अध्यात्मका सुरुवाती चरणहरू (नेपाली)

**यो आलेख तरुण प्रधानज्यूद्वारा 'बोधी वार्ता' हेतु प्रकाशित दृश्य सामग्री को नेपाली रुपान्तरीत अंश हो; यसको मुख्य अभीष्ट ज्ञानको विस्तार र संरक्षण गर्नु हो। यस ज्ञानवर्धक सामग्रीलाई थप प्रसार उद्देश्यका लागि श्रब्य दृश्य सामग्री वा पुनर्लेखन गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको छ।**

नमस्कार बोधि वार्ताको यो सत्रमा यहाँलाई हार्दिक स्वागत छ।

यदि तपाईँको अध्यात्ममा रुचि जागेको छ, यससँग सम्बन्धित केही भिडियोहरू हेर्नुभएको छ, केही पुस्तकहरू पढ्नुभएको छ र विभिन्न गुरुहरूका प्रवचन सुनेर तपाईँ निकै प्रभावित र प्रेरित हुनुभएको छ भने तपाईँलाई लाग्न सक्छ, 'अब त मैले जीवनमा गर्नुपर्ने मुख्य कुरा यही नै हो।'

यही उत्साहमा तपाईँले कतैबाट ध्यानका विधिहरू सिक्नुभयो, कतैबाट योगका प्रक्रियाहरू अपनाउनुभयो वा कतै टेलिभिजनमा हेरेर केही अभ्यासहरू सुरु गर्नुभयो होला। दुई-चारवटा आध्यात्मिक शब्दहरू कण्ठ पार्नुभयो, एक-दुईवटा मन्त्रहरू जान्नुभयो र मनमनै भन्न थाल्नुभयो 'हो, अब त म आध्यात्मिक भएँ, मेरो जीवन सफल भयो!' यदि तपाईँ यस्तै सोच्नुहुन्छ भने, तपाईँले आफ्नो अत्यन्तै अमूल्य समय मात्र खेर फालिरहनुभएको छ।

अध्यात्म एउटा अत्यन्तै विशाल व्यवस्था हो। यो संसारको सबैभन्दा ठुलो र सबैभन्दा प्राचीन पद्धति पनि हो। यो एउटा यस्तो जीवनशैली हो, जुन अनन्त कालदेखि चलिआएको छ र अनन्त सम्मै चलिरहनेछ। संसारमा बाँकी सबै कुराहरू आउँछन् र जान्छन्। यो संस्कृति वा त्यो संस्कृति; यो सभ्यता वा त्यो सभ्यता; शिक्षा, विज्ञान वा ज्ञान यी सबै समयसँगै परिवर्तन भइरहन्छन्। तर अध्यात्म सधैँ थियो र सधैँ रहनेछ। यस्तो किन भयो त? सायद तपाईँले यसबारे अझै गहिरिएर बुझ्न बाँकी नै छ।

अध्यात्म एउटा यति ठुलो पद्धति हो कि यस मार्गमा नयाँ-नयाँ आउनेहरूले यसको गहिराइलाई तुरुन्तै बुझ्न सक्छन् भन्ने मलाई कत्ति पनि आशा छैन। मैले के महसुस गरेको छु भने, कलियुगको कुप्रभावका कारण यो दिव्य व्यवस्था अहिले केही अव्यवस्थित र धुमिल हुन पुगेको छ। बोधि वार्ताको मुख्य लक्ष्य नै यही हो कि यस शाश्वत सत्यलाई पुनः स्थापित गरियोस्। जसले यो सत्यलाई बिर्सिएका छन्, उनीहरूलाई पुनः यसबारे सही मार्ग देखाइयोस्।

बुझ्नुहोस्, अहिले तपाईँले गरिरहनुभएको अव्यवस्थित र छरिएको साधनाले न त तपाईँलाई साँचो अर्थमा आध्यात्मिक बनाउँछ, न त यसबाट कुनै ठोस उपलब्धि नै हासिल हुन्छ। यस्तो साधना केवल समयको बर्बादी मात्र हो। सुरुका एक-दुई दिन त केही राम्रो महसुस होला, तर त्यसपछि जीवनको त्यही पुरानो सङ्घर्ष र उही छटपटी पुनः सुरु हुनेछ। बाहिरी रूपमा केही पनि बदलिने छैन।

हो, एउटा कुरा चाहिँ पक्कै हुन सक्छ तपाईँलाई एउटा भ्रम हुन सक्छ। 'म त आध्यात्मिक भएँ' भनेर तपाईँले स्वयम् आफैँलाई धोका दिन सक्नुहुन्छ। संसारमा धेरैले यस्तै गरिरहेका छन् र सुरुमा मैले पनि यस्तै गरेको थिएँ। म आफैँ पनि लामो समयसम्म दिशाहीन भएर भौँतारिएको छु। त्यसैले, अहिले मेरो एउटै प्रयास छ कि अब अरू कोही पनि यसरी दिशाहीन भएर भौँतारिनु नपरोस्

म आध्यात्मिक मार्गमा कसरी अघि बढूँ? यसको वास्तविक व्यवस्था र पद्धति के हो?
बुझ्नुहोस्, अध्यात्मको सुरुवात सधैँ एउटा आध्यात्मिक लक्ष्यबाट हुन्छ। आध्यात्मिक लक्ष्य त्यो अन्तिम अवस्था हो, जसलाई प्राप्त गर्नका लागि नै तपाईँले यो मानव जन्म लिनुभएको हो। वास्तवमा, तपाईँको जन्म नै यसै कार्यका लागि भएको हो। तर विडम्बना, धेरै मानिसहरूलाई यो सत्य थाहा छैन। हामी उनीहरूलाई सांसारिक व्यक्ति भन्दछौँ, जो यो संसारको मोहजालमा कतै हराएका छन्।

यदि तपाईँको जीवनमा कुनै स्पष्ट लक्ष्य छैन र त्यो लक्ष्य आध्यात्मिक पनि छैन भने, फेरि यी सबै साधना, अध्ययन र प्रवचनको के नै अर्थ रहन्छ र? जब तपाईँ कतै जानु नै छैन भने टिकट काट्नुको के फाइदा? गन्तव्य नै थाहा छैन भने ट्रेनमा बस्नुको के अर्थ? यो त केवल केटाकेटीपन र नासमझ हो कि 'सबैले गरिरहेका छन्, त्यसैले म पनि गर्छु।' साधनामा लाग्नुभन्दा पहिले तपाईँको लक्ष्य स्पष्ट हुनुपर्छ।
अब लक्ष्य के-के हुन सक्छन् त? यहाँ केही उदाहरणहरू छन् सुख, आनन्द, मुक्ति, समाधि, सेवा, ज्ञान, जीवको विकास, जन्म-मृत्युको बन्धनबाट मुक्ति, सिद्धि, शक्ति वा देव योनि इत्यादि। छोटकरीमा भन्दा, जे कुराले तपाईँलाई यो संसारको बन्धनबाट वास्तविक स्वतन्त्रता दिलाउँछ, त्यही नै आध्यात्मिक लक्ष्य हो।

'मेरो आध्यात्मिक लक्ष्य के हुनुपर्छ?' भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा तपाईँको आफ्नो रुचि र रोजाइमा भर पर्छ। तर एउटा कुरा निश्चित छ यदि तपाईँभित्र यीमध्ये एउटा पनि लक्ष्य छैन भने, अध्यात्म तपाईँका लागि होइन।
एक पटक तपाईँले आफ्नो आध्यात्मिक लक्ष्य रोज्नुभयो र त्यो तपाईँलाई सहि लाग्यो भने, अब त्यो लक्ष्यसम्म पुग्ने मार्ग वा बाटो पनि रोज्नुपर्छ। मार्ग त्यो व्यवस्था हो, जसले तपाईँलाई तपाईँको गन्तव्यसम्म पुर्याउँछ। यो बाटो कसैका लागि समर्पणबाट खुल्छ, कसैका लागि गहिरो खोजीबाट, कसैका लागि दर्शनबाट त कसैका लागि प्रयोग र उपयोगबाट।

याद राख्नुहोस्, अध्यात्म केवल आँखा चिम्लेर बसिरहनाले, शास्त्रहरू पढ्नाले वा ज्ञानका ठुला कुरा छाँट्नाले मात्र प्राप्त हुँदैन। न त यो विशेष प्रकारको लुगा लगाउनाले वा खानपानमा मात्र सिमित हुनाले सम्भव छ। जब हामी आफ्नो लक्ष्यतर्फ विधिवत् र व्यवस्थित रूपमा अघि बढ्छौँ, तब मात्र हामी त्यसलाई साँचो अर्थमा 'मार्ग' भन्दछौँ। यस्ता कैयौँ मार्गहरू छन्, जो महान् गुरुजनहरूले आफ्नो अनुभव र साधनाबाट स्थापित गरेका छन्।"

जब कुनै आध्यात्मिक मार्गमा धेरै मानिसहरू जोडिन्छन् र त्यो मार्ग समयसँगै धेरै विकसित हुँदै जान्छ, तब हामी त्यसलाई 'परम्परा' को नाम दिन्छौँ। यस्ता संगठित परम्पराहरू महान् गुरुहरूद्वारा स्थापित भएका हुन्। वास्तवमा यो लक्ष्य प्राप्त गर्ने एउटा यस्तो विधि हो, जसलाई समाजले व्यापक रूपमा अपनाएको छ।

यो मार्गमा हिँड्ने एउटा विशेष पद्धति हो। यसका केही उदाहरणहरू मैले यहाँ प्रस्तुत गरेको छु। र हजुर, यदि तपाईँले श्रद्धा गर्ने मार्ग, लक्ष्य वा ऋषिमुनिहरूको नाम यहाँ देख्नुभएन भने कृपया नआत्तिनुहोला, किनभने यी केवल उदाहरण मात्र हुन्। हामी यहाँ सबै कुरा र सबैको नाम त समेट्न सक्दैनौँ। त्यसैले 'यो नाम त छुटेछ' भनेर चिन्ता नगर्नुहोला, किनकि हाम्रो उद्देश्य केवल केही उदाहरणका माध्यमबाट कुरा बुझाउनु मात्र हो।

अद्वैत, शैव, शाक्त, वैष्णव, बौद्ध, सिख, नाथ यी केही प्रमुख परम्पराहरू हुन्। यीमध्ये कतिपय कैयौँ हजार वर्ष पुराना छन् भने कतिपय तुलनात्मक रूपमा नयाँ छन्। जसले यी परम्पराहरू स्थापना गरे, उनीहरू त भौतिक शरीर त्यागेर बिदा भए, तर उनीहरूले छोडेर गएका ती परम्पराहरूलाई अझै पनि जीवित राखिएको छ।

अनि जसले ती परम्पराहरूलाई जीवित राख्छ, जसले तिनको मर्मलाई बुझ्छ र त्यो अमूल्य ज्ञानलाई सुरक्षित रूपमा सम्हालेर राख्छ, उसैलाई हामी 'गुरु' भन्दछौँ। गुरु एक साँचो मार्गदर्शक हुन्। जब तपाईँ कुनै परम्परामा प्रवेश गर्नुहुन्छ, तब गुरुले नै तपाईँलाई हात समातेर अघि बढाउनुहुन्छ। किनभने गुरुभित्र त्यो परम्पराको सम्पूर्ण ज्ञान र सार हुन्छ, त्यसैले उनी परम्पराका रक्षक पनि हुन्।

यहाँ मैले केही महान् गुरुहरूको नाम स्मरण गरेको छु जस्तै ती सप्तर्षिहरू, जसले हाम्रो सनातन वा वैदिक परम्पराको जग बसाले। बुद्ध, महावीर, भगवान् कृष्ण, अवधूत, रमण महर्षि र कपिल मुनि जस्ता नामहरू त हजुरहरू सबैलाई कण्ठै होला। यी त केही प्रतिनिधि नामहरू मात्र हुन्, तर उनीहरूकै नाम र उनीहरूले देखाएको मार्गबाट नै आजका यी महान् परम्पराहरू बनेका हुन् र आजसम्म अविच्छिन्न रूपमा चलिआएका छन्।"

अध्यात्मको यो कार्य यति विशाल छ कि यसलाई कुनै एक व्यक्ति वा एउटै गुरुले मात्र सम्पन्न गर्न सम्भव छैन। त्यसैले, जो यस पवित्र परम्परामा रहनुहुन्छ, उहाँहरू गुरुको उच्चतम स्तरसम्म पुग्न नसके पनि परम्पराका लागि निकै महत्त्वपूर्ण हुनुहुन्छ। मैले उहाँहरूलाई 'उपगुरु' को नाम दिएको छु।

तपाईँहरूले उनीहरूलाई आचार्य, पण्डित, उपाध्याय वा शिक्षक जस्ता आदरार्थी नामले चिन्नुहुन्छ होला। यस्ता महान् व्यक्तिहरू परम्पराका वास्तविक 'रत्न' हुन्। उनीहरूकै अथक सहयोगले गर्दा नै गुरुले आफ्नो परम्परालाई अगाडि बढाउन सक्नुहुन्छ।

यसका केही उदाहरणहरू हेरौँ व्यास, शङ्कराचार्य, बोधिधर्म, ज्ञानेश्वर, कबीर, रामकृष्ण परमहंस वा स्वामी विवेकानन्द; यस्ता अरू धेरै विभूतिहरू हुनुहुन्छ। तपाईँका समकालीन समयमा पनि यस्ता उपगुरुहरूको सङ्ख्या निकै ठुलो छ। वास्तवमा उनीहरूलाई 'उपगुरु' मात्र भन्नु न्यायोचित नहोला, किनभने उनीहरूको कद र ज्ञान लगभग गुरु समान नै हुन्छ। जब हामी उनीहरूलाई भेट्छौँ, तब आदरपूर्वक 'गुरु' नै भनेर सम्बोधन गर्छौँ।'

