छ, वादविवाद नगर्नुका सयौं अन्य कारणहरू छन्।

**फाइदाहरू **
मेरो व्यक्तिगत विचार यो छ कि वादविवादका कुनै फाइदा छैनन्। कुनै उपयोगी कुरा कहिल्यै प्राप्त हुँदैन। तथापि, एक स्वस्थ वादविवादले कहिलेकाहीँ निम्न कुराहरू गर्न सक्छ:

-तपाईंको तार्किक क्षमताहरू लाई राम्रो बनाउनु 
-तपाईंलाई अझ बुद्धिमान बनाउनु 
-तपाईंलाई आत्मविश्वासी बनाउनु 
-तपाईंले केही नयाँ सिक्नु 
-तपाईं मूर्ख हुनुहुन्छ भन्ने तथ्य सिक्नु 
-तपाईंले आफ्नो अज्ञानता बारे जान्नु 
-तपाईंले आफ्नो तुच्छता बारे जान्नु 
-तपाईंले यो गरेबापतको कटु फल र खराब कर्मफल प्राप्त गर्नु 
-मैले कसैलाई पनि वादविवादबाट लाभान्वित भएको कहिल्यै देखेको छैन, विशेष गरी आध्यात्मिक क्षेत्रमा।

**बेफाइदाहरू** 
तपाईंले अनुमान लगाउनुभयो होला, यो सूची लामो छ। तर केही मुख्य बेफाइदाहरू यस्ता छन्:

-यो पूरै व्यर्थ र अनावश्यक छ।
-दुवै पक्षले केही पनि सिक्दैनन्।
-कुनै प्रगति हुँदैन।
-यदि तपाईं आफैँ राम्ररी जान्नुहुन्छ कि तपाईं सही हुनुहुन्छ भने, त्यो प्रमाणित गर्नुपर्ने कुनै अर्थ छैन, विशेष गरी जब अर्को पक्ष सहमत हुन तयार छैन।
-तपाईं कसैलाई केही पनि प्रमाणित गर्न बाध्य हुनुहुन्न। विशेष गरी, आध्यात्मिक विश्वास तपाईंको व्यक्तिगत कुरा हो।
-यदि कुनै जो पायो त्यही मानिस तपाईंसँग सहमत हुँदैन भने, त्यसले फरक पार्दैन। मानिसहरू महत्त्वपूर्ण छैनन्, तपाईंको आफ्नै प्रगति महत्त्वपूर्ण छ। तपाईंको समय धेरै अमूल्य छ।
-धेरै ठूलो मात्रामा समय बर्बाद गर्दछ।
-तीतोपन, नकारात्मकता, जहर, शत्रुता र हिंसा उत्पन्न गर्दछ।
-अपराध र झगडा को कारण बन्दछ।
-तपाईंले सजिलै आफ्ना गुरुको कृपा गुमाउनुहुनेछ।
-साथीहरूले तपाईंको आक्रामक व्यवहार देखेर तपाईंलाई छोड्नेछन्।
-सम्बन्धहरू खराब हुने पक्का छ। माया केही मिनेटमै घृणा बन्दछ।
-तुच्छता (निम्नता), मूर्खता पैदा गर्दछ र पशुजन्य प्रवृत्तिहरूलाई भड्काउँछ।
-हार खाने व्यक्तिका लागि धेरै अपमानजनक हुन्छ।
-हार खाने व्यक्ति डरले भरिन्छ, दोष र शर्मले पूर्ण हुन्छ, र आघातग्रस्त हुन्छ।
-हार खाने व्यक्ति हतोत्साहित हुन्छ, सामाजिक चिन्ता, हीनताबोध र अन्य मानसिक समस्याहरूले ग्रस्त हुन्छ।
-हार खाने व्यक्ति प्रायः प्रमाण स्वीकार गर्दैन, झन् संकीर्ण सोच (Closed-minded) को बन्दछ।
-हार खाने व्यक्ति बदला लिने कसम खान्छ, कट्टरवादी बन्छ।
-हार खाने व्यक्ति अर्को पटक जित्नका लागि गैरकानूनी तरिका अपनाउँछ।
-हार खानेहरूले पलटवारको योजना बनाउँछन्, प्रायः गलत प्रमाणित हुँदा पनि उनीहरू हार स्वीकार गर्दैनन्।
-हार खानेहरू आत्मरक्षा मा झनै खराब सिद्धान्तहरू, अन्धविश्वासहरू र गलत आस्था मा अडिग रहन्छन्।
-जित्ने व्यक्ति अझै अहंकारी, घमण्ड र अहङ्कार ले भरिन्छ।
-जित्ने व्यक्तिले श्रेष्ठताको एक झूटा भाव प्राप्त गर्दछ।
-जित्ने व्यक्ति प्रत्येक जितसँगै झन्झन् आक्रामक हुँदै जान्छ र अन्त्यमा हिंसक बन्छ।
-जित्ने व्यक्तिले अर्को पक्ष सँग दास वा पशुजस्तै व्यवहार गर्दछ।
-जित्ने व्यक्तिले हार खानेमाथि मनमानी दण्ड लगाउँछ। *(पुरानो कथामा हार खानेलाई सम्पत्ति, गाई, श्रीमती र छोरी त्याग्न लगाउने, अपमानित गर्ने र मुखमा कालो पोतेर गधामाथि चढाउने कुरा छ। दण्डको -प्रकार जित्नेले जे कल्पना गर्छ, त्यसमा निर्भर हुन्छ।)*
-जित्ने व्यक्तिले प्रतिद्वन्द्वीको हत्या गरिदिन्छ। *(पुरानो कथामा हार खानेलाई टाउको काट्ने, जिउँदै जलाउने, डुबाउने वा यातना दिएर मार्ने कुरा छ। कोही आफैं आत्महत्या पनि गर्छन्।)*
-एक सभ्य विजेताले पनि केही नोक्सान (हानि) पुर्याउने प्रयास गर्दछ, जस्तै: पैसाको नोक्सान।
-जित्ने व्यक्ति अरू मानिसहरूमाथि आक्रमण गर्न सुरु गर्दछ, र जब उसले देख्छ कि उसले अरूलाई सजिलै हराउन सक्छ, तब ऊ दादागिरी गर्न थाल्छ।
-जित्ने व्यक्ति आफूलाई सर्वज्ञ घोषणा गरेर केही पनि नयाँ सिक्न अस्वीकार गर्दछ।
-एउटै जित ले पनि जीवनभरका लागि संकीर्ण सोच को कारण बन्न सक्छ। प्रगति रोकिन्छ। अज्ञानता पक्की हुन्छ।
-मानिसहरू कुनै निर्दोष व्यक्तिलाई हराउन का लागि गुटबन्दी बनाउँछन्।
-वादविवाद गर्नेहरूमा कुनै राम्रो परिवर्तन हुँदैन।
-कोही सुध्रिँदैन, दुवै पक्ष बिग्रँदै जान्छन्।
-सामाजिक सद्भाव बिथोल्छ, राजनीतिक लडाइँहरूको कारण बन्दछ।

