शिक्षाहरूको प्रमाणीकरण (नेपाली )

*यो अनुवाद पूजनीय गुरु तरुण प्रधानज्यूको अङ्ग्रेजी लेख "Verification Of Teachings" को जेमिनी को सहयोगमा ज्ञानको प्रसार, संरक्षण र सेवाको पवित्र उद्देश्यले तयार गरिएको सरल रूपान्तरण हो; कुनै त्रुटि भएमा हामी क्षमाप्रार्थी छौँ र सुझावको आशा गर्दछौँ।
*
यो लेख ज्ञानदीक्षा कार्यक्रम' को तेस्रो चरण मा रहेका साधकहरूका लागि हो।

ज्ञानदीक्षा कार्यक्रम' ज्ञान मार्गका साधकहरूका लागि एक संरचित कार्यक्रम हो। दोस्रो चरण , जुन शिक्षाहरू सुन्ने र टिप्पणीहरू लेख्ने बारेमा छ, त्यसपछि तेस्रो चरण आउँछ, जुन शिक्षाहरूको प्रमाणीकरण बारेमा हो। प्रायः विद्यार्थीहरू यसलाई कसरी ठीकसँग गर्ने भन्ने विषयमा भ्रमित हुन्छन्, त्यसैले यहाँ त्यसका लागि केही दिशानिर्देशहरू दिइएका छन्; यद्यपि, यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने शिक्षाहरूलाई अन्य कुनै तरिकाले प्रमाणीकरण गर्न स्वतन्त्र हुनुहुन्छ।

**किन प्रमाणीकरण गर्ने? **

के शिक्षाहरू पहिले नै सत्य होइनन्? यदि होइनन् भने, ती किन सिकाइँदै छन् त? यो सुरुवात गर्ने व्यक्तिको मनमा आउने प्रारम्भिक शङ्का हुन सक्छ। कारण यो हो कि उनीहरूलाई आफ्नो जीवनमा कहिल्यै पनि कुनै कुराको प्रमाणीकरण गर्न प्रोत्साहन दिइएन, चाहे त्यो उनीहरूको विद्यालयको शिक्षा, समाचार, विज्ञापनका दाबी वा अन्य कुनै कुरा होस्। यो सबै विचार-स्थापना (Indoctrination) हो, र यही अभ्यस्तता को कारणले धेरैले ज्ञान मार्गका शिक्षाहरू सत्य छन् भनी सरल रूपमा मानिलिन्छन्। कोही-कोही प्रमाणीकरण नगरी नै यसमा विश्वास गर्दैनन्, सायद उनीहरूभित्रको कुनै कुरा उनीहरूको पुरानो मान्यतासँग मेल खाँदैन। दुवै अवस्थामा कुनै प्रगति हुँदैन।

यदि शिक्षाहरूलाई केवल विश्वास मात्र गरियो भने, त्यो निष्प्रभावी नै रहनेछ; त्यो केवल अज्ञान हो, एक अन्धविश्वास हो, जुन हाम्रो अज्ञानताको परिभाषा अनुसार छ। त्यो उनीहरूको आफ्नै ज्ञान बन्दैन। र यदि उनीहरूलाई यस बारे कुनै जटिल प्रश्न सोधियो भने, के उत्तर दिने भन्ने कुरा उनीहरूलाई थाहा हुँदैन, अनि उनीहरू शिक्षाहरूमाथि शङ्का गर्छन् वा सम्पूर्ण ज्ञान मार्गलाई अस्वीकार गर्छन्। कुनै पनि अन्धविश्वास शङ्कास्पद र अप्रभावी नै रहन्छ, कुनै प्रगति हुँदैन, समय खेर जान्छ। तपाईं केवल आफ्नो ज्ञान भएको कुरामा मात्र विश्वास गर्न सक्नुहुन्छ, तपाईं त्यसमाथि त्यो बेला मात्र काम गर्न सक्नुहुन्छ जब त्यो तपाईंका लागि निश्चित रूपमा सत्य हुन्छ। त्यसैले हरेक साधकले सत्यका दाबीहरूको जाँच गर्नुपर्छ। यो साधकको आफ्नै प्रत्यक्ष अनुभव र आफ्नै बुद्धि द्वारा गरिन्छ।