हामीले आफ्नो विद्यालय वा पाठशालाका शिक्षकलाई पनि 'गुरुजी' नै भन्ने गर्छौँ। यो हाम्रो संस्कृतिको एउटा अटुट अङ्ग र एउटा सुन्दर संस्कार बनिसकेको छ कि जसले हामीलाई अज्ञानताबाट हटाएर केही नयाँ कुरा सिकाउनुहुन्छ, उहाँलाई हामी गुरु भनेर सम्मान प्रकट गर्छौँ।

गुरुले जे सिकाउनुहुन्छ, त्यसलाई नै हामी 'शिक्षा' भन्दछौँ। शिक्षाको वास्तविक अर्थ नै ज्ञानको ज्योति छर्नु र अन्धकाररूपी अज्ञानलाई हटाउनु हो। आफ्नो परम्परा अन्तर्गत महागुरुले स्थापना गरेका जीवन दर्शनहरू बुझाउनु, मूलभूत सिद्धान्तहरू सिकाउनु र लक्ष्य प्राप्तिका लागि आवश्यक पर्ने साधनाका विधिहरू सिकाउनु नै गुरुको मुख्य धर्म हो।

यसमा भाषा, लेखन, संस्कृत र विभिन्न शास्त्रहरूको गहिरो ज्ञान पनि पर्दछन्। शास्त्रहरूमा के लेखिएको छ, तिनको वास्तविक अर्थ के हो र तिनलाई कसरी व्याख्या गर्ने भन्ने कुरा गुरुले नै स्पष्ट पारिदिनुहुन्छ।
अनि जब यो शिक्षण र सिकाउने कार्य पूरा हुन्छ, तब शिष्यको वास्तविक जिम्मेवारी सुरु हुन्छ जसलाई हामी 'साधना' को नाम दिन्छौँ।" "जसको अर्थ हो जे सिकाइएको छ, त्यसको पालना गर्नु। जे भनिएको छ, त्यसको प्रयोग गर्नु, त्यसलाई प्रमाणित गर्नु र त्यो सत्य हो कि होइन भनेर हेर्नु। के मेरो अनुभव पनि त्यस्तै छ? वास्तवमा यही नै साधना हो। जे निर्देशन दिइएको छ, त्यसको पालना गर्नु नै साधना हो। 
जब तपाईँ आफ्नो कोठामा भक्ति सङ्गीत बजाएर कुनै प्रकारको ध्यान गर्ने कोसिस गर्नुहुन्छ नि, त्यो साधना होइन; त्यो त मूर्खता हो, पागलपन हो र समय खेर फाल्नु मात्र हो।

धेरै पटक यस्तै हुने गर्छ। म सोध्छु 'तपाईँका गुरु को हुन्? तपाईँको लक्ष्य के हो? तपाईँ के चाहनुहुन्छ, आखिर गर्न के खोज्नुभएको हो? तपाईँ यी उपायहरू किन गर्दै हुनुहुन्छ?' अनि ती व्यक्ति ट्वाल्ल परेर आकाशतिर हेर्न थाल्छन्। म के जवाफ दिऊँ? म आध्यात्मिक त हुँ, तर यसबारे त कहिल्यै सोचेकै थिइनँ। यो कस्तो खालको अध्यात्म हो? जे भए पनि, मलाई यो गर्न निकै राम्रो लाग्छ, मलाई भक्ति धेरै मन पर्छ।' हो, यदि मन पर्छ भने त गरिरहनुहोस्, राम्रै कुरा हो।

तर यो त फेरि एउटा रहर जस्तो मात्र भयो, रहरको अध्यात्म भयो। यसमा न त गम्भीरता छ, न त तपाईँ कतै पुग्दै हुनुहुन्छ। यो यात्रा होइन, यो त केवल पिकनिक हो। यसको केको अर्थ ! यदि रमाइलो लागिरहेको छ भने त यो एउटा मनोरञ्जन हो। केही दिनमा त्यो रमाइलो लाग्न छोड्छ। अक्सर यस्तै हुन्छ। मानिस केही समय केही गर्छ, त्यसलाई साधना ठान्छ र पछि छोडिदिन्छ।

अब यदि तपाईँ गुरुको निर्देशनमा र परम्परा अन्तर्गत विधिवत् साधना गर्नुहुन्छ भने पनि, त्यो साधना सधैँ सही बाटोमा मात्र अघि बढ्छ भन्ने छैन; त्यसमा बाधा आउँछ, विघ्न आउँछ र कतै न कतै केही दोषहरू पनि देखिन्छन्, जसका लागि गुरुले नै सही तरिका बताउनुहुन्छ। त्यसैलाई हामी 'उपाय' भन्दछौँ। गुरुले नै उपाय देखाउनुहुन्छ।

ए ध्यान कमजोर छ, यहाँ बस र यसरी ध्यान गर, यो ध्यानको विधि हो। यसलाई हामी उपाय भन्दछौँ। ए, शरीर कमजोर छ, यो गर, यो आसन गर वा यो कुरा खाऊ, भोलिदेखि यति मात्र खानु, यो नखानु जसले शरीरलाई हानि गर्छ। यो एउटा उपाय हो।

ए, बुद्धि चलेको छैन। अब बस, यो पढ र आफ्नो भाषालाई सुधारेर शुद्ध बनाऊ। यस्तो बोल्नुहुन्छ जस्तो कि दस कक्षा फेल भएको मान्छे बोल्छ, त्यसैले त्यसलाई सुधार्न लगाइन्छ। जे जति बाधा र विघ्नहरू छन्, ती सबैलाई सुधार्ने काम गरिन्छ। त्यसलाई हामी उपाय भन्दछौँ। यो उपाय पनि गुरुले नै बताउनुहुन्छ।

मैले देखेको छु, मानिसहरू कतै केही पढ्छन् र कुनै पुस्तकमा लेखिएका उपायहरू गर्न थाल्छन्। अब म सोध्छु 'तपाईँ यो किन गर्दै हुनुहुन्छ?' 'होइन, अध्यात्म भनेकै यही त हो नि!' अरे मित्र! जबसम्म व्यक्ति बिरामी हुँदैन, उसलाई औषधिको आवश्यकता पर्दैन।

हजुर, के गर्दै हुनुहुन्छ? 'म यो दियो बाल्छु र त्यसमा ध्यान दिन्छु।' किन? 'यही त अध्यात्म हो।' कतै पढ्नुभयो होला। सही उपाय त त्यो हो जुन विशेष गरी तपाईँका लागि हुन्छ र जसले तपाईँका बाधा, विघ्न र दोषहरूलाई हटाउँछ। पुस्तकमा पढ्यो अनि गर्यो। त्यो के हो र? त्यसबाट के नै फाइदा हुन्छ र? त्यसबाट के लाभ छ?"

"जब उपायहरूद्वारा तपाईँका बाधाहरू, विघ्न र दोषहरू टाढा हुन्छन्, तब प्रगति सुरु हुन्छ। प्रगतिको अर्थ हो तपाईँ आफ्नो लक्ष्यको नजिक पुग्दै जानुहुन्छ। ध्यान दिनुहोस्, तपाईँ यी सबै कुरा कुनै लक्ष्य प्राप्तिका लागि गरिरहनुभएको छ; कुनै मनोरञ्जन, रमाइलो वा सांसारिक इच्छाहरूको पूर्तिका लागि गरिरहनुभएको होइन।

लक्ष्य नजिक आउँदै जानुलाई नै हामी प्रगति भन्दछौँ। तपाईँको जीवनको गाडी सही बाटोमा आउँछ। कहिलेकाहीँ प्रगति छिटो हुन्छ; कुनै बाधा-अवरोध नहुँदा छिट्टै सफलता मिल्छ। कहिलेकाहीँ निकै समय लाग्छ र यो गुरुमा पनि निर्भर हुन्छ।

गुरुले तपाईँलाई चिन्नुहुन्छ कि चिन्नुहुन्न! तपाईँको विश्लेषण गर्नुभएको छ कि छैन? के गुरुले तपाईँको मनभित्र चिहाएर हेर्नुभएको छ? ती गुरु बसिरहनुभएको छ, त्यहाँ अरू दुई हजार मानिसहरू पनि छन्। तपाईँ को हुनुहुन्छ भनेर ती गुरुले चिन्नुहुन्न। अब उहाँले के उपाय बताउनुहोला र? तपाईँमा के विघ्न र दोष छ भन्ने कुरा नै उहाँलाई थाहा छैन भने के उपाय दिनुहोला?

'होइन होइन, उहाँ त धेरै ठुलो गुरु हो।' किन? 'किनकि त्यहाँ जाँदा सधैँ दुई हजार मानिसहरू बसिरहेका हुन्छन्, त्यसैले ठुलो हुनुपर्छ नि।' उहाँ जतिसुकै ठुलो भए पनि तपाईँको के काम? उहाँले त तपाईँको नामसम्म पनि जान्नुहुन्न।

हो, उहाँले केही त बताउनुहोला 'हेर्नुहोस्, यसो गर्नुपर्छ। औँसीको दिन यति बजे उठेर यो मन्त्र जप गर्नुहोस्, धेरै राम्रो हुनेछ।' तपाईँका बीस-पच्चीस वर्ष त त्यही मन्त्र जप्दैमा बित्छन्। तपाईँलाई यो पनि थाहा हुँदैन कि म यो किन गरिरहेको छु? 'ठुलो गुरुले भन्नुभयो, अब त गर्नैपर्यो।

' उहाँले जे भन्नुभयो, केही सोचेरै भन्नुभयो होला, तर त्यो सबै तपाईँका लागि भन्नुभएको होइन। न तपाईँको कुनै लक्ष्य छ, न मार्ग, न परम्परा; न त गुरुले नै तपाईँलाई चिन्नुहुन्छ, न तपाईँको कुनै साधना छ। अब औँसी होस् वा पूर्णिमा, तपाईँका लागि त उस्तै हो।

जब प्रगति हुन्छ, तब फलको प्राप्ति हुन्छ, जसको अर्थ हो तपाईँले आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्नुहुन्छ। तपाईँले जुन लक्ष्य बनाउनुभएको थियो, त्यसलाई नै हामी 'आध्यात्मिक फल' भन्दछौँ। रमाइलो कुरा त के छ भने, यहाँ केवल फल मात्र मिल्दैन, त्यसका साथमा प्रभावहरू पनि देखिन्छन्; अर्थात् त्यसका 'साइड इफेक्ट'हरू पनि हुन्छन्। जस्तै यदि तपाईँ कुनै परम्परामा रहेर मुक्तिका लागि कार्य वा साधना गर्दै हुनुहुन्छ भने, त्यसको एउटा प्रभाव यो पर्छ कि सुख बढ्दै जान्छ। जहाँ मुक्ति छ, त्यहाँ सुख छ। सुखको प्रभाव के पर्ला त? तपाईँको व्यवहार राम्रो हुँदै जानेछ। पशुबाट मनुष्य र मनुष्यबाट सन्तको जस्तो व्यवहार हुन थाल्नेछ।"

"अब यसको प्रभाव के हुन्छ त? सबैले तपाईँलाई मन पराउनेछन्, सबैले प्रेम गर्नेछन् र सबैले आदर गर्नेछन्। सानादेखि ठुलासम्म सबैले। हामी किन गुरुजन र सन्तहरूको चरण स्पर्श गर्छौँ? किन यति धेरै आदर छ? त्यो उहाँहरूको साधनाको प्रभाव हो। जब यति हुन सक्छ भने जीवनका सानातिना सङ्घर्षहरू त आफैँ हराएर जान्छन्। 
जस्तै तपाईँ ज्ञानको साधना गर्दै हुनुहुन्छ वा सिद्धिहरूको साधना गर्दै हुनुहुन्छ। धन-सम्पत्ति, ऐश्वर्य, प्रसिद्धि, शक्ति र बल यी सबै कुराहरू पनि साथमै प्राप्त हुन्छन्; वास्तवमा यी त साधनाका 'साइड इफेक्ट'हरू हुन्।

अब समस्या के छ भने, मानिसहरूले यी बाहिरी कुराहरू मात्र देख्छन्। उनीहरूलाई वास्तविक आध्यात्मिक फल मिल्दैन। आध्यात्मिक फल त प्रकट हुन सक्दैन। त्यो त अप्रकट हुन्छ। त्यो यस संसारमा देखिँदैन। हो, यी प्रभावहरू संसारमा देखिन्छन् र मानिसहरू सोच्दछन् कि अध्यात्म भनेकै यही हो। 
यी प्रभावहरू तपाईँको लक्ष्य होइनन्। यी त मैले केही राम्रा उदाहरणहरू दिएँ। तर साधनाका केही नराम्रा प्रभावहरू पनि पर्दछन्। जो शक्ति मार्ग वा कुण्डलिनी क्रिया मार्गमा छन्, उनीहरूलाई थाहा होला कि गर्न के खोजेको थियो, भइदियो के।

यस्ता व्यक्तिको वरिपरि निकै विचित्र घटनाहरू पनि घट्छन् र उनले अनौठा अनुभवहरू पनि गर्छन्। अब केही मानिसहरू सोच्दछन् 'अध्यात्म भनेकै यही त हो नि ।' उनीहरूलाई लाग्छ कि यदि यस्ता घटनाहरू हुँदैनन् भने त्यो अध्यात्म नै होइन। यो पनि ठुलो मूर्खता हो।

केही मानिसहरू त यस्तै घटनाहरू घटून् भनेर नै अध्यात्ममा लाग्छन्। उनीहरू सोच्छन् 'उसलाई कस्ता सपनाहरू आउँछन्, ऊ कस्तो लोकमा पुग्छ, उसले त देवतासँगै भेटेको छ। अब मलाई पनि यस्तै गर्नु छ।' तर त्यसमा के व्यवस्था छ, के परम्परा छ र कस्तो साधना छ त्यसबारे उनीहरूलाई केही थाहा हुँदैन, उनीहरू केही पनि जान्दैनन्।

अब यो समस्या यति ठुलो छ कि म हरेक हप्ता कम्तीमा एक जना यस्तै व्यक्तिलाई भेट्छु। न अध्यात्म थाहा छ, न आध्यात्मिक मार्ग थाहा छ, न त त्यसमा कसरी अघि बढ्ने भन्ने कुरा नै थाहा छ। उनीहरूलाई के मात्र थाहा छ भने 'हजुर, यो चमत्कार कसरी हुन्छ? म आँखा चिम्लेर बस्दा केही देख्छु, केही आवाज सुन्छु। अब अगाडि के गरूँ? कुनै अर्को विधि बताउनुहोस्। यो गर्दागर्दै म त दिक्क भइसकेँ।' 
अब यस्ता साधकहरू भेटिए भने मैले के बताउने, तपाईँ नै भन्नुहोस् त?" "म के गरूँ ? अब जीवनको गाडी बाटोभन्दा यति टाढा गइसक्यो कि यसलाई पुनः सही मार्गमा ल्याउन मेरा लागि पनि कठिन भइसक्यो। यसलाई फिर्ता ल्याउन कठिन छ।

त्यसैले, आध्यात्मिक लक्ष्यबाट यात्रा सुरु गर्नुहोस्। त्यो आध्यात्मिक लक्ष्य प्राप्त गर्नका लागि एउटा मार्ग निर्धारित गर्नुहोस्। त्यो मार्ग कुनै न कुनै परम्परा अनुसारको हुनुपर्छ। त्यस परम्पराका जो गुरु हुनुहुन्छ, उहाँलाई गएर भेट्नुहोस्। गुरुले जे शिक्षा दिनुहुन्छ, तपाईँले गुरुलाई त्यसरी नै स्वीकार गर्नुपर्छ। गुरुले पनि शिष्यलाई स्वीकार गर्नुपर्छ।
त्यसपछि गुरुले दिनुभएको शिक्षा अनुसार तपाईँले साधना गर्नुपर्छ, अरू केही गर्नु पर्दैन। यदि साधनामा बाधा आयो भने गुरुले नै त्यसको उपाय बताउनुहुनेछ। अथवा कहिलेकाहीँ साधक निकै बुद्धिमान हुन्छ र उपाय आफैँ खोज्छ।

यसबाट तपाईँको प्रगति हुनेछ, फल प्राप्ति हुनेछ, लक्ष्य फेला पर्नेछ र त्यसका राम्रा प्रभावहरू तपाईँको जीवनमा देखिन थाल्नेछन्। के यो ठुलो काम होइन र? यो कुनै सानो काम होइन। यसका लागि त पूरा जन्म बित्न सक्छ, अझ दुइ चार जन्महरू पनि लाग्न सक्छन्।

तपाईँ सोच्नुहोला 'अरे, त्यसो भए म किन गरूँ त? मैले त सोचेको थिएँ पच्चीस हजार रुपैयाँ शुल्क बुझाएपछि दुई महिनामै मेरो काम बनिहाल्छ।' तपाईँ त भन्दै हुनुहुन्छ कि यसमा दुई-चार जन्म लाग्छन्। दुई-चार त मैले कमै भनेँ, दुई-चार हजार जन्म पनि लाग्न सक्छन्। यदि यसरी नै गाडी चलिरह्यो भने त कसलाई के थाहा। तर डराउनु पर्ने कुरा छैन, अत्तालिनु पर्ने केही छैन। यो आध्यात्मिक मार्ग हो, जो समय र कालभन्दा टाढा छ। यदि तपाईँले यस जन्ममा एक कदम मात्र पनि प्रगति गर्नुभयो भने, अर्को जन्ममा त्यसलाई फेरि दोहोर्याइरहनु पर्दैन। तपाईँले त्यहाँ दोस्रो कदमबाटै यात्रा सुरु गर्न सक्नुहुनेछ।

यदि तपाईँले केही वर्ष मात्रै पनि सही र व्यवस्थित तरिकाले आध्यात्मिक साधना गर्नुभयो भने, त्यो कहिल्यै खेर जाँदैन। खेर के जान्छ त? जे फोहोर तपाईँ थुपार्न लाग्नुभएको छ मायाको फोहोर। धन-दौलत जे-जे कमाउनुहुन्छ, ती सबै व्यर्थ जानेछन्।

नातागोता सबै छुट्नेवाला छन्, टाढा हुनेवाला छन्। तपाईँ जुन यति धेरै चर्चित बन्नुभएको छ, ती सबै बिर्सिइनेछन्। कसैले याद राख्ने छैनन्। जुन घर बनाउनुभएको छ, ती सबै माटोमा मिल्नेवाला छन्। जे-जे सांसारिक छ, ती सबै बर्बाद भएर जान्छन्।"

"याद राख्नुहोस्, यस मायामा सबै कुरा अस्थायी छ, परिवर्तनशील छ र मानिसहरू त्यसैको पछाडि लागेका छन्। जे स्थायी छ, जे आध्यात्मिक छ, त्यो कसैलाई चाहिएको छैन। यसैलाई हामी 'विपरीत बुद्धि' भन्दछौँ। सांसारिक व्यक्तिमा हुने यही हो।

यो विपरीत बुद्धिको ठिक उल्टो मार्गमा लाग्नु नै अध्यात्म हो। सांसारिक व्यक्तिले जे गरिरहेको छ, त्यसको ठिक उल्टो गर्नुहोस्; तपाईँले ठुलो उल्टो गर्न थाल्नुभयो भने तपाईँ आध्यात्मिक बन्नुहुनेछ।
यो सुनेर धेरै मानिसहरू हाँस्नेछन्। जब तपाईँ केही वर्ष साधना गर्नुहुन्छ, तब मात्र यो कुरा बुझ्नुहुनेछ। आध्यात्मिक साधना कहिल्यै खेर जाँदैन। जहाँ तपाईँले त्यो साधना रोक्नुभएको थियो, त्यहीँबाट त्यो पुनः सुरु हुनेछ। साधनामा 'स्टप बटन' हुँदैन, केवल 'पज बटन' हुन्छ। धेरै कम मानिसले यो कुरा बुझ्नेछन्।

म फेरि दोहोर्याउँछु लक्ष्य, मार्ग, परम्परा, गुरु, शिक्षा, साधना, उपाय, प्रगति, फल र प्रभाव। यी शब्दहरूलाई मनमा गाँठो पारेर राख्नुहोस्, यिनले धेरै काम दिनेछन्, निकै काम लाग्नेछन्। तपाईँले जुन वेद र उपनिषद् थुपारेर राख्नुभएको छ, ती काम लाग्ने छैनन्, यो कुरा काम लाग्नेछ।

अब प्रश्न उठ्ला मैले लक्ष्य त रोजेँ, मेरो झुकाव यो वा त्यो लक्ष्यमा थियो, म त मुक्ति चाहन्थेँ वा देव योनि चाहन्थेँ। अब कुन मार्गबाट जाने त? किनभने तपाईँले जुन मार्ग रोज्नुहुन्छ, त्यसै अनुसार गुरु रोज्नुपर्छ। यो कुरा सधैँ ध्यानमा राख्नुहोस् पहिले गुरु आउँदैनन्, पहिले मार्ग आउँछ।

र अर्को कुरा, यदि तपाईँलाई लक्ष्य के हुनुपर्छ र मार्ग के हुनुपर्छ भन्ने थाहा छैन भने, तपाईँलाई मन पर्ने गुरुकोमा गएर सोध्न सक्नुहुन्छ। धेरै पटक यस्तो हुने गर्छ। कसै-कसैलाई के गरूँ भन्ने थाहा हुँदैन, तर अध्यात्ममा आइसकेका हुन्छन्। यसको पनि उपाय छ, गुरुले बताउन सक्नुहुन्छ।

गुरु नै त्यो केन्द्रविन्दु वा धुरी हुनुहुन्छ, जसको वरिपरि सारा अध्यात्म घुमिरहेको हुन्छ। गुरुको ठुलो महिमा छ, उहाँबिना केही पनि हुँदैन। तपाईँ एक इन्च पनि अगाडि बढ्न सक्नुहुनेछैन। होइन-होइन, म पुस्तक पढेरै अगाडि बढ्छु भन्नुहोला। तर त्यो पुस्तक पनि त गुरुले नै लेख्नुभएको हो। तपाईँ पुस्तकमा अल्झिनुहुनेछ, किनभने पुस्तकले तपाईँका प्रश्नहरूको उत्तर दिन सक्दैन। पुस्तकले तपाईँका विघ्न र दोषहरू टाढा गर्न सक्दैन।

त्यसैले यदि के गरूँ वा कुन मार्ग रोजूँ भन्ने बाधाहरू छन् भने, गुरुले त्यसलाई राम्ररी बताउन सक्नुहुन्छ। तैपनि हामी एउटा प्रयास गर्नेछौँ। अर्को भागमा म तपाईँलाई मार्गहरूका बारेमा बताउनेछु। बोधी वार्ता सुन्दै रहनुहोस् र आफ्नो साधना जारी राख्नुहोस्। तपाईँलाई सफलता अवश्य मिल्नेछ।"
नमस्कार

टेलीग्राम ब्राउज़र चेतावनी

ज्ञानाक्षर

अध्यात्मका सुरुवाती चरणहरू (नेपाली)

रोशन