**वादविवादबाट बच्ने उपायहरू:**

-चुप लाग्नुहोस्।
-जवाफ नदिनुहोस्।
-सबै व्यक्तिसँग कुरा नगर्नुहोस् वा नभेट्नुहोस्, टाढा रहनुहोस्।
-अर्को व्यक्तिलाई सिकाउने वा बुझाउने प्रयास नगर्नुहोस्।
-अर्को व्यक्तिलाई पूरै बेवास्ता गर्नुहोस्।
-ब्लक वा ब्यान् गर्नुहोस्।
-चुपचाप बिदा हुनुहोस् (त्यो ठाउँ छोड्नुहोस्)।
-नचिनेका मानिसहरूको सामुन्ने आफ्नो ज्ञान प्रदर्शन नगर्नुहोस्।
-आफ्ना मान्यताहरू अरूमाथि नथोप्नुहोस्।
-घमण्ड नगर्नुहोस्।
-मूर्ख वा अज्ञानी मानिसहरूको अपमान नगर्नुहोस्।
-अरुको गल्ती वा कमजोरीहरू नदेखाउनुहोस्, जबसम्म कसैले तपाईंलाई विनम्रतापूर्वक अनुरोध गर्दैन।
-नचिनेका मानिसहरूको आलोचना नगर्नुहोस्।
-ट्रोलहरूलाई प्रतिक्रिया नदिनुहोस् (जवाफ दिएर नबढाउनुहोस्)।
-जब कसैले तपाईंलाई अपमानजनक तरिकाले चुनौती दिन्छ, तब आवेगमा नआउनुहोस् वा निम्न वासना मा नफस्नुहोस्।
-जब कसैले तपाईं अज्ञानी हुनुहुन्छ भनी प्रमाणित गर्न खोज्छ, तब सजिलै स्वीकार गर्नुहोस्, विपरीत प्रमाणित गर्ने प्रयास नगर्नुहोस्। यो चतुर्याइँ र नम्रता हो, यो लाजमर्दो कुरा होइन।
-सामान्य रूपमा मानिसहरूबाट टाढा रहनुहोस्।
-छलफलमा विवादास्पद कुराहरू ननिकाल्नुहोस्। जब तपाईं कसैलाई त्यसो गरेको देख्नुहुन्छ, त्यो ठाउँ छोड्नुहोस्।
-उत्तम सङ्गत, राम्रा मानिसहरू र बुद्धिमान साथीहरू खोज्नुहोस्।
-विषालु मानिसहरू र सम्बन्धहरूलाई तुरुन्तै छोड्नुहोस्।
-वादविवादका लागि उक्साउँदा शान्त रहनुहोस्।
-जागरूकतामा रहनुहोस्, सपना साकार भइरहेको हेर्नुहोस्।
-कर्म बन्धन तोड्नुहोस्, छोड्नुहोस्।
-समाजको हल्लाबाट टाढा, एकान्तमा, शान्ति र आनन्दमा बस्नुहोस्।

यी सुझावहरू अनलाइन अन्तरक्रियाहरूमा पनि लागू हुन्छन्।

**विकल्पहरू**
अब जब तपाईंलाई वादविवाद कति नकारात्मक हुन्छ भन्ने थाहा भयो, तब तपाईं सिक्ने माध्यम को रूपमा यसको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाउन सक्नुहुन्छ। यदि तपाईं वास्तवमा सिक्न चाहनुहुन्छ, वा आफ्नो बुद्धिमत्ता वा तार्किक क्षमताहरूमा सुधार गर्न चाहनुहुन्छ भने, यी तरिकाहरू प्रयोग गर्नुहोस्:

-एक राम्रो शिक्षक बाट विषयलाई सही तरिकाले सिक्नुहोस्।
-महान गुरुहरू, किताबहरू, तर्कशास्त्रीहरू र गणितज्ञहरू लाई अनुसरण गर्नुहोस्।
-एक राम्रो वकील सँग मित्रता गर्नुहोस्।
-दैनिक चिन्तन र आफैँलाई हेर्ने (आत्म-निरीक्षण) अभ्यास गर्नुहोस्।
-लेख्ने बानी बसाल्नुहोस्। आफ्ना विचारहरूलाई लेखेर व्यक्त गर्नुहोस् र जाँच गराउनुहोस्।
-तर्कमा हुने गल्ती हरू बारे सिक्नुहोस्।
-सोचाइमा हुने कमजोरीहरू बारे सिक्नुहोस्।
-मनोविज्ञान बारे सिक्नुहोस्। मानसिक रूपले बिग्रेका मानिसहरूलाई सजिलै चिन्न र उनीहरूबाट बच्न सिक्नुहोस्।
-प्रश्न सोधेर सिक्नुहोस्। एक शिक्षक एकदमै आवश्यक छ।
-आफ्ना शङ्काहरू आफ्नै शिक्षकबाट मात्र स्पष्ट पार्नुहोस्, अरूबाट होइन।
-आफ्नै अनुभवबाट सिक्नुहोस्।
-एक स्पष्ट जीवन लक्ष्य राख्नुहोस्। अरू मानिसहरूलाई आफ्नो जीवन लक्ष्य नबनाउनुहोस्।
-गुरुको अनुमति लिएपछि केवल योग्य जिज्ञासुहरूलाई मात्र सिकाउने प्रयास गर्नुहोस्।
-प्रेम, करुणा, दयालुपन र धैर्य लाई विकास गर्नुहोस्।
-आफ्नो ज्ञान प्राप्त गर्न को लागि कडा मेहनत गर्नुहोस्। मात्र अभ्यास, अभ्यास, अभ्यास ।

**प्रश्न कसरी सोध्ने? **
धेरै पटक मलाई यो देखेर दुःख हुन्छ कि मानिसहरू, यहाँसम्म कि साधक हरूलाई पनि प्रश्न कसरी सोध्ने भन्ने थाहा छैन। उनीहरूको वादविवादी मानसिकता कहिलेकाहीँ प्रकट हुन्छ। त्यसैले, यहाँ केही उपायहरू दिइएका छन्।

-त्यो व्यक्तिलाई प्रश्न नसोध्नुहोस् जसलाई विषयको बारेमा केही पनि थाहा छैन।
-इन्टरनेटमा जो पायो त्यही मानिसहरूलाई प्रश्न नसोध्नुहोस्।
-प्रश्नको आडमा (छद्मभेषमा) आफ्नो गुरुको अपमान नगर्नुहोस्। प्रेम र सम्मान देखाउनुहोस्।
-केही सोध्नुअघि तपाईं कति महान हुनुहुन्छ भनेर नदेखाउनुहोस्। विनम्र रहनुहोस्।
-प्रश्नलाई चुनौतीको रूपमा प्रस्तुत नगर्नुहोस्।
-प्रश्नलाई जार्गन र पहेली को रूपमा नसोध्नुहोस्।
-धेरै कविता वा रूपक (Metaphor) प्रयोग नगर्नुहोस्, यसलाई स्पष्ट र सीधा राख्नुहोस्।
-प्रश्नका लागि अत्यधिक अलङ्कारिक वा चाटुकारितापूर्ण भाषा प्रयोग नगर्नुहोस्।
-यसलाई सकेसम्म छोटो राख्नुहोस्।
-व्यक्तिगत समस्या वा सामाजिक मुद्दाहरू बारे प्रश्न नसोध्नुहोस्।
-पक्षपाती नबन्नुहोस्। उत्तर स्वीकार गर्न खुला रहनुहोस्। तर यसको सत्यता प्रमाणित गर्नुहोस्।
-गुरुको नजिक जानुअघि एक साधक को गुणहरू विकास गर्नुहोस्।
-त्यो गुरुको नजिक नजानुहोस् जसलाई तपाईं मन पराउनुहुन्न।
-सधैँ विनम्रतापूर्वक प्रश्न सोध्नुहोस्। शिष्टता र संस्कार देखाउनुहोस्।
-केवल बुद्धिमान मात्र होइन, शिष्ट बन्न पनि सिक्नुहोस्।
-प्रश्न सोध्नुअघि त्यस बारे पर्याप्त समय सम्म सोच्नुहोस्। आफ्ना गल्तीहरू, यदि छन् भने, पहिला हेर्नुहोस्।
-धेरै प्रश्नहरू नसोध्नुहोस्। यसले धेरै मानिसलाई दिक्क पार्छ। आफ्नो पालोको प्रतीक्षा गर्नुहोस्।
-विषयभन्दा बाहिरका प्रश्न नसोध्नुहोस्। मार्गमा अडिग रहनुहोस्।
-भाषाहरू नमिसाउनुहोस् वा अशुद्ध भाषा प्रयोग नगर्नुहोस्। पहिले यसलाई सिक्नुहोस्।
-स्पष्ट रूपमा बोल्न सिक्नुहोस्।
-उत्तर बुझ्ने प्रयास गर्नुहोस्, समय लिनुहोस्। तुरुन्तै प्रतिप्रश्न सोध्न सुरु नगर्नुहोस्।
-यदि तपाईं उत्तरसँग असहमत हुनुहुन्छ भने, त्यो नभन्नुहोस्, सरल रूपमा त्यो मार्ग वा गुरुलाई छोड्नुहोस्।
-यदि तपाईंले सन्तोषजनक उत्तर पाउनुहुन्न र यो बारम्बार हुन्छ भने, चुपचाप त्यो गुरुलाई छोड्नुहोस्।
-गुरुलाई सिकाउने प्रयास नगर्नुहोस्। कुनै पनि गुरुले यो मन पराउँदैनन्।
-त्यो प्रश्न नसोध्नुहोस् जसको जवाफ तपाईंलाई पहिले नै थाहा छ। संसारका सबै गुरुहरूको राय बटुल्ने कुनै आवश्यकता छैन।
-अनलाइन भेटहरूमा, प्रश्नहरू पहिले नै लेखेर आफ्नो समय बचाउनुहोस्। कहिलेकाहीँ यो कार्यले मात्रै पनि तपाईंलाई उत्तर देखाउन सक्छ।

**शिक्षकका लागि सम्मान **

तपाईंले शिक्षक र उहाँको शिक्षा का लागि ठूलो सम्मान गर्नुपर्छ। शिक्षकहरूले यो कुरा धेरै सजिलै महसुस गर्न सक्छन् कि यदि तपाईंसँग सम्मान छैन, वा तपाईं झूटो अभिनय गरिरहनुभएको छ, र त्यसपछि उहाँहरूले तपाईंलाई सधैँका लागि टार्नुहुनेछ। याद गर्नुहोस्, गुरुक्षेत्र सधैँ हेरिरहेको हुन्छ, आफ्नो शिक्षक वा कुनै अन्य शिक्षकको बारेमा उहाँहरूको पछाडि नराम्रो कुरा नगर्नुहोस्। जे भए पनि, तपाईंले मन नपराउने शिक्षकसँग जोडिनुको कुनै अर्थ छैन, तपाईं केवल आफ्नो समय तर्क र वादविवादमा बर्बाद गर्नुहुनेछ, तपाईंले केही पनि सिक्नुहुने छैन। सामान्यतया, शिक्षकहरू त्यस्ता विद्यार्थीहरूलाई त्याग्छन्, भलेै उनीहरू तेजस्वी किन नहुन्, र उहाँहरू एक योग्य वा आज्ञाकारी विद्यार्थीलाई प्राथमिकता दिनुहुन्छ, भलेै उनीहरू धेरै तेजस्वी नभए पनि।

**वरिष्ठ जिज्ञासुहरूका लागि सम्मान **

सधैँ आफ्ना वरिष्ठहरूको सम्मान गर्नुहोस्, उहाँहरू निश्चित रूपमा तपाईंभन्दा बढी जान्नुहुन्छ, उहाँहरूले निश्चित रूपमा तपाईंभन्दा बढी उपलब्धिहरू प्राप्त गर्नुभएको छ। उहाँहरू पनि तपाईं जस्तै एक विद्यार्थी हुनुहुन्छ भनी सोच्नु, र उहाँहरूसँग सानातिना कुरामा तर्क गर्नु, तपाईंको आफ्नै नोक्सान गराउँछ। उहाँहरूले तपाईंलाई टार्नुहुनेछ, र फेरि कहिल्यै तपाईंलाई सल्लाह वा सहयोग गर्नुहुने छैन। आध्यात्मिक वृत्तहरूमा, कुनै पनि विद्यार्थी स्वयंलाई वरिष्ठ भएको दाबी गर्दैनन्, उनीहरू अत्यन्तै विनम्र हुनुहुन्छ, उहाँहरूले आफूलाई केही पनि थाहा छैन भनी घोषणा गर्नुहुनेछ। उहाँहरू धेरै शालीन हुनुहुन्छ। कहिलेकाहीँ तर्कशील मानसिकता भएको नयाँ विद्यार्थीले यसलाई उहाँहरूको हीनताबोध सम्झन्छ, किनकि उहाँहरू घमण्ड गरिरहेका हुँदैनन्, र उहाँहरूसँग नराम्रो व्यवहार गर्न सुरु गर्दछ। याद गर्नुहोस्, विनम्रता मूर्खता वा कमजोरी होइन। यस्ता मानिसहरूले छिट्टै वरिष्ठहरूको अनुग्रह गुमाउँछन्। केही पनि सधैँ लुकिरँहदैन, र तीमध्ये केहीले गएर गुरुलाई यस प्रकारको व्यवहारबारे बताउँछन्, जसको परिणामस्वरूप निष्कासन हुन्छ, र यसले ठूलो आध्यात्मिक क्षति गराउँछ।

**सहपाठी साथीहरूको सम्मान **

सधैँ आफ्ना सहपाठी साथीहरूको सम्मान गर्नुहोस्। तपाईं उनीहरूकै स्तरमा हुनुहुन्छ, तपाईं उहाँहरूभन्दा उत्तम वा श्रेष्ठ हुनुहुन्न। जब कुनै व्यक्ति नयाँ मार्ग, नयाँ आश्रम वा नयाँ गुरु सँग जोडिन्छ, विशेष गरी जब उसको कुनै पूर्व मार्ग थियो र केही मात्रामा प्रगति र अभ्यास गरेको थियो, तब ऊ आफ्ना समानार्थीहरू प्रति नराम्रो व्यवहार गर्न सुरु गर्दछ, उनीहरूलाई निम्न मूर्ख घोषित गर्दछ। उनीहरूले दाबी गर्छन्: "अर्को मार्गमा मेरो २० वर्षको अनुभव छ, तिमीलाई के थाहा छ?" यसले केही समस्या उत्पन्न गर्न सक्छ। जब तपाईं एक नयाँ आउने व्यक्ति हुनुहुन्छ, पुरानो कुरा बिर्सनुहोस्, नयाँ अपनाउनुहोस्, आफ्नो पुरानो अनुभवको पानालाई पूरै सफा गर्नुहोस्। नयाँ शिक्षा, नयाँ मार्ग का लागि ठाउँ बनाउनुहोस्। विनम्र रहनुहोस् र आफ्नो अज्ञानता स्वीकार गर्नुहोस्। तपाईं यहाँ सिक्न आउनुभएको हो, अरूसँग आफ्नो पुरानो मार्ग कति महान् थियो वा तपाईं कति ठूला गुरु हुनुहुन्छ भनेर तर्क गर्न होइन। समानार्थीहरू या त तपाईंसँग घृणा गर्नेछन्, वा तपाईंसँग डराएर तपाईंलाई टार्नेछन्। यो शिक्षकको तीक्ष्ण दृष्टि बाट लुक्न सक्दैन।

**कनिष्ठहरूका लागि सम्मान र हेरचाह **

आफ्ना कनिष्ठहरू लाई सहयोग गर्नुहोस्। स्नेही, हेरचाह गर्ने र दयालु बन्नुहोस्, विशेष गरी युवा मानिसहरूका लागि। तपाईं पनि विगतमा त्यस्तै हुनुहुन्थ्यो र तपाईं यहाँ केवल गुरु कृपा (अनुग्रह) का कारणले मात्र पुग्नुभयो। आफ्ना उत्कृष्ट वादविवाद कौशलले उनीहरूलाई सानो देखाउन (अपमानित गर्न) कुनै आवश्यक छैन। उनीहरूलाई सिकाउने प्रयास नगर्नुहोस्, त्यो तपाईंको काम होइन, त्यो तपाईंको गुरुको काम हो। तपाईंको काम सिक्नु हो, सरल। जब तपाईं आफ्ना कनिष्ठहरूलाई सिकाउन थाल्नुहुन्छ, तब तपाईंले गुरुले आफ्नो काम ठीकसँग गरिरहनुभएको छैन भन्ने सङ्केत दिइरहनुभएको हुन्छ। र यो गुरुलाई मन पर्ने छैन। यदि तपाईंले सिकाउनै पर्छ भने, आफ्ना गुरुबाट अनुमति लिनुहोस्। यदि तपाईं कनिष्ठहरूलाई सहयोग गर्न चाहनुहुन्छ भने पनि पहिले आफ्ना गुरुलाई सोध्नुपर्छ। सिकाउने सीप एक धेरै फरक क्षमता हो, सबैमा हुँदैन। तपाईंले आफ्ना अधकल्चो शिक्षाहरू ले कुनै कनिष्ठलाई हानि पुर्याउन सक्नुहुन्छ। यसका धेरै नराम्रो परिणामहरू हुन सक्छन्।

**निष्कर्ष **

वादविवाद निस्सन्देह, एक अत्यन्त उपयोगी सीप हो, तर यो वकीलहरू आदिका लागि उत्तम छ, आध्यात्मिक जिज्ञासु का लागि होइन। वादविवाद र तर्कको समग्र प्रभाव सधैँ नकारात्मक हुन्छ। यसले कहिल्यै पनि कुनै पनि पक्षमा सिकाउने वा सुधार ल्याउने कारण बन्दैन। न्याय वा तर्कशास्त्रको विस्तृत ज्ञान हुनु र एक तर्क निर्मित गर्ने तथा उत्तम तर्क प्रयोग गरेर त्यसलाई सिद्ध (प्रमाणित) गर्ने एक शालीन क्षमता हुनु धेरै राम्रो हो, तर यो क्षमताको प्रयोग आफ्नो फाइदा र सबैको कल्याण का लागि हुनुपर्छ, न कि वादविवाद जित्न का लागि वा आफ्नो बौद्धिक श्रेष्ठता प्रदर्शन गर्न र अरूलाई अपमानित गर्नका लागि। तपाईंलाई तर्क गर्ने मानिसहरूप्रति पनि सचेत रहने आवश्यकता छ, उनीहरू तपाईंका साथी होइनन्, तपाईंको कल्याण उनीहरूको लक्ष्य होइन, उनीहरूको नियत राम्रो छैन भने जस्तोसुकै मूल्यमा पनि उनीहरूलाई टार्नुहोस्, व्यवस्थित रूपमा सिक्नुहोस्, र शान्ति तथा आनन्द मा रहनुहोस्।

Share This Article

Like This Article

© Gyanmarg 2024 V 1.2

Privacy Policy

Cookie Policy

Powered by Semantic UI

Disclaimer

Terms & Conditions