**कसरी प्रमाणीकरण गर्ने? **

यो सजिलो छ, जाँच गर्नुहोस् कि सबै कुरा तपाईंको आफ्नै प्रत्यक्ष अनुभवअनुसार छ कि छैन, र यो तार्किक पनि हुनुपर्छ। यदि छैन भने, यो सबै असत्य (झूटो) हो। किनकी ज्ञानको मार्ग धेरै व्यवस्थित छ, त्यसैले यदि एउटा वाक्य पनि असत्य हुन्छ भने, पूरै मार्ग असत्य प्रमाणित हुन्छ। ठ्याक्कै त्यसरी नै जस्तो गणितमा कुनै प्रमेय (Theorem) सिद्ध गर्ने अवस्थामा हुन्छ। यसलाई मिथ्याकरण (Falsification) पनि भनिन्छ।

**पहिलो चरणहरू **

मुख्य परिभाषाहरूको प्रमाणीकरण बाट सुरु गर्नुहोस्। महत्त्वपूर्ण शब्दहरू छान्नुहोस् र जाँच गर्नुहोस् कि तिनीहरूका परिभाषाहरू वास्तवमा तपाईंले अनुभव गरेअनुसार छन् कि छैनन्। के ती मनगढन्ते हुन्? के ती काल्पनिक हुन्? के ती कुनै प्रकारको सिद्धान्त हुन्? इत्यादि। याद गर्नुहोस्, शब्दहरू ज्ञान होइनन्, तपाईंले तिनीहरूका अर्थ वास्तविक अनुभवबाट जान्न आवश्यक छ। यो पनि जाँच गर्नुहोस् कि अर्थहरू परिवर्तन भइरहन्छन् वा तर्कहीन लाग्छन्। याद गर्नुहोस् कि कहिलेकाहीँ एउटै शब्दका लागि धेरै पर्यायवाची शब्दहरू हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि भ्रम, असत्य, माया, आभास यी सबैको अर्थ एउटै हो अस्थायी वा परिवर्तनशील। जाँच गर्नुहोस् कि के शिक्षाले केवल केही किताबहरू रटिरहेको छ, वा जादुई कुराहरू सिकाइरहेको छ, वा तपाईंलाई दिमाग धुने (Brainwash) प्रयास गरिरहेको छ, वा कुनै कुरामा अन्धविश्वास गर्न बाध्य गरिरहेको छ। यो पनि जाँच गर्नुहोस् कि के कुनै गुप्त उद्देश्य छ, उदाहरणका लागि: के यो कुनै पन्थ बनाउने प्रयास हो? इत्यादि।

**अब, हामी पाठ अनुसार अगाडि बढ्नेछौं र प्रत्येक पाठमा महत्त्वपूर्ण शिक्षाहरूको प्रमाणीकरण गर्नेछौं।**

१. ज्ञानमार्ग : आवश्यक ज्ञान 
यहाँ तपाईंले महत्त्वपूर्ण वा मूल परिभाषाहरू पाउनुहुन्छ, जस्तै: अस्तित्व, अनुभवकर्ता, अनुभव आदिको। बाँकी केवल कार्यक्रम सम्बन्धी जानकारी हो। अन्तिम निष्कर्ष पनि सुरुमै बताइएको छ, र पूरै कार्यक्रम केवल त्यसकै प्रमाणीकरण हो।

२. ज्ञानमार्ग : परिचय 
यो केवल ज्ञान मार्गको परिचय हो। प्रमाणीकरण गर्ने खासै केही छैन।

३. ज्ञानमार्ग : एक साधकका गुणहरू 
यहाँ प्रमाणीकरण गर्ने खासै केही छैन। यो मूल शिक्षा होइन, यी केवल शिक्षकहरूको अवलोकन हुन्, के काम गर्छ भन्ने बारेमा हजारौं वर्षको उहाँहरूको संयुक्त अनुभवको एक छोटकरी हो।

४. ज्ञानमार्ग : ज्ञान 
यहाँ प्रमाणीकरण गर्नुपर्ने मुख्य परिभाषा ज्ञान स्वयंको हो। जाँच गर्नुहोस् कि त्यो परिभाषा तपाईंको आफ्नै अनुभवअनुसार सत्य छ कि छैन। यसलाई शब्दकोशका अर्थहरू वा कुनै अन्य किताब आदि सँग दाँज्नुहोस्। आफ्नै अनुभव जाँच गर्नुहोस्। के वास्तवमा यहाँ ज्ञान भनिने कुनै चीज छ? त्यसपछि ज्ञानका प्रकारहरू जाँच गर्नुहोस्। के ती वास्तवमै विद्यमान छन्? बाँकी सामान्य जानकारी हो।

५. ज्ञानमार्ग : ज्ञानका साधनहरू 
जाँच गर्नुहोस् कि दाबी गरिएका साधनहरू वास्तवमै भरपर्दो छन् कि छैनन्। यदि तपाईंले ती भरपर्दो पाउनुहुन्न भने, पूरै मार्ग मिथ्या (झूटो) प्रमाणित हुन्छ। यस्तो अवस्थामा तपाईं कार्यक्रम छोड्न सक्नुहुन्छ। साथै प्रश्नका प्रकार र तिनीहरूका अपेक्षित उत्तरहरू तार्किक छन् कि छैनन् भनी जाँच गर्नुहोस्।

६. ज्ञानमार्ग : जानकारी र अज्ञानका साधनहरू 
यहाँ प्रमाणीकरण गर्ने खासै केही छैन। यो पाठ केवल सामान्य जानकारी हो। तैपनि तपाईं यो उचित छ कि छैन भनी जाँच गर्न सक्नुहुन्छ।

७. ज्ञानमार्ग : सत्य / ८. ज्ञानमार्ग : स्वरूप 
आफ्नै प्रत्यक्ष अनुभव र तर्क को प्रयोग गरेर प्रमाणीकरण गर्नुहोस् कि यहाँ दिइएका मापदण्डहरू वैध र न्यायसङ्गत छन् कि छैनन्। जाँच गर्नुहोस् कि त्यहाँ दिइएका तर्क र औचित्य तार्किक छन् कि छैनन्। यदि छैनन् भने, पूरै मार्ग असत्य हो। थप प्रमाणीकरण गर्न आवश्यक छैन।

९. ज्ञानमार्ग : अज्ञान 
यो पाठ सामान्य जानकारी हो।

१०. ज्ञानमार्ग : अज्ञानता 
यो पाठ ज्ञान मार्गको अन्तिम परिणाम माथि छलफल गर्दछ। यो कुनै दाबी होइन, यो अघिल्ला साधकहरूको एक सामान्य अवलोकन हो।

११. अस्तित्व : मूल विश्लेषण / १२. अस्तित्व : उन्नत विश्लेषण 
आफ्नै अनुभव मार्फत प्रत्येक सात प्रश्नहरूको उत्तर जाँच गर्नुहोस्। यहाँ प्रयोग गरिएको तर्कको वैधता जाँच गर्नुहोस्। निष्कर्षहरूलाई दोहोरो जाँच गर्नुहोस्।

१३. अनुभवकर्ता : मूल विश्लेषण / १४. अनुभवकर्ता : उन्नत विश्लेषण 
११/१२ को जस्तै।

१५. अनुभवकर्ता : आत्म-साक्षात्कार 
यहाँ मुख्य शिक्षा तपाईंको आफ्नै वास्तविक स्वरूपतर्फ सङ्केत गर्दछ। यसलाई राम्ररी प्रमाणीकरण गरिनुपर्छ। के तपाईं शरीर हुनुहुन्छ वा कुनै अन्य अनुभव? सधैँ दोहोरो जाँच गर्नुहोस्।

१६. अनुभवकर्ता : जागरूकता 
यसले एक अभ्यास लाई बुझाउँछ। सबै अभ्यासहरू वैकल्पिक हुन् र पूरै भ्रम को क्षेत्रभित्र पर्छन्, त्यसैले यहाँ प्रमाणीकरण गर्ने खासै केही छैन। यो व्यावहारिक विषय हो।

१७. अनुभव : मूल विश्लेषण / १८. अनुभव : उन्नत विश्लेषण 
११/१२ को जस्तै।

१९. अनुभव गर्नु : एकात्मकता 
प्रमाणीकरण गर्नुहोस् कि वास्तवमा दुई छन् कि छैनन्। प्रमाणीकरण गर्नुहोस् कि एकलाई अनुभवको रूपमा जान्न सकिँदैन। यस पाठ मा दिइएका सबै अवलोकन र तार्किक निष्कर्षहरू जाँच गर्नुहोस्।

२०. ज्ञानमार्ग : अभ्यासहरू 
यो फेरि मार्ग वा पारम्परिक विधिको विषयमा छ, यहाँ प्रमाणीकरण गर्ने खासै केही छैन।

**यदि कुनै कुरा प्रमाणित भएन भने के गर्ने? **

आफ्नो सक्दो प्रयास गर्नुहोस्। जाँच गर्नुहोस् कि के तपाइँको तर्फ बाट कुनै गल्ती गर्नुभएको छ। प्रत्येक पाठ को विषयमा आफ्ना प्रश्नहरू लेख्नुहोस् र यसलाई साप्ताहिक सत्संगहरूमा सोध्नुहोस्। तपाईंका शिक्षकले तपाईंको आफ्नै अनुभवतर्फ सङ्केत गर्ने प्रयास गर्नुहुनेछ, जसले त्यो कुरा स्पष्ट पार्नुपर्छ। ध्यान दिनुहोस् कि शिक्षकले तपाईंलाई अझ बढी सिकाउनुहुने छैन, न त तपाईंलाई सरल रूपमा उहाँको उत्तर स्वीकार गर्न भन्नुहुनेछ। त्यो एउटा सरल सङ्केत हुनेछ, त्यसलाई आफ्नो आफ्नै अनुभवमा हेर्नुहोस्। कहिलेकाहीँ शिक्षकले एक तार्किक त्रुटि वा धारणा लाई देखाउनुहुनेछ, र तपाईंले त्यसलाई फेरि जाँच गर्नुपर्छ।

**यदि अन्तमा पनि यो प्रमाणीकरण भएन भने के गर्ने? **

यदि तपाईं शिक्षकहरूको उत्तरबाट सन्तुष्ट हुनुहुन्न भने, कार्यक्रम छोड्नु नै सबैभन्दा उत्तम हो। अन्य विकल्पहरू यस्ता छन्: 
अर्को शिक्षक खोज्नुहोस्। 
किताब/इन्टरनेट आदिबाट उत्तर प्राप्त गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। 
अर्को मार्ग अपनाउनुहोस्।

**के नगर्ने? **

यदि तपाईंले यसलाई प्रमाणीकरण गर्न सक्नुहुन्न भने, यसमा आँखा चिम्लिएर विश्वास नगर्नुहोस्।

आँखा चिम्लिएर अविश्वास पनि नगर्नुहोस्।

शब्दहरूको मनगढन्ते परिभाषाहरू नबनाउनुहोस्। यदि तपाईंले यसलाई वास्तवमा बुझ्नुहुन्न भने, पूरै याद नगर्नुहोस्। रटेर सिक्नु पूरै निरर्थक छ।

आफ्ना शङ्काहरू को विषयमा अन्य विद्यार्थीहरू वा गैर-साधकहरू सँग नसोध्नुहोस्, किनकि उनीहरूलाई उत्तर थाहा नहुन सक्छ वा उनीहरूले तपाईंलाई भ्रमित पार्न सक्छन्। तपाईं वरिष्ठ साधकहरूलाई सोध्न सक्नुहुन्छ।

सजिलै हार नमान्नुहोस्। याद गर्नुहोस् कि यी शिक्षाहरूलाई हजारौं वर्षदेखि हजारौं साधकहरूले प्रमाणीकरण गरिरहेका छन् र ती अझै अडिग छन्।

प्रमाणीकरणको प्रक्रियामा हतार नगर्नुहोस्, समय लिनुहोस्। सामान्यतया यो एक हप्तामा गर्न सकिन्छ, तर यदि तपाईं व्यस्त हुनुहुन्छ भने थप समय माग्नुहोस्।

प्रमाणीकरण बिना कुनै पनि अभ्यास सुरु नगर्नुहोस्, यो व्यर्थ छ र नराम्ररी विफल हुनेछ।

यसमा अन्य मार्गहरू नमिलाउनुहोस्। हरेकको अद्वितीय शिक्षा छ। यसलाई अन्य मार्गहरूसँग तुलना गरेर मूल्याङ्कन नगर्नुहोस्।

कसले कुनै कुराको बारेमा के भन्यो, त्यसको चिन्ता नगर्नुहोस्, सधैँ आफ्नो आफ्नै अनुभव जाँच गर्नुहोस्।

शिक्षकसँग तर्क नगर्नुहोस्। यदि तपाईंले उत्तर पाउनुहुन्न भने, छोड्नु वा अर्को शिक्षक खोज्नु सबैभन्दा उत्तम हो। जे भए पनि, यदि यो तपाईंको आफ्नै अनुभवमा असत्य छ भने, कुनै शिक्षकले सहयोग गर्न सक्दैन।

सामान्य भनाइहरू मा ध्यान केन्द्रित नगर्नुहोस्, उदाहरणका लागि: अज्ञान कुन कारणले हुन्छ वा कुन अभ्यास उत्तम छ। मूल शिक्षाहरूको प्रमाणीकरण गर्नुहोस्।

**अप्रमाणित शिक्षाहरूका लक्षणहरू **

कुनै आनन्द हुनेछैन, कुनै रुचि हुनेछैन। अभ्यासहरू विफल हुनेछन्। त्यो साधक सरल प्रश्नहरूको पनि उत्तर दिन सक्ने छैन/छैनन्। उसलाई/उनलाई जटिल प्रश्नहरू वा मनगढन्ते तर्कहरूले भ्रमित गर्नु सजिलो हुनेछ। उनीहरू अन्य मार्गहरूतर्फ आकर्षित हुनेछन्। उनीहरूले बैठकहरूमा रुचि गुमाउनेछन् वा मौखिक परीक्षा बाट डराउनेछन्। उनीहरू मार्ग वा शिक्षकप्रति शङ्कास्पद हुनेछन्। उनीहरूले आफ्ना पहिलेका धारणाहरूसँग मिलाउनका लागि शिक्षाहरूको पुनर्व्याख्या गर्नेछन्। कहिलेकाहीँ साधकले शिक्षाको प्रमाणीकरण गरेको छु भन्लान, तर सोध्दा शिक्षाको सत्यताको कुनै प्रमाण प्रस्तुत गर्न सक्ने छैनन्। अझ धेरै लक्षणहरू पनि हुन सक्छन्।

**निष्कर्**ष

प्रमाणीकरण कार्यक्रम र ज्ञानको मार्गको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। यसले वास्तवमै हामीलाई अज्ञानताबाट मुक्त गर्दछ। परम्परागत रूपमा यसलाई चिन्तन भनिन्छ र यो एक कला हो, यसलाई सिक्न आवश्यक छ। हेर्नुहोस् कि पूरै कार्यक्रम अरू केही नभएर चिन्तन नै हो। प्रमाणीकरण गर्न सिक्नुहोस् र आफ्नो अज्ञानतालाई सधैँका लागि नष्ट गर्नुहोस्।

मलाई आशा छ कि यो संक्षिप्त मार्गदर्शन ज्ञानको तीव्र खोजी गरिरहेका सबैलाई सहयोग पुर्याउनेछ।

टेलीग्राम ब्राउज़र चेतावनी

ज्ञानाक्षर

शिक्षाहरूको प्रमाणीकरण (नेपाली )

रोशन