ज्ञान सूत्र (नेपाली )

ज्ञान सूत्र
 
*(यो आलेख तरुण प्रधानज्यूद्वारा 'बोधी वार्ता' हेतु प्रकाशित दृश्य सामग्री को नेपाली रूपान्तरण मात्र हो; यसको मुख्य अभीष्ट ज्ञानको विस्तार र संरक्षण गर्नु हो। यसमा रहेका कुनै पनि त्रुटिहरूका लागि हामी क्षमाप्रार्थी छौं र साथै मूल्यवान् सुझावहरूको अपेक्षा गर्दछौं। यस ज्ञानवर्धक सामग्रीलाई थप प्रसारको उद्देश्यका लागि दृश्य सामग्री वा पुनर्लेखन गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको छ।)*

आध्यात्म के हो ?

अध्यात्मको परिभाषा
अध्यात्म भनेको आत्माको अध्ययन गर्ने प्रक्रिया हो, जसलाई आत्मदर्शन पनि भनिन्छ। यो आफ्नो वास्तविक तत्त्वलाई चिन्ने, अध्ययन गर्ने र बुझ्ने कार्य हो। साथै, अस्तित्वको मूल तत्त्वको खोजी पनि अध्यात्मको एउटा रूप हो। अध्यात्मले जीवनको सारलाई अनुभव गर्ने बाटो देखाउँछ। यसमा संसार, जीव र मानिसको मूल तत्त्व तथा सत्यता के हो भन्ने कुराको अध्ययन समावेश हुन्छ।
अध्यात्मः जीवनशैलीको रूप
अध्यात्म केवल पढ्ने, लेख्ने र बोल्ने कुरा मात्र होइन, यो त एउटा जीवनशैली हो। यो ज्ञानयुक्त जीवन बाँच्ने माध्यम पनि हो। यदि ज्ञान छ तर त्यसले जीवनमा कुनै प्रभाव पार्दैन भने, त्यो किताबी ज्ञान मात्र हुन्छ। आत्मदर्शनको माध्यमबाट आफ्नो वास्तविक रूपमा स्थिर रहनु नै अध्यात्मको मुख्य उद्देश्य हो।
सत्यको पहिचान र मिथ्याको त्याग
अध्यात्ममा सत्यको पहिचान गर्नु र त्यसलाई अपनाउनु निकै महत्वपूर्ण छ। यसमा मिथ्या, अनावश्यक र हानिकारक कुराहरूको त्याग हुन्छ। अध्यात्म प्राप्त गर्नु भन्दा पनि गुमाउनु हो। यहाँ झूट, मिथ्या र अनावश्यक कुराहरू स्वतः छुट्छन्। त्यसपछि प्राकृतिक शुद्धता मात्र रहन्छ। यही नै अध्यात्मको सार हो।
आध्यात्मिक प्रगतिको आधार
जीवनको प्राकृतिक विकास निरन्तर भइरहेको हुन्छ। साधकले यो विकासको ज्ञान प्राप्त गर्छ र यसलाई गति दिने प्रयास गर्छ। यही नै आध्यात्मिक प्रगति हो। जीवको प्रगति ज्ञानबाट मात्र सम्भव छ। ज्ञानले प्रगतिलाई बढाउँछ, र प्रगतिले फेरि ज्ञानतर्फ डोर्याउँछ। वातावरण, शरीर, मन, भावना, विचार, बुद्धि र स्मृतिमा प्रगति हुन्छ। यी सबै या त शुद्ध हुन्छन् वा बढ्छन्।
सीमितताको त्याग र असीमितताको खोजी
हामीलाई सीमित गर्ने कुराहरूलाई हामी नष्ट गर्छौं वा त्याग्छौं। जुन असीमित छ र हाम्रो स्वभाव हो, त्यसतर्फ जाने प्रयास गर्छौं। म असीमित छु भन्ने भावनाले असीमित बन्ने प्रयास गर्नु नै आध्यात्मिक प्रगति हो। असत्यबाट सत्य, अन्धकारबाट उज्यालो, अज्ञानबाट ज्ञान, पशुबाट मानिस, मानिसबाट देव, र देवबाट बोधिसत्वसम्मको यात्रा साधकहरूको लक्ष्य हो। उनीहरू यो विकासको गति बढाउन चाहन्छन्।
एकता र अखण्डताको बोध
सानो र संकीर्ण दृष्टिकोण छोडेर सबैको एकता र अखण्डता देख्नु पनि प्रगतिको संकेत हो। "जे छ, त्यो म नै हुँ, सबै रूप मेरै हुन्" भन्ने ज्ञान बुझ्नु आध्यात्मिक उन्नतिको चिन्ह हो। सुख बढ्नु, व्यक्ति हरेक कोण र दृष्टिकोणबाट स्वतन्त्र हुनु नै प्रगतिको ठूलो लक्षण हो। भौतिक, मानसिक र आत्मिक सुखको अनुभव हुन्छ।
मुक्तिको अवस्था
आध्यात्मिक प्रगतिमा शरीर, जीवन, मृत्यु, दुःख, अज्ञान, अन्धकार, दोष र मलिनताबाट मुक्ति प्राप्त हुन्छ। यदि यस्तो अनुभव भइरहेको छैन भने, त्यो प्रगति होइन। सीमित दृष्टिकोण र अहंकार यसका बाधक हुन्। जब अहंकार पूर्ण रूपमा विलीन हुन्छ, तब व्यक्ति सम्पूर्णता प्राप्त गर्छ। यो विलीनता र परम मुक्ति नै आध्यात्मिक लक्ष्य हो।
शुद्धताको प्राप्ति
आध्यात्मिक प्रगति पाउनु होइन, गुमाउनु हो। तपाईंले पाएको सबै अशुद्धि र फोहोर हो। त्यसको त्यागपछि विलीनताको अवस्था स्वतः आउँछ। मल हटाएपछि तपाईं पहिल्यै मुक्त, स्वतन्त्र, आनन्दित र पवित्र हुनुहुन्छ। यो अवस्थामा पुग्नु नै आध्यात्मिक उन्नति हो।
अध्यात्मप्रतिको गलत बुझाइ
धेरै मानिसले आफूलाई आध्यात्मिक ठान्छन्, तर उनीहरूलाई अध्यात्मको वास्तविक अर्थ थाहा हुँदैन। उनीहरूको बुझाइ फरक हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरू अध्यात्मको मार्गमा भट्किन्छन्। फलस्वरूप, उनीहरूलाई न आत्मदर्शन हुन्छ, न आत्म-साक्षात्कार नै। उनीहरूले सुनेका कुरालाई नै अध्यात्म मानेर प्रगति गर्न सकिरहेका हुँदैनन्।

अनौठो अनुभवको भ्रम
कतिपय मानिस अध्यात्मलाई अनौठा अनुभवहरूको सङ्कलन ठान्छन्। उनीहरू सोच्छन्, "मैले दस अनुभव गरेँ, तपाईंले बीस गर्नुभयो, त्यसैले मेरो प्रगति राम्रो छ।" यो मूर्खता हो। अध्यात्मको उद्देश्य अनौठा अनुभवहरू जम्मा गर्नु होइन। यो बचपना र अविवेकको सङ्केत हो। नयाँ साधकहरू प्रायः यस्ता अनुभवको पछि लाग्छन्। वास्तवमा, अहिलेको सामान्य अनुभव नै मायावी र अनौठो छ, तर बानी परेकाले सामान्य लाग्छ। अनौठो अनुभव खोज्नु अध्यात्म होइन।
सामान्य अनुभव नै पर्याप्त
सत्य जान्न अनौठो अनुभवको आवश्यकता पर्दैन। अहिलेको सामान्य अनुभव नै ज्ञानका लागि पर्याप्त छ। म यहाँ छु, सृष्टि यहाँ छ, अस्तित्व यहाँ छ। सत्य यहाँ छैन भने कहाँ हुन्छ? यदि सत्य एक ठाउँमा सत्य र अर्को ठाउँमा असत्य हुन्छ भने, त्यस्तो सत्यको अर्थ के छ? सत्य आफैँले प्रमाणित हुन्छ। अनुभवमा सत्य हुँदैन, सबै अनुभव मिथ्या हुन्। मिथ्यासँग प्रेम गर्नु अध्यात्म होइन, यो मिथ्याबाट मुक्त हुने बाटो हो।
इच्छा पूर्तिको गलत अपेक्षा
कतिपय मानिस अध्यात्मले मनोकामना पूरा गर्छ भन्ठान्छन्। उनीहरू धन, सम्बन्ध, समृद्धि, नोकरी, विवाह वा सन्तानको अपेक्षा गर्छन्। तर अध्यात्मले इच्छा पूरा गर्दैन, बरु इच्छालाई समाप्त गर्छ। इच्छा पूरा गर्न चाहनुहुन्छ भने सांसारिक बाटो रोज्नुहोस्। अध्यात्ममा यस्तो केही छैन। मानस-पटलमा उठ्ने इच्छाहरू सत्य होइनन्, ती मिथ्या हुन्। तिनको गुलामी गर्नु पशुत्व हो, अध्यात्म होइन।
शुद्ध इच्छा र प्रगति
ज्ञान प्राप्तिको इच्छा, गुरु भेट्ने इच्छा जस्ता शुद्ध इच्छाहरू राम्रा हुन्छन्। तर यस्ता इच्छाहरू जीवनभर रहिरहँदा पनि ज्ञान नमिल्नु वा गुरु नभेटिनु प्रगति होइन। साधकका लागि ती इच्छाहरू सार्थक हुन्छन्, जसले सबै इच्छालाई अन्त्य गर्छ। अन्य इच्छाहरू साधकका होइनन्।
सिद्धिको लालसा र अहंकार
कतिपय मानिस सिद्धि वा शक्तिको लालसामा अध्यात्ममा आउँछन्। यो पनि मूर्खता हो। सिद्धि प्राप्त गर्नु अध्यात्म होइन, यो सांसारिकता हो। संसारका नियममा नियन्त्रण गर्न खोज्नु अहंकार हो। सामाजिक जीवनका लागि अलिकति अहंकार आवश्यक हुन सक्छ, तर सिद्धिको प्रयोगले मानिसलाई मनोरोगी बनाउँछ। यो अध्यात्म होइन, मानसिक रोग हो।
सिद्धि र दुरुपयोग
सिद्धि प्राप्त गरे पनि त्यसको दुरुपयोगबाहेक केही हुँदैन। माया यान्त्रिक छ, बटन थिचेपछि परिवर्तन हुन्छ। नीच मानिसहरू सिद्धिको पछि लाग्छन् र नीच कर्म गर्छन्। अध्यात्म भनेको सिद्धि वा नैतिकता प्राप्त गर्नु होइन। "म अनैतिक छु, नैतिक बन्न अध्यात्म रोज्छु" भन्ने सोच पनि गलत हो। अध्यात्म यस्तो बाटो होइन।
सिद्धि र नैतिकता अध्यात्म होइन
आध्यात्मको अर्थ सिद्धि प्राप्त गर्नु वा स्वभाव सुधार्नु होइन। कतिपय मानिस "म अनैतिक छु, नैतिक बन्न अध्यात्म रोज्छु" भन्ने सोचेर आउँछन्, तर यस्तो हुँदैन। नैतिकता आध्यात्मिक जीवनको परिणाम हो, तर नैतिक बनेर कोही आध्यात्मिक हुँदैन। "मैले नराम्रो काम, मांसाहार, रक्सी, अपशब्द र स्त्रीको पछि लाग्न छोडेँ, त्यसैले म आध्यात्मिक भएँ" भन्नु गलत हो। यो केवल असल मानव बन्नु हो, अध्यात्म होइन। अध्यात्म भनेको आफ्नो तत्त्व जान्नु हो।
असल हुनु मात्र पर्याप्त छैन
असल मानिस हुनु अध्यात्म होइन। धेरैलाई यो कुरा अपाच्य हुन्छ, किनभने उनीहरूमा "आध्यात्मिक व्यक्ति नैतिक हुन्छ" भन्ने धारणा छ। हो, नैतिकता आध्यात्मिक व्यक्तिमा देखिन सक्छ, तर यो लक्ष्य होइन, प्रभाव हो। सिद्धि, वासनाको पूर्ति वा अन्त्य पनि प्रभाव नै हुन्। मानिसहरू यस्ता प्रभावलाई नै अध्यात्म ठान्छन्। तर नैतिकता वा शक्ति भएर मात्र कोही आध्यात्मिक हुँदैन, जबसम्म ज्ञान हुँदैन।
ज्ञानबिना नैतिकताको अर्थ छैन
ज्ञानबिना नैतिकताको कुनै फाइदा छैन। अज्ञानको अन्धकारमा भएको नैतिकता व्यर्थ हुन्छ। आध्यात्मिक व्यक्तिलाई नैतिक हुनैपर्छ भन्ने छैन, किनभने उसका कर्म स्वतः शुद्ध र नैतिक हुन्छन्। ज्ञानमा शक्ति हुन्छ, तर अनुशासनमा मात्र होइन। मारपीटले पनि व्यक्तिलाई नैतिक बनाउन सकिन्छ, तर त्यस्तो देखावटी नैतिकताको के उपयोग? परिवर्तन नहुँदा यस्तो नैतिकता अर्थहीन हुन्छ।
देवता र शक्तिको खोजी अध्यात्म होइन
कतिपय मानिस देवता, पराभौतिक शक्ति वा तन्त्र-मन्त्रलाई अध्यात्म ठान्छन्। उनीहरू यिनमा नियन्त्रण गरे जीवन सफल हुन्छ भन्ने सोच्छन्। तर यो अध्यात्म होइन। यी सबै मायाको अधीनमा छन् र लोभ, लालच वा पशुवृत्तिसँग जोडिएका हुन्छन्। "मैले मन्त्र र तन्त्र जानेँ, म सर्वसाधारणभन्दा माथि छु" भन्ने सोच अहंकार हो। यो अध्यात्मको उल्टो हो, प्रगति होइन, दुर्गति हो। यस्ता व्यक्तिले आफू र अरूको हानी गर्छन्।
शास्त्र पढ्नु मात्र अध्यात्म होइन
कतिपयले शास्त्र अध्ययनलाई अध्यात्म ठान्छन्। "मैले वेद, उपनिषद, गीता पढेँ, संस्कृत जानेँ, अब म आध्यात्मिक भएँ" भन्छन्। तर यो किताबी ज्ञान मात्र हो। ज्ञान प्रत्यक्ष अनुभव र तर्कबाट आउँछ, पढेर होइन। शास्त्र लेख्नेले ज्ञान अनुभव गरेर लेखे, तर पढ्नेमात्रबाट ज्ञान आउँदैन। जति पढे पनि अज्ञानता रहन्छ।
आत्मज्ञान नै सच्चा अध्यात्म
भाषा, डिग्री वा पीएचडीले कोही आध्यात्मिक हुँदैन। अशिक्षित वा गरिब भए पनि आत्मज्ञान भएको व्यक्ति नै सबैभन्दा ज्ञानी र आध्यात्मिक हो। शुद्धीकरण र ज्ञानबिना सिद्धि, नैतिकता वा शास्त्रको अध्ययनले अध्यात्मको मार्ग देखाउँदैन। आत्मज्ञान नै अध्यात्मको आधार हो।
देवपूजा र भक्ति: अध्यात्मको भ्रम
कतिपय मानिसले देवी-देवताको पूजा र बिन्तीलाई अध्यात्म ठान्छन्। मन्दिरमा मूर्तिअगाडि बसेर भिख माग्नु, मनोकामना पूरा गरिदिन आग्रह गर्नुयो अध्यात्म होइन, न त यो भक्ति मार्ग नै हो। भक्ति समर्पणको सुन्दर पथ हो, पूजाको संकीर्ण कर्मकाण्ड होइन। यो मूर्खता हो, जुन बाल्यकालदेखि नै मनमा भरिएको अन्धविश्वासको उपज हो। गरिबले धनीको ढोकामा पुगेर मागेजस्तै, मानिसहरू देवताको अगाडि घुम्छन्। यो अन्धश्रद्धा हो, अध्यात्मको कुनै छायाँ यहाँ पाइँदैन।
भौतिक डर र पूजाको माया
आश्चर्यलाग्दो कुरा, भौतिकवादी मानिस पनि देवतासँग डराउँछन्। "देवता रिसाए भने बैंक खाता रित्तिन्छ, स्वास्थ्य बिग्रिन्छ" भन्ने भयले पूजा गर्छन्। यो अध्यात्म होइन, डरको दासता हो। त्यस्तै, कुनै सम्प्रदायमा आबद्ध भएर त्यसको विश्वास अँगाल्नु पनि अध्यात्म होइन, साम्प्रदायिकता हो। सम्प्रदायले जीवनमा सुरक्षा र साथ दिन्छ, तर यो केवल बाँच्नको आधार हो, ज्ञानको स्रोत होइन।
सम्प्रदाय र शुद्धताको ह्रास
साम्प्रदायिक व्यक्तिको चिन्ता प्रगतिमा होइन, जीविकामा हुन्छ। जन्मँदा शिशु शुद्ध हुन्छन सम्प्रदाय, न जात, न नस्ल। तर समाजले उसको मनमा यी कुरा भर्छ, र ऊ फोहोर बन्छ। यो अपवित्र समाजमा बसेर मानिस आफैँ अशुद्ध हुन्छ। यदि यो नै अध्यात्म हो भने, उसको जीवन व्यर्थ भयो। आफूलाई नीच बनाउनु र अरूलाई पनि नीच बनाउनु पाप हो, यो कसरी अध्यात्म हुन सक्छ?
पाखण्डको नाटक
कोही पाखण्डी दाह्री पाल्छन्, रंगीन वस्त्र धारण गर्छन्, टाउको खौर्छन्, संस्कृतका श्लोक कण्ठ गर्छन् र आफूलाई आध्यात्मिक भन्छन्। उनीहरूले के पाउँछन्, थाहा छैनसायद पैसा वा सम्मान। नयाँ साधकहरू यस्ता विचित्र स्वाङ देखेर मूर्ख बन्छन्। "मसानको खरानी लगाएर खप्पर बोकेर हिँड्ने यिनै मेरो गुरु हुन्" भन्छन्। तर यो पाखण्ड हो, अध्यात्म होइन। अलिकति विवेक प्रयोग गरे पाखण्डी र साँचो गुरुको भेद थाहा हुन्छ।
पलायनको बहाना
कोही संसारबाट त्रस्त हुन्छन्रोग, कुरूपता, गरिबी, झगडा, अपमानले थाक्छन्। मर्न डराउँछन्, तर बाँच्न पनि चाहँदैनन्। अनि भन्छन्, "म आध्यात्मिक बन्छु, सबै छोडेर काशी जान्छु, भिक्षा माग्छु।" यो अध्यात्म होइन, पलायन हो। डरले संसार त्याग्नु कायरता हो, सन्यास होइन। आध्यात्मिक व्यक्ति संसारसँग डराउँदैन। स्वर्ग, नर्क वा संसार जहाँ भए पनि ऊ शान्त र स्थिर रहन्छ।
मिथ्या र सन्यासको सत्य
संसार मिथ्या हो, दुःख चित्तको सिर्जना हो। न जन्म छ, न मृत्यु। यस्तो मिथ्याबाट किन भाग्नु? पलायन अज्ञानको परिणाम हो, ज्ञानको होइन। कोही भन्छन्, "ऊ प्रतिष्ठित सन्यासी हो।" तर सन्यास परिणाम हो, ज्ञानपछि आउने विरक्ति हो। आत्मज्ञान पहिला हुन्छ, अनि जीवनशैली बदलिन्छ। सन्यासीको संसार छुट्छ, पलायनवादीले संसार छोड्छ। छुट्नु सन्यास हो, छोड्नु कायरता।
वासना र दमनको भूल
कतिपय मानिस आफ्ना नकारात्मक भावना, वासना र लतबाट थाक्छन्। "म लोभी छु, रक्सी पिउँछु, लागूपदार्थ लिन्छु" भन्छन्। अनि सोच्छन्, "आध्यात्मिक बनेर यी दमन गर्छु।" उनीहरू शान्त र उज्यालो अनुहार भएको साधक देख्छन् र त्यस्तै बन्न चाहन्छन्। तर अध्यात्मले वासना दमन गर्दैन। क्रोध, कामवासना, हिंसा प्राकृतिक हुन्आत्मरक्षाका लागि आउँछन्। दमनले विस्फोट हुन्छ, पागलपन निम्तिन्छ। यो मुक्तिको मार्ग होइन, पागलखानाको बाटो हो।
अध्यात्मको सही बुझाइ
अब तपाईंले बुझ्नुभयो होलाअध्यात्म के हो, के होइन? प्रगति कसरी हुन्छ? मैले भनेको सत्य होइन, यो चिन्तन गर्नुस्। चिन्तनले प्रश्न जन्माउँछसही मार्ग के हो? अर्को अध्यायमा आध्यात्मिक मार्ग कसरी रोज्ने भन्ने छलफल गरौँला।

अध्यात्म को पहिलो चरण

अध्यात्मको प्रारम्भिक जिज्ञासा
जब तपाईंको मनमा अध्यात्मप्रति रुचि जाग्छकुनै भिडियोको मधुर वचन सुनेर, कुनै पुस्तकको गहिरो पृष्ठ पल्टाएर वा कुनै गुरुको प्रेरक उपदेशले प्रभावित भएरतपाईं सोच्नुहुन्छ, "अब मेरो जीवनको बाटो यही हो।" कतैबाट ध्यानको विधि ल्याउनुहुन्छ, कतैबाट योगको अभ्यास थाल्नुहुन्छ, टेलिभिजनमा दुई-चार शब्द सिक्नुहुन्छ, मन्त्रहरू कण्ठ गर्नुहुन्छ र घोषणा गर्नुहुन्छ, "म आध्यात्मिक भएँ, मेरा दिन सार्थक भए।" तर यदि यही सोचाइ छ भने तपाईं आफ्नो अमूल्य समय नष्ट गर्दै हुनुहुन्छ। अध्यात्म सानो खेल होइन; यो विशाल व्यवस्था हो, अनन्तकालदेखि चल्दै आएको र अनन्तसम्म रहिरहने जीवनशैली हो।
अध्यात्मको अनन्तता
संसारका सबै कुरा आउँछन् र जान्छन्संस्कृति, सभ्यता, शिक्षा, विज्ञानयी सबै क्षणिक हुन्। तर अध्यात्म सधैं थियो, सधैं रहनेछ। यो न कुनै ठाउँमा पुग्नु छ, न कुनै टिकट काट्नु छ। रेलमा चढेर, अरूको देखासिकी गरेर अध्यात्म प्राप्त हुँदैन। यो बचपना हो, मूर्खता हो। अध्यात्मको पहिलो पाइला लक्ष्य हो। लक्ष्यबिना यो यात्रा अधुरो छ। सुख, आनन्द, मुक्ति, समाधि, सेवा, ज्ञान, जीवको विकास, मनुष्य जीवनबाट मुक्ति, सिद्धि, शक्ति वा देवयोनियी केही आध्यात्मिक लक्ष्यका उदाहरण हुन्। जुन कुराले संसारको बन्धनबाट मुक्त गर्छ, त्यही आध्यात्मिक लक्ष्य हो।
लक्ष्यको चयन र मार्गको खोजी
तपाईंको आध्यात्मिक लक्ष्य के हो, यो तपाईंको इच्छामा निर्भर छ। तर यदि यी कुनै लक्ष्यप्रति तपाईंको मन आकर्षित छैन भने, अध्यात्म तपाईंको लागि होइन। एकपटक लक्ष्य रोजेपछि, त्यसमा पुग्ने मार्ग पनि छान्नुपर्छ। मार्ग भनेको व्यवस्थित प्रणाली हो, जसले तपाईंलाई लक्ष्यसम्म पुर्याउँछ। यो समर्पणले प्राप्त हुन्छ, खोजले प्राप्त हुन्छ, हेरेर, प्रयोग गरेर वा उपयोग गरेर प्राप्त हुन्छआँखा बन्द गरेर, विचित्र पहिरन लगाएर वा निश्चित भोजन खाएर होइन। जब हामी लक्ष्यतर्फ विधिवत् अघि बढ्छौँ, त्यसलाई मार्ग भनिन्छ।
परम्परा र गुरुको महिमा
महान गुरुहरूले स्थापना गरेका यस्ता मार्गहरू परम्पराको रूपमा विकसित हुन्छन्। अद्वैत, शैव, शाक्त, वैष्णव, बौद्ध, सिख, नाथयी केही परम्पराका उदाहरण हुन्। कोही हजारौँ वर्ष पुराना छन्, कोही नयाँ। यी परम्पराका संस्थापक संसारबाट बिदा भइसके, तर तिनका अनुयायीले ज्ञानको संरक्षण गर्छन्। यो ज्ञानको संरक्षक नै गुरु हो। गुरुले मार्गदर्शन गर्छन्, किनकि परम्पराको सम्पूर्ण ज्ञान उनीहरूमा निहित हुन्छ। ज्ञानले नै परम्परालाई जीवित राख्छ।
महागुरु र उपगुरुको योगदान
सनातन वा वैदिक परम्पराका सात ऋषि, बुद्ध, महावीर, कृष्ण, अवधूत, रमण महर्षि, कपिल मुनियी महागुरुले परम्परा स्थापना गरे। यो विशाल कार्य एक्लै सम्भव छैन। परम्परामा जोडिएका उपगुरुजस्तै शंकराचार्य, बोधिधर्म, ज्ञानेश्वर, कबीर, रामकृष्ण, विवेकानन्दयी परम्पराका रत्न हुन्। उनीहरूले गुरुको मार्गलाई अघि बढाउँछन्। समकालीन उपगुरुहरू पनि गुरुजत्तिकै ठूला हुन्छन्, तर नाममा मात्र उपगुरु भनिन्छ। हाम्रो संस्कृतिमा जसले सिकाउँछ, उसलाई गुरु नै भनिन्छ।
शिक्षा र साधनाको संयोजन
गुरुले सिकाउने कुरा नै शिक्षा होज्ञान दिने र अज्ञान हटाउने। महागुरुले स्थापना गरेको दर्शन, सिद्धान्त, विधि र लक्ष्य प्राप्तिको अभ्यास गुरुले सिकाउँछन्। शास्त्रको अर्थ बुझाउने, संस्कृतको ज्ञान दिने, साधनाको मार्ग देखाउनेयो गुरुको कर्तव्य हो। शिष्यको कर्तव्य भनेको सिकाइएको कुरा पालना गर्नु, प्रयोग गर्नु, सत्यासत्य जाँच्नु र अनुभवमा ल्याउनु हो। यो नै आध्यात्मिक साधना हो।
साधनाको भ्रम र मनोरञ्जन
जब तपाईं आफ्नो कोठामा भक्ति संगीतको मधुर धुन बजाउँदै ध्यानको प्रयास गर्नुहुन्छ, यो साधना होइनयो मूर्खता र पागलपन हो, समयको व्यर्थ नाश हो। धेरैलाई यस्तो बारम्बार हुन्छ। यदि मैले सोधेँ, "तपाईंको गुरु को हो? लक्ष्य के हो? किन यस्ता उपाय गर्नुहुन्छ?" उनी आकाशतिर हेरेर सोच्न थाल्छन् र भन्छन्, "म त आध्यात्मिक छु, तर यसबारे कहिल्यै सोचिनँ। जे होस्, मलाई भक्ति मन पर्छ।" मैले भनेँ, "यो कस्तो अध्यात्म हो? जे गर्नुहुन्छ, गरिरहनुहोस्।" मन पर्यो, राम्रो कुरा हो, तर यो सौख मात्र होसौखिन अध्यात्म। यहाँ न गम्भीरता छ, न प्रगति। यो यात्रा होइन, पिकनिक हो। मन लागे मनोरञ्जन, नलागे छोडिदिने।
अस्थायी उत्साहको परिणाम
केही समय त व्यक्तिले यस्तो गर्छ, त्यसलाई आध्यात्मिक अभ्यास ठान्छ, र चाँडै छोड्छ। तर यदि परम्पराअन्तर्गत गुरुको निर्देशनमा विधिवत् साधना गर्नुभयो भने बाटो निश्चित नभए पनि बाधा र दोष आउन सक्छन्। तिनको निवारण गुरुले नै बताउनुहुन्छ। यस्तो समाधानलाई हामी "उपाय" भन्छौँ। ध्यान कमजोर छ? गुरु भन्नुहुन्छ, "यसरी बस, यो तरिका अपनाऊ।" शरीर कमजोर छ? "यो आसन गर, यो खाना खाऊ, अनावश्यक त्याग।" बुद्धि सुस्त छ? "यो पढ, भाषा सुधार।" असभ्य बोलाइ छ? सुधार हुन्छ। हरेक बाधाको समाधान गुरुले दिन्छन्।
किताबी उपायको भूल
मैले देखेको छुकतिपयले किताब पढेर उपाय लिन्छन् र प्रयोग थाल्छन्। सोध्दा भन्छन्, "यो त अध्यात्म हो।" तर समस्या नभएसम्म समाधानको अर्थ हुँदैन। "दियो बाल्छु, त्यसमै ध्यान दिन्छु," भन्छन्, तर किन थाहा छैन। "कतै पढेँ होला, यो अध्यात्म हो," भन्छन्। उपाय तपाईंको दोष, बाधा र त्रुटि हटाउन हो। किताब पढेर सुरु गरेको उपायले के फाइदा? जब उपायले बाधा हटाउँछ, तब प्रगति हुन्छ। प्रगति भनेको लक्ष्य नजिक पुग्नु हो, मनोरञ्जन वा इच्छा पूर्तिका लागि होइन।
प्रगतिको गति र गुरुको भूमिका
प्रगति भनेको लक्ष्यतर्फको यात्रा हो, रेलको ट्र्याकमा आउँछ। कहिले बाधा नहुँदा छिटो हुन्छ, कहिले समय लाग्छ। यो गुरुमा पनि भर पर्छ। गुरुले तपाईंको स्थिति बुझ्नुभएको छ कि छैन? तपाईंको मन बुझ्नुभएको छ कि छैन? यदि दुई हजार शिष्यमाझ गुरुले तपाईंलाई चिन्नुहुन्न भने के उपाय दिनुहुन्छ? ठूला गुरु भेट्दा भीड हुन्छ, तर तपाईंको नाम पनि थाहा नहुने गुरुले के समाधान दिन्छन्? "अमावस्यामा यो गर, मन्त्र जप," भन्छन्। पच्चीस वर्ष बित्छ, तर प्रगति हुँदैन। "ठूलो गुरुले भनेको छ" भन्दैमा त्यो तपाईंको लागि सही होइन।
लक्ष्य र मार्गको महत्त्व
गुरुले तपाईंको मार्ग र लक्ष्य बुझेर मात्र सही उपाय दिन सक्छन्। अमावस्या र पूर्णिमा तपाईंको लागि समान हो, जबसम्म गुरुले तपाईंको साधनाको बाटो नदेखाउनुहुन्छ। जब प्रगति हुन्छ, फल प्राप्त हुन्छलक्ष्य हासिल हुन्छ। यसलाई आध्यात्मिक फल भनिन्छ। रोचक कुरा, फलसँगै प्रभाव पनि देखिन्छ।
फल र प्रभावको भेद
मुक्तिको साधनाले खुसी बढ्छ। खुसीको प्रभाव व्यवहारमा देखिन्छपशुबाट मनुष्य, मनुष्यबाट सन्तजस्तो। सबैले माया गर्न थाल्छन्, सम्मान गर्छन्। हामी गुरुको चरण किन छुन्छौँ? यो उहाँहरूको साधनाको प्रभाव हो। ज्ञान वा सिद्धिको साधनाले धन, ऐश्वर्य, शक्ति पनि दिन्छ, तर यो प्रभाव मात्र हो। मानिस प्रभाव देख्छन्, फल देख्दैनन्। आध्यात्मिक फल संसारमा प्रकट हुँदैन, तर प्रभावलाई नै अध्यात्म ठान्छन्। प्रभाव कहिल्यै लक्ष्य होइन।
प्रभावको दोहोरो रूप
राम्रा प्रभावका उदाहरण त धेरै छन्, तर वास्तवमा नराम्रा प्रभाव पनि पर्छन्। शाक्तमार्ग वा कुण्डलिनी क्रिया जस्ता बाटोमा हिँड्नेले यो अनुभव गर्छन्के गर्न गएको, के भयो! यस्ता साधकको वरिपरि अनौठा घटना घट्छन्, विचित्र अनुभव हुन्छन्। कतिपयलाई लाग्छ, "यस्तो नभए अध्यात्म नै होइन।" यो घोर मूर्खता हो। कोही त यस्तै अनुभवका लागि अध्यात्ममा आउँछन्सपनामा देवता भेट्छन्, अर्को संसार देख्छन्र सोच्छन्, "मैले पनि यही गर्नुपर्छ।" तर परम्परा, प्रणाली र साधनाको ज्ञान शून्य हुन्छ।
अनौठो अनुभवको लोभ
यो समस्या यति ठूलो छ कि म हरेक हप्ता यस्ता व्यक्तिलाई भेट्छुन अध्यात्म बुझ्छन्, न मार्ग थाहा छ, न प्रगतिको चिन्ता। उनीहरूलाई चमत्कार चाहिन्छ। "आँखा बन्द गरेर केही देख्छु, आवाज सुन्छु, अब के गरुँ? अर्को उपाय बताउनुस्," भन्छन्। यस्ता साधकलाई के भनूँ? गाडी बाटोबाट यति टाढा पुगिसक्यो कि फर्काउन असम्भव छ। तपाईंलाई भन्छुसधैँ आध्यात्मिक लक्ष्य लिएर साधना थाल्नुहोस्, त्यस लक्ष्यसम्म पुग्ने मार्ग रोज्नुहोस्।
परम्परा र गुरुको आवश्यकता
आध्यात्मिक मार्ग कुनै परम्परामा आधारित हुनुपर्छ। त्यस परम्पराका गुरुसँग भेट्नुहोस्, शिक्षा लिनुहोस्। गुरुले तपाईंलाई शिष्यको रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ, किनकि शिष्य चयन पनि गुरुको कला हो। त्यसपछि गुरुको उपदेशअनुसार साधना गर्नुहोस्, अरू कुनै बाटो नलिनुहोस्। बाधा आयो भने गुरुले समाधान बताउनुहुन्छ, वा तीक्ष्ण साधकले आफैँ उपाय खोज्छ। यही प्रगति होफल प्राप्त हुन्छ, लक्ष्य नजिकिन्छ, जीवनमा राम्रा प्रभाव देखिन्छन्।
साधनाको विशालता
यो सानो काम होइन, ठूलो उद्यम हो। यसमा साधकका धेरै जन्म बित्न सक्छन्। कोही भन्छन्, "मैले त दुई महिनामा, २५,००० तिरेर काम हुन्छ भन्ठानेको थिएँ, तर तपाईं दुई-चार जन्म भन्नुहुन्छ!" हो, दुई-चार महिना त कम हो, यस्तै चल्यो भने हजार जन्म पनि लाग्न सक्छ। तर डराउनु पर्दैन। यो आध्यात्मिक मार्ग समयचक्रभन्दा पर छ। यो जन्ममा पहिलो पाइला चाल्नुभयो भने अर्को जन्ममा दोहोर्याउनु पर्दैनदोस्रो पाइलाबाट सुरु हुन्छ।
साधनाको स्थायित्व
केही वर्ष विधिवत् साधना गर्नुभयो भने त्यो खेर जाँदैन। तर मायाको फोहोरधन, सम्पत्ति, आफन्त, प्रसिद्धिसबै नाश हुन्छ। जति लगानी गरेर घर बनाए पनि, त्यो माटो बन्छ। संसारको सबै अस्थायी छ, परिवर्तनशील छ। तर मानिस यही फोहोरको पछि दौड्छन्। जो स्थिर र आध्यात्मिक छ, त्यो कोही चाहँदैन। यही हो सांसारिक विपरीत बुद्धि।
विपरीत बुद्धिको उल्टो बाटो
संसारले जे गर्छ, त्यसको ठीक उल्टो गर्नुहोस्तब तपाईं आध्यात्मिक बन्नुहुन्छ। यो सुन्दा धेरै हाँस्छन्, तर साधनापछि बुझ्छन्। साधना कहिल्यै खेर जाँदैनजहाँ रोकिन्छ, त्यहीँबाट सुरु हुन्छ। यसमा पूर्णविराम होइन, अल्पविराम मात्र हुन्छ। यो कमैले बुझ्छन्। फेरि दोहोर्याउँछु: लक्ष्य, मार्ग, परम्परा, गुरुशिक्षा, साधना, प्रगति, फल, प्रभाव। यी शब्द मनमा गाँस्नुहोस्। वेद-उपनिषदको ढेरले होइन, यिनले काम दिन्छ।
लक्ष्यको चयन र मार्गको खोजी
अब प्रश्न उठ्छमैले आफ्नो लक्ष्य त रोजेँ, मेरो झुकाव यो कि त्यो? म मुक्ति चाहन्छु वा दैवी योनि? तर कुन मार्गमा जाऊँ? किनकि मार्गले नै गुरु निर्धारण गर्छ। यो कुरा मनन गर्नुहोस्गुरुभन्दा पहिले मार्ग आउँछ। यदि तपाईंलाई थाहा छैन, "कुन मार्ग मेरो लागि ठीक हो?" भने व्यक्तिगत रूपमा मन परेको गुरुबाट सुरु गर्नुहोस्। उहाँलाई नै आफ्नो अवस्था खुलाउनुहोस्, सोध्नुहोस्। धेरै पटक अध्यात्ममा आएर पनि "के गर्ने?" भन्ने अलमल हुन्छ। यसको समाधान गुरुसँगै छ।
गुरु: अध्यात्मको धुरी
गुरु एउटा धुरी हुनुहुन्छ, जसको वरिपरि सम्पूर्ण आध्यात्मिकता घुम्छ। त्यसैले अध्यात्ममा गुरुको महिमा अपार छ। गुरुबिना केही सम्भव छैनएक अमल पनि अघि बढ्न सक्दैन। तपाईं भन्नुहोला, "होइन, म किताब पढेर अघि बढ्छु।" तर त्यो किताब पनि गुरुले लेख्नुभएको हो। किताबले बाटो देखाउँछ, तर प्रश्नको जवाफ दिँदैन, बाधा हटाउँदैन। जब बाधा आउँछ, "के गर्ने? कुन मार्ग लिने?"यो गुरुले मात्र बताउन सक्नुहुन्छ।
मार्गको रहस्य र गुरुको मार्गदर्शन
गुरुबिना अध्यात्म अधुरो छ। किताबले तपाईंलाई अड्काउँछ, किनकि त्यसले दोष र अवरोधको निवारण गर्न सक्दैन। गुरुले तपाईंको अवस्था बुझेर मार्ग सुझाउनुहुन्छ। हामी अर्को अध्यायमा मार्गहरूको विस्तार गर्नेछौँ र तिनको बारेमा प्रकाश पार्नेछौँ। तर अहिलेलाई यो बुझ्नुहोस्गुरु नै तपाईंको आध्यात्मिक यात्राको आधारशिला हुनुहुन्छ।

आध्यात्मिक मार्ग
लक्ष्य र मार्गको संयोजन
आध्यात्मिक लक्ष्य छनोट गरेपछि प्रश्न उठ्छयो कसरी प्राप्त गर्ने? मार्ग भनेको लक्ष्यमा पुग्ने साधन हो, जसलाई हामी आध्यात्मिक मार्ग भन्छौँ। जसरी पहाडको चुचुरोमा पुग्न धेरै बाटा हुन्छन्, विभिन्न दिशाबाट यात्रा सम्भव हुन्छ, त्यसैगरी आध्यात्मिक लक्ष्यमा पुग्न असंख्य मार्ग छन्। मैले कहिल्यै गनेको छैन, तर मार्गहरू अनगिन्ती छन्। तिनको गणना गर्नु गाह्रो छ, समय लाग्छ। त्यसैले हामी मार्गहरूलाई वर्गीकरण गर्छौँ। यहाँ मैले सामान्य वर्गीकरण गरेको छु, यद्यपि यसमा मतभेद हुन सक्छ। कोही अर्कै तरिकाले वर्गीकरण गर्न चाहन्छन् भने स्वतन्त्र छन्।
मार्गको प्रकार र वर्गीकरण
ध्यान राख्नुहोस्, मार्गको नाम हुँदैन, केवल प्रकार हुन्छन्। नाम भनेको अक्षर समूह वा विशेष संज्ञाले राखिएको हुन्छ। यहाँ उदाहरणका लागि छ वर्गमा मार्गहरू विभाजन गरेको छु: ज्ञानमार्ग, योगमार्ग, शाक्तमार्ग, कर्ममार्ग, भक्तिमार्ग र तन्त्रमार्ग। यी प्रत्येकको स्वरूप फरक छ, तर सबैले लक्ष्यतर्फ डोर्याउँछन्। यो वर्गीकरण सामान्य छ, पूर्ण होइन, तर आधारभूत बुझाइका लागि पर्याप्त छ।
ज्ञानमार्ग: बुद्धिको प्रकाश
ज्ञानमार्गमा अद्वैत, वेदान्त, सांख्य, बौद्ध, जैन दर्शन आदि पर्छन्। यो प्रायः नास्तिक मार्ग हो, जसको उद्देश्य ज्ञान प्राप्ति हो। ज्ञानले सबै सिद्ध हुन्छमुक्ति, समाधि, सांसारिक सुख वा मनोकामना। भौतिक विज्ञान र मनोविज्ञान पनि यसैका शाखा हुन्। सांसारिक कर्म गर्दै ज्ञानको सहायताले आध्यात्मिक लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ। यो मार्गले बुद्धिको ज्योति प्रज्वलित गर्छ, जसले जीवनको हरेक पक्ष सुधार्छ।
योगमार्ग: चित्तको अनुशासन
योगमार्गमा अष्टाङ्ग योग (पतञ्जलिकृत) र राजयोग (विवेकानन्दादि ऋषिकृत) जस्ता उदाहरण छन्। धेरै ऋषिले आफ्नै योग प्रतिपादन गरेका छन्। यसको लक्ष्य चित्तलाई अनुशासित गर्नु हो। आसन, प्राणायाम, ध्यानयी सबै योगका अंग हुन्। यसले आध्यात्मिक लक्ष्य प्राप्त गराउँछ र सांसारिक जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। शरीर स्वस्थ राख्नेसम्मको लाभ दिन्छ। यो मार्ग यति लोकप्रिय छ कि सर्वत्र फैलिएको छ।
शाक्तमार्ग: शक्तिको रहस्य
शाक्तमार्ग रहस्यमय छ। कुण्डलिनी, क्रिया, हठ आदि यसका उदाहरण हुन्। यहाँ दुई पक्ष छन्: देवीको शक्तिरूपमा पूजा र अनुष्ठानद्वारा शक्तिको आरोहण। शक्तिमाथि नियन्त्रण भएपछि अधिकांश लक्ष्य पूरा हुन्छन्आध्यात्मिक र सांसारिक दुवै। धेरैले सांसारिक जीवन सुधार्न शक्ति पूजा गर्छन्, र यो गलत होइन। तर यो मात्र अध्यात्म होइन। शक्तिलाई मोक्ष र जीवको विकासका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ, जुन यसको ठूलो कार्य हो।
कर्ममार्ग: पुण्यको पथ
कर्ममार्गमा सही कर्मको लक्ष्य हुन्छ। सही कर्मलाई पुण्य र गलत कर्मलाई पाप भनिन्छ। सेवा, क्षमा, अहिंसा आदि यसका उदाहरण हुन्। कर्मद्वारा आध्यात्मिक लक्ष्य प्राप्त गरिन्छ र सांसारिक जीवनमा पनि प्रभाव पार्छ। पुण्य कमाएर जीवन सुन्दर बनाउन सकिन्छ। यो मार्गले कर्मको शुद्धतामा जोड दिन्छ, जसले आत्मालाई उन्नति दिन्छ।
भक्तिमार्ग: समर्पणको सरलता
भक्तिमार्ग प्रेम र करुणाले भरिएको छ। सेवा र समर्पण यसको आधार हो। यहाँ इष्टदेवको सहारा लिइन्छ। मनपर्ने देवताको पूजा र उनीजस्तै बन्ने प्रयास गरिन्छ। भगवानको कृपाले लक्ष्य प्राप्त हुन्छ। साधकले केही गर्नु पर्दैन, केवल पूर्ण समर्पित भएर संकल्प लिनुपर्छ। यो सरल र लोकप्रिय मार्ग हो, जसलाई आम मानिसले रुचाउँछन्।
तन्त्रमार्ग: वासनाको शक्ति
एउटा विशाल वर्ग हो तन्त्रमार्ग, जसका तीन उदाहरण छन्: स्वतन्त्र तन्त्र, परतन्त्र र धर्मरक्षा। तन्त्र बुझ्न वासनापूर्तिको ज्ञान आवश्यक छ। तन्त्रको उद्देश्य वासना पूर्ति होसांसारिक होस् वा आध्यात्मिक। स्वतन्त्र तन्त्रमा मन्त्र र साधनाद्वारा सिद्धि प्राप्त गरिन्छ। तान्त्रिकले आफ्नै कर्म र प्रयासले लक्ष्य हासिल गर्छ। परतन्त्रमा भने वैदेहिक शक्तिको सहारा लिइन्छ। वैदेहिक शक्तिमाथि नियन्त्रण र कृपा नै यसको लक्ष्य हो। यो शक्तिको उपयोग र दुरुपयोग सांसारिक कार्यमा पनि हुन्छ।
धर्मरक्षा: तन्त्रको दुर्लभ रूप
धर्मरक्षा तन्त्रको नयाँ र दुर्लभ पक्ष हो, जसको चर्चा कम हुन्छ। यो मार्ग लगभग लोप भइसकेको छ। थोरैले मात्र अपनाउँछन्। तन्त्र-मन्त्रद्वारा सिद्धि प्राप्त गरी धर्मको रक्षा गर्नु यसको लक्ष्य हो। यहाँ धर्म भनेको सत्य, ज्ञान र आध्यात्मिकता हो। जब दुष्ट शक्तिले धर्म नाश गर्न खोज्छ, गुरुहरूले रक्षाकवचको व्यवस्था गर्नुभयो। यो मार्गका साधकलाई दुष्ट शक्तिको नाश गर्ने कला सिकाइन्थ्यो। हिंसाको मार्ग भएकाले मानिसले रुचाएनन् र यो हरायो।
सिख मार्ग: ज्ञान र रक्षाको संयोजन
अहिले धर्मरक्षासँग मिल्दोजुल्दो सिख मार्ग छ, जसलाई ज्ञानमार्गमा पनि राखिएको छ। प्राचीन ज्ञानको रक्षाका लागि गुरुहरूले यो मार्ग बनाउनुभयो। मुगल शासनकालमा भारतीय उपमहाद्वीपमा सत्य नाश हुँदा यस्ता मार्ग बने। तर अहिले सिख मार्ग पनि पूजा-पाठमा सीमित भयो, यद्यपि यो मूलतः ज्ञानमार्ग नै हो।
मार्गको विविधता र व्यक्तिगत झुकाव
म स्वयं ज्ञानमार्गमा छु। ज्ञानमार्गी विचित्र प्राणी हुन्छसबै जान्न चाहन्छ। म सबै मार्गमा रुचि राख्छु, सामान्य जानकारी दिन सक्छु, तर मार्गनिर्देशन ज्ञानमार्गकै दिन्छु। मैले त्यसमा साधना गरेको छु र अहिले पनि साधनारत छु। अन्य मार्ग छोडिसकेको छु। ज्ञानमार्गमा अद्वैतप्रति झुकाव छ, तर सबै मार्ग मलाई प्रिय छन्। प्रश्न उठ्छकति धेरै मार्ग छन्? यो त उदाहरण मात्र हो। खोज्ने हो भने सयौँ मार्ग भेटिन्छन्। हरेक गुरुको नामबाट मार्ग बन्छ, किनकि मनुष्यको स्वभाव एकनास रहँदैन।
मार्ग छनोटको आधार
प्रश्न आउँछकुन मार्ग रोज्ने? म यसमा केही भन्दिनँ। जुन तपाईंलाई मन पर्छ, त्यही छान्नुहोस्। यो तपाईंको इच्छामा भर पर्छ। मार्ग छनोटको मापदण्ड होप्रेम। त्यस मार्गमा साधना गर्दा आनन्द आउनुपर्छ। मार्ग देख्दा प्रसन्नता होस्, "यही हो मैले खोजेको!" भन्ने भाव जागोस्। त्यही मार्ग शुरु गर्न पर्याप्त हुन्छ। जुन मार्ग अप्रिय लाग्छ, साधनामा कष्ट हुन्छ वा आनन्द दिँदैन, त्यसलाई नरोज्नुहोस्। मार्ग प्रिय नभए यात्रा कठिन हुन्छ। यो जबरजस्तीको स्कूल वा नोकरी होइन।
तुलनात्मक शुरुवात
अर्को तरिका हो तुलना। हरेक मार्गमा अलिकति हिँडेर स्वाद चाख्नुहोस्जस्तो शहरका होटल चहारेर स्वादिष्ट खाना खोज्नुहुन्छ। बाहिरको बोर्ड हेरेर स्वाद थाहा हुँदैन। यहाँ मार्गको व्याख्या गरियो, तर एक दिनमा "यो मेरो मार्ग हो" भन्न सकिँदैन। मेरो सुझाव छजुन मार्ग प्रिय लाग्छ, त्यहीबाट सुरु गर्नुहोस्। प्रिय लाग्न छोडे अर्को थाल्नुहोस्। तुलनात्मक शुरुवातले तपाईंको बाटो प्रस्ट गर्छ।
मार्ग छनोटको समय र बुद्धिमत्ता
तपाईं भन्न सक्नुहुन्छ, "यसरी त सारा जीवन बित्न सक्छ!" तर मलाई लाग्छ, एक-दुई वर्षभित्र मार्गको निर्णय हुनुपर्छ। बुद्धिमानका लागि यो ठूलो कुरा होइन। तर बीस वर्षसम्म पनि मार्ग बदलिरहनुभयो भने यात्रा कठिन हुन्छ। तेस्रो उपाय छगुरुसँग सोध्नु। गुरुको जीवन अध्यात्ममा बितेको हुन्छ, हजारौँ साधकको संगतले उहाँलाई विभिन्न मार्गको ज्ञान हुन्छ। यहाँसम्म कि अन्य मार्गका गुरुहरूको जानकारी पनि हुन्छकुन गुरुले कस्ता व्यक्तिलाई मार्गदर्शन गर्छन् भन्ने कुरा।
गुरुको मार्गदर्शन र परम्परा
धेरैले सोध्छन्, "कुन गुरु उत्तम हो?" जवाफ सधैँ एकै हुन्छपहिले मार्ग छान्नुहोस्, त्यसपछि गुरु आउँछन्। मार्गपछि परम्पराको छनोट हुन्छ, अनि बल्ल गुरुको पालो। यदि थाहा छैन भने छोटो बाटो छकुनै परम्परा र गुरुसँग गएर भन्नुहोस्, "मेरो लक्ष्य यो हो, वा मलाई लक्ष्य थाहा छैन, तर संसार मेरो लागि होइन। मलाई मार्गदर्शन गर्नुहोस्।" मैले पनि यस्तै छोटो बाटो लिएको थिएँ। त्यतिबेला जो भेटिन्थ्यो, सोध्थेँ, "म यो मार्गमा छु, यसको विकल्पमा राम्रो मार्ग के हो?"
लक्ष्य आधारित मार्ग छनोट
मार्ग छनोटको अर्को मापदण्ड होलक्ष्य। यदि सिद्धि तपाईंको लक्ष्य हो भने तन्त्रमार्ग फलदायी हुन्छ। वैदेहिक प्राणीमाथि नियन्त्रण चाहनुहुन्छ भने परतन्त्र मार्ग उत्तम हुन्छ। ज्ञान लक्ष्य हो भने ज्ञानमार्ग नै श्रेष्ठ छयहाँ भक्ति वा पूजा हुँदैन। यदि श्रद्धा छैन भने अन्य मार्गमा अघि बढ्न कठिन हुन्छ। लक्ष्य आधारित मार्ग छनोट उत्तम हो। धेरै मार्गबाट लक्ष्य लिन सकिन्छ, तर सुरुमा भटकाव हुन सक्छ।
आत्ममूल्यांकन: वैज्ञानिक विधि
मार्ग छनोटको अर्को वैज्ञानिक विधि होआत्ममूल्यांकन। चित्तको स्वभावअनुसार मार्ग उपयुक्त हुन्छ। जस्तो व्यक्ति, उस्तै आचार-विचार, उस्तै मार्ग। नत्र मार्ग टिक्दैन, टिके पनि असफल हुन्छ। चित्त कुनै एक मार्गका लागि बनेको हुन्छ र निरन्तर विकसित हुन्छ। १० देखि २० वर्षको उमेरमा चित्त अबुझ र बुद्धि न्यून हुन्छजसले जे भन्यो, त्यही ठीक लाग्छ। कतिपयले यस्तै जीवन बिताउँछन्, ठीक-बेठीक सोच्दैनन्। ३० देखि ५० वर्षमा बुद्धि चरममा हुन्छयो समय आत्ममूल्यांकनका लागि उपयुक्त छ।
चित्तवृत्तिको मूल्यांकन
यदि तपाईं यो उमेर समूहमा हुनुहुन्छ भने चित्तवृत्ति जाँच्नुहोस्। आत्ममूल्यांकनको विधि जान्नुहोस्। नतिजाअनुसार मार्ग छान्नुहोस्। यो विधि सटीक हुन्छ। गुरुले पनि यही गर्नुहुन्छ, तर परमूल्यांकन गर्छन्। मसँग कोही सोध्न आउँदा म यही गर्छुप्रश्नोत्तरबाट १०-१२ मिनेटमै व्यक्तिको बनावट बुझ्छु र मार्ग सुझाउँछु। यो ठूलो कुरा होइन, जो पनि गर्न सक्छ।
मार्गको सहीपनको परीक्षण
प्रश्न उठ्छमार्ग छानेँ, तर यो मेरो लागि सही छ कि छैन? म तपाईंलाई अँध्यारोमा राख्न चाहन्नँ। साधना गरेपछि मात्र थाहा हुन्छप्रगति हुन्छ कि हुँदैन। प्रगति भनेको फल प्राप्ति हो। तर वर्षौँ बित्दा पनि फल छैन, प्रगति छैन, कुनै चिन्ह वा सूचना छैनप्रगति होस् वा दुर्गतियो मार्ग तपाईंका लागि उपयुक्त छैन। गुरुले पनि यस्तो जानकारी दिनुहुन्छ भने मार्ग छोड्नुहोस्।
मार्गको उपयोगिता
यदि साधनामा आनन्द छैन, गुरुको निर्देशन बुझ्न गाह्रो छ, विधि अपनाउन कठिन छ भने त्यो मार्ग ठीक छैन। वैज्ञानिक विधिबाट छाने पनि प्रगति नभए असफल हुन्छ। सुरुवातमै मार्गको उपयोगिता बुझ्न सकिन्छ। सही मार्गले आनन्द र प्रगति दिन्छ, नत्र यात्रा अधुरो रहन्छ।
मार्ग छनोटका चार मापदण्ड
मार्गको उपयुक्तता जाँच्न चार मापदण्ड छन्बुद्धि, शरीर, भावना र वासना। यी पूर्ण सटीक नभए पनि मोटामोटी मार्गको संकेत गर्छन्। बुद्धि तेज छ भने कुन मार्ग उपयुक्त हुन्छ वा हुँदैन, यो जान्न सकिन्छ। तेज बुद्धिका लागि ज्ञानमार्ग उत्तम हुन्छ। यस्ता व्यक्तिमा प्रश्न धेरै हुन्छन्, भक्ति गर्न सक्दैनन्। एक ठाउँमा बसेर पूजा गर्न गाह्रो हुन्छ, नास्तिक स्वभाव हुन्छ। ज्ञानमार्गमा यिनको प्रगति छिटो हुन्छ, तर शरीरमा ध्यान दिँदैनन्। योग गर्न गुरुले "पाँच वर्षपछि आऊ" भन्दा उल्टै प्रश्न गर्छन् "यस्तो किन गर्ने? के हुन्छ?" गुरुले भन्छन्, "जाऊ, तिम्रो बाटो ज्ञानमार्ग हो।"
शारीरिक बल र मार्ग
जसको शरीर बलियो छ, बुद्धि होस् वा नहोस्, कर्ममार्ग वा शक्तिमार्ग उपयुक्त हुन्छ। यहाँ शक्ति भनेको शारीरिक बल होइन, तर शक्तिलाई नियन्त्रण गर्न शरीर बलियो चाहिन्छ। नत्र शक्तिले साधकलाई नियन्त्रण गर्छ, मानिस पागल वा रोगी बन्छ। यी मार्गका लागि शरीर स्वस्थ हुनुपर्छ। यदि शरीरले साथ दिँदैन भने गुरुले पहिले शरीर बलियो बनाउन सुझाउँछन्। योगमार्गमा पनि स्वस्थ शरीर आवश्यक छ, नत्र चित्त अनुशासित हुँदैन। कमजोर शरीरले आलस्य र रोग निम्त्याउँछ न योगमा प्रगति हुन्छ, न कर्ममा।
भावना र भक्तिमार्ग
जसको शरीर स्वस्थ छ, तर एक ठाउँमा बसेर ध्यान वा अध्ययन गर्न सक्दैन, ज्ञानमार्गमा रुचि हुँदैन। तर जसको भावना बलियो छप्रेम, समर्पण, सेवाउनीहरू भक्तिमार्गमा सफल हुन्छन्। यहाँ मैले लिंग, जात, धर्म वा नश्लको भेद राखेको छैन। पुरुष होस् वा स्त्री, कुनै देश वा समुदायको व्यक्तिसबैले आफ्नो मार्ग छान्न सक्छन्। यी चार मापदण्डले मार्गको उपयुक्तता जाँच्न मद्दत गर्छन्।
मापदण्डको सीमा र परिवर्तन
कहिलेकाहीँ यी मापदण्डले धोका दिन्छ। बुद्धि तेज थियो, तर ज्ञानमार्गमा बुझ्न सकिएन। शरीर बलियो थियो, तर दुई वर्षपछि रोग लाग्योयोग सम्भव भएन। शक्तिमार्गमा रुचि थियो, तर जीवनमा नराम्रो घटनाले डर जाग्यो। जीवनको गति अनौठो छ, मार्ग र गुरु बदलिन्छ। "गुरुले यो मार्ग ठीक छैन भनिदिनुभयो, अब बदल्नुहुन्न" भन्ने सोच्नुहुँदैन। तपाईंले जतिबेला चाहनुहुन्छ, बदल्न सक्नुहुन्छ। "गुरु एकपटक मानेपछि सधैँ हो" भन्ने पनि होइन। आवश्यकताअनुसार परिवर्तन गर्न सकिन्छ।
गुरुको बारेमा हामी अर्को अध्यायमा विस्तार गर्छौँ। तर यहाँ यो बुझ्नुहोस्मार्ग छनोट चित्तको स्वभाव र जीवनको अवस्थामा आधारित हुन्छ। यो स्थिर रहँदैन, परिवर्तनशील छ। आफूलाई जाँचेर, गुरुसँग सल्लाह लिएर मार्ग तय गर्नुहोस्।

मेरा गुरु को हो ?
गुरुको खोजी: पहिलो प्रश्न
सही मार्ग रोजेपछि सबैभन्दा पहिलो प्रश्न उठ्छमेरो गुरु को हो? कसले मलाई मार्गदर्शन गर्छ? कसले मेरो लक्ष्यमा पुर्याउँछ? यहीँबाट गुरुको खोजी सुरु हुन्छ। अघिल्ला खण्डहरूमा देख्यौँकहिलेकाहीँ न मार्ग हुन्छ, न लक्ष्य। यस्तोमा गुरु कहाँ खोज्ने? यो प्रश्नले आध्यात्मिक यात्राको पहिलो चरण थाल्छअन्धकारबाट उज्यालोतर्फ। संस्कृतमा "गुरु" को अर्थ होअज्ञानको अन्धकारबाट ज्ञानको ज्योतितर्फ लैजाने। गुरुले आँखा दिन्छन्, जसले सत्य देखिन्छ।
गुरु र गुरुक्षेत्रको भेद
गुरु व्यक्ति होइन, व्यक्तिभित्रको ज्ञान हो। जो सशरीर देखिन्छ, ऊ गुरुक्षेत्रको साधन हो। यदि उसलाई मात्र मान्छेको रूपमा देख्नुहुन्छ भने बुझाइमा त्रुटि छ, ज्ञान भएको मान्न सकिँदैन। मैले सशरीर गुरुलाई "गुरुव्यक्ति" पनि भनेको छु। "गुरुक्षेत्र के हो?" भन्ने सोच्नुहुन्छ भने त्यसको छुट्टै चर्चा छ। यो विषय विशेष साधकका लागि हो, त्यसैले अहिले जानकारी मात्र दिएको छु। गुरुक्षेत्रको विस्तार अर्को अध्यायमा हुनेछ। अहिलेलाई व्यक्तिलाई नै गुरु मान्नुहोस्।
गुरुको परिभाषा
गुरुको विस्तृत ज्ञान चाहनेका लागि "गुरुज्ञान" नामक भिडियो छ, जहाँ सबै कुरा व्याख्या गरिएको छ। ज्ञानमार्गमा हिँड्दा गुरु चिनिन्छ, त्यसपछि यस्ता सामग्री उपयोगी हुन्छ। लक्ष्य पहिले, मार्ग त्यसपछि, अनि गुरु आउँछन्। गुरु ती हुन्, जो सही मार्गबाट लक्ष्यमा पुर्याउँछन्। यदि "अन्धकार र प्रकाश के हो?" बुझ्नुभएको छैन भने सरल परिभाषा यो होजसले तपाईंको आध्यात्मिक लक्ष्यका लागि दिशा देखाउँछ, ऊ नै गुरु हो।
सही गुरुको छनोट
"सही मार्ग देखाउने धेरै छन्, को मेरो गुरु हो?" भन्नुहुन्छ भने जो तपाईंलाई प्रिय लाग्छ, जसको शब्द मन पर्छनबुझ्दा पनि आकर्षण हुन्छऊ नै तपाईंको गुरु हो। नयाँ साधकलाई यो बुझ्न गाह्रो हुन्छ। यहाँ श्रद्धा चाहिन्छअन्धविश्वास होइन, विश्वास। "यो कुरा मेरो लागि उपयोगी छ" भन्ने लागे श्रद्धा जाग्छ। यदि लक्ष्य आत्मज्ञान हो, तर गुरुले तन्त्र-मन्त्र र देवताको कुरा गर्छ भने विश्वास टुट्छ, प्रिय लाग्दैन। यस्तै निर्णयले गुरु छानिन्छ।
गुरुको सत्यता अनुभवमा
गुरुको मार्गदर्शनमा हिँड्दा उनले सिकाएको कुरा अनुभवमा सत्य साबित भयो भने थाहा हुन्छ "हो, यिनै मेरो गुरु हुन्।" यदि गुरुले थोरै सिकाउँछन्, यताउता पढेर बोल्छन्, तर प्रगति हुँदैन भने ती गुरु होइनन्चाहे मन परोस् वा श्रद्धा होस्। गुरुसँग कुरा गर्न नपाइने, हजारौँको भीड हुने, महिनाको आधा समय देशबाहिर बिताउने, सिकाउन समय नदिने, अवरोध हटाउन तत्पर नहुनेयस्ता गुरु होइनन्, जतिसुकै ठूला भए पनि।
गुरुको स्वीकार र प्रगति
नयाँ साधकलाई सुरुमा समय कम दिइएला, तर वर्षौँसम्म यस्तै चल्यो भने त्यहाँबाट निस्कनुहोस्। या त गुरुले शिष्य स्वीकार गरेनन्, या मार्ग तपाईंको होइन, वा गुरुको नियत पैसा कमाउने छ। नोट गन्न व्यस्त गुरुलाई शिष्य साधन मात्र हुन्। यस्तालाई त्याग्नुहोस्। समय तपाईंको सार हो, साधकले त्यसलाई बर्बाद गर्दैन।
गुरुको गुण र सत्यता
जस्तै, गुरुले तपाईंलाई योग सिकाउँदै छन्, तर उहाँलाई योगको सार नै थाहा छैन भने उहाँ सही गुरु हुन सक्नुहुन्न। तन्त्र-मन्त्र सिकाउँछन्, तर कहिल्यै प्रयोग गरेका छैनन् भने उहाँ गुरु होइनन्। शास्त्र पढ्छन्, तर अर्थ आफैँ बुझ्दैनन् भने गुरुको पदमा अडिन सक्दैनन्। तर यहाँ किन भनियो, "गुण अनिवार्य छैन"? किनकि शास्त्रबिना पनि ज्ञान सम्भव छ। कला नभए पनि गुरुको सामुन्ने शिष्यले सिक्न सक्छगुरुको उपस्थितिमै ज्ञानको ज्योति प्रज्वलित हुन्छ।
गुरुको व्यवसायिकता र शुद्धता
गुरुले अध्यात्मलाई व्यवसाय बनाएका छैनन् भने यो अति उत्तम हो। केही पैसा माग्छन् भने ठीकै छ, तर यति धेरै माग्छन् कि करोडपति वा विदेशीले मात्र दिन सक्छन् भने उहाँ तपाईंको गुरु हुन सक्नुहुन्न। एक आध्यात्मिक व्यक्तिलाई कति पैसा चाहिन्छ? यदि ५००-६०० माग्छन् भने स्वीकार्य छ, तर ५०,०००, ६०,००० वा १,००,००० माग्छन् र किताबमा लेखिएकै कुरा दोहोर्याउँछन् भने उहाँ गुरु होइनन्, व्यवसायी हुन्।
नैतिकता र गुरुको स्वरूप
गुरु नैतिक हुनुपर्छ। विगत अलिक धमिलो छ भने पनि चल्छ, तर अझै आम मानिसझैँ झूट बोल्छन्, राजनीतिमा छन् वा अनैतिक आचरण गर्छन् भने उहाँ गुरु होइनन्। तर किन भनियो, "गुण अनिवार्य छैन"? किनकि आचरण देखेर तपाईंलाई नराम्रो लाग्न सक्छ, तर उहाँ गुरु योग्य हुनुहुन्छ। कोही रिसाहा हुन्छन्, हातपात गर्छन्, कठोर शब्द बोल्छन्, तर ज्ञानमा स्पष्ट र कला भएका मुक्त पुरुष हुन्छन्। नैतिकता व्यक्ति र परिस्थितिअनुसार फरक पर्छ।
प्रेम, दया र वाणीको शुद्धता
गुरुमा प्रेम, दया र करुणा छ भने राम्रो, तर नभए पनि काम चल्छ। तर वाणी शुद्ध हुनुपर्छ। के बोल्दै छन् थाहै नहुने भए तपाईंको समय नष्ट हुन्छ। अभिव्यक्ति कला चाहिन्छकहिले, कसरी र के बोल्दा शिष्यले बुझ्छन्, यो गुरुले जान्नुपर्छ। प्रश्न सोध्दा "यो गर, त्यो गर, एक महिनापछि आऊ" भनेर एक शब्दमा जवाफ दिन्छन् र तपाईं बुझ्नुहुन्न भने यस्तो ज्ञान काम लाग्दैन।

स्पष्टता र उपयोगिता
गुरुले एउटै कुरा बारम्बार दोहोर्याउँछन्, तर कोही बुझ्दैनन् भने उहाँ तपाईंको गुरु होइनन्। अभिव्यक्ति र शुद्ध भाषा आवश्यक गुण हुन्। जोरजोरले बोल्नु स्पष्टता होइन। अन्य वाञ्छनीय गुणहरूजस्तै हरेक पाँच मिनेटमा भजन गाउने वा कथा-पुराण सुनाउनेआवश्यक छैन। गुरुलाई गाउन मन पर्ला, तर तपाईंको लक्ष्य कथाबाट पूरा हुँदैन भने समय बर्बाद हुन्छ। यस्ता गुरु आदर्श होइनन्।
गुरुको स्वरूप र परिवर्तन
गुरुका थुप्रै गुण हुन्छन्, जुन तपाईं आफैँ बुझ्न सक्नुहुन्छ। सुन्दैमा थाहा हुन्छयो समूह मेरो हो कि होइन। कसैलाई गीत मन पर्छ, कसैलाई कथाठीक छ, उहाँ तपाईंको गुरु हुन सक्नुहुन्छ। तर गुरुको निर्देशनमा साधना गर्दागर्दै उहाँले देहत्याग गर्नुभयो वा उमेरले सिकाउन असमर्थ हुनुभयो भने के त्यहीँ बसिरहनु उचित छ? यस्तोमा अर्को गुरु खोज्नुहोस्। यदि उहाँ जीवित हुनुहुन्छ भने भन्नुहोस्, "म अघि बढ्न चाहन्छु, अनुमति दिनुहोस्, अरूबाट सिक्छु।" कुनै गुरुले "कतै गएर सिक्नुहुन्न" भन्नुहुन्न। आवश्यकताअनुसार जति गुरु चाहिन्छ, बनाउन सक्नुहुन्छ।
मार्ग र गुरुको परिवर्तन
मार्ग बदलियो भने गुरु पनि बदलिन्छ। कहिलेकाहीँ गुरु आफैँ भन्नुहुन्छ, "यो मार्ग तिम्रो होइन, अर्को गुरु खोज।" कतिपय सोच्छन्, "गुरु सधैँ एकै हुनुपर्छ।" तर आवश्यकताअनुसार अनेक गुरु हुन सक्छन्। यदि हरेक दुई दिनमा गुरु बदल्नुहुन्छ भने केही गडबड छया त मार्ग थाहा छैन, वा लक्ष्य प्रस्ट छैन, वा गुरु चिन्ने ज्ञान छैन।
गुरुको पहिचान र प्रगति
नयाँ साधकलाई गुरु चिन्न गाह्रो हुन्छ। त्यसैले सधैँ सोधिरहनुहोस्फाइदा भयो कि भएन? केही पाउनुभयो कि खल्ती रित्तिएर फर्कनुभयो? "यो गुरु वर्षौँदेखि मेरो साथमा छन्, छोड्न सक्दिनँ" भन्ने भावनामा बग्नुहुन्न। प्रगति भइरहेको छ कि छैन, यो मुख्य कुरा हो। छोड्नैपर्छ भन्ने पनि छैनएकपटक गुरु बनाएपछि सधैँ साथ राख्न सक्नुहुन्छ र अरूबाट पनि सिक्न सक्नुहुन्छ।
गुरुका प्रकार र प्रश्न
"कति प्रकारका गुरु हुन्छन्?" यो प्रश्न उठ्छ। सरल छजति मार्ग छन्, उति गुरु। मार्गभित्र उपमार्ग हुन्छन्, त्यसैले गुरुका प्रकार धेरै छन्। तर हामी तिनलाई कोटीमा विभाजन गर्न सक्छौँ, गुरुको रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। गुरुको पहिचानबाट प्रश्न उठ्छकति प्रकारका गुरु हुन्छन्? यो सरल छजति मार्ग छन्, उति गुरु। मार्गभित्र उपमार्ग हुन्छन्, त्यसैले गुरुका प्रकार असंख्य छन्। तर तिनलाई कोटीमा बाँड्न सकिन्छ। प्राचीनकालमा सूचक, वाचक जस्ता वर्गीकरण थिए, जुन विस्तृत तर आजका लागि कम उपयोगी छन्। त्यसैले यहाँ आधुनिक समयका गुरुलाई चार भागमा विभाजन गरिएको छ, जसले तपाईंलाई "मलाई कस्तो गुरु चाहिन्छ?" भन्ने पहिचान गर्न सजिलो होस्।
जीविकोपार्जनका गुरु
पहिलो प्रकारका गुरुले बाँच्ने कला सिकाउँछन्। उहाँले अक्षर, शब्द, संख्याको ज्ञान, गणित, कला आदि सिकाउनुहुन्छ, जसले आजीविका चल्छ। सरकारले यसको व्यवस्था गरेको छस्कूल, कलेज जाऊ, मनपरेको विषय पढ, शिक्षकले सिकाऊन्। पैसा माग्छन्, दिनुहोस्। यो पूर्ण व्यावसायिक र सांसारिक हो। यिनलाई गुरु भनिन्छ, किनकि उनीहरूले केही सिकाउँछन्। तर आध्यात्मिक लाभ हुँदैन। आफ्नो खुट्टामा उभिन सिकाए पनि त्यसभन्दा माथि उठ्न सिकाउँदैनन्।
लोकगुरु: भीडका प्रिय
दोस्रो प्रकारमा लोकगुरु आउँछन्, जसलाई नामले चिनिन्छ। उहाँ लोकप्रिय हुन्छन्टिभीमा देखिन्छन्, पत्रपत्रिकामा समाचार छापिन्छ, वरिपरि हजारौँ-लाखौँको भीड हुन्छ। चर्चित अभिनेता-अभिनेत्री, ठूला नेतासँग फोटो खिच्छन्। यस्ता हुन् भने उहाँ लोकगुरु हो। नजिक उभिन र भेट्न गाह्रो हुन्छ। यिनले के सिकाउँछन्? बोली उपयोगी हुन सक्छ, तर सामान्य ज्ञान मात्र दिन्छन्"यसबाट सुख मिल्छ, त्यसबाट मिल्दैन।" जनताले ताली बजाउँछन्, पैसा दिन्छन्, कथा सकिन्छ।
लोकगुरुको सीमा
जसको आध्यात्मिक मार्ग वा लक्ष्य छैन, उनीहरू यस्ता गुरु रोज्छन्। "उहाँ चर्चित र सर्वमान्य हुनुहुन्छ, म प्रभावित छु, उहाँ मेरो गुरु हो" भन्छन्। तर उहाँ उपलब्ध हुँदैनन्। कुनै सानो चेलाले भन्छ, "यति पैसा दिनुहोस्, भोलिबाट तालिम सुरु गर्नुहोस्।" यस्ता गुरुको के लाभ? गुरु ज्ञानी छन्, तर तपाईंले सिक्न सक्नुहुन्न। उपलब्ध हुँदा सामान्य कुरा बोल्छन्, जुन उपयोगी पनि हुन सक्छ। उहाँ धेरैको गुरु छन्। आश्रममा व्यवस्था चलाइरहनुभएको होला, लोकगुरुको कामसँगै अन्य जिम्मेवारी पनि सम्हाल्नुहोला। यस्तो पनि सम्भव छ।
तन्त्रगुरु: रहस्यमय मार्गका संरक्षक
यसपछि तन्त्रगुरु आउँछन्, जसले तन्त्र, मन्त्र र देवी-देवताको साधना सिकाउँछन्। भूत-प्रेत र सूक्ष्म लोकको ज्ञान दिन्छन्। यदि तपाईंको लक्ष्य यही हो भने ठीक छ, उहाँ तपाईंको गुरु हुनुहुन्छ। तर यदि लक्ष्य ठूलो छ भने यिनको कुनै काम छैन। यस्ता गुरुले तपाईंलाई संसारमा बाँधेर राख्छन्। सिद्धि चाहनुहुन्छ भने यिनी तपाईंका गुरु हुन्। सिद्धिको प्रदर्शन गर्ने उहाँ नै हो। तर प्रगति हुँदैनसिद्धिले झन् मायामा डुबाउँछ। त्यसपछि के हुन्छ, कसैलाई थाहा छैन।
तन्त्रगुरुका लक्षण
मन्त्र दिएर पठाउने, मूर्ति दिएर "भोलिदेखि पूजा गर" भन्ने, वा "श्मशानमा गएर बस" भन्नेयी तन्त्रगुरुका लक्षण हुन्। यो मन पर्छ भने गर्नुहोस्। यदि भविष्य जान्ने, वैदेहिक प्राणी नियन्त्रण गर्ने, शक्ति प्राप्त गर्ने वा इच्छा पूरा गर्ने लक्ष्य हो भने तन्त्रगुरु तपाईंका लागि हुन्। तर उनीहरूको खास कुरा के छ भने साँचो तन्त्रगुरुले प्रदर्शन गर्दैनन्। सिद्धि भएकाहरू गोप्य र लुकेर बस्छन्, सबैलाई सिकाउँदैनन्।
तन्त्रगुरुको दुर्लभता र चुनौती
साँचो तन्त्रगुरुको खोजीमा १५-२० वर्ष बित्न सक्छ। उनीहरूले छनोट गरेर शिष्य लिन्छन्, किनकि जस्तोसुकै शिष्यलाई सिकाए गलत प्रयोग हुन सक्छ। यो कलियुग होस्वार्थ, छल, कपट र बैमानी छ। यस्तालाई सिकाए नराम्रो हुन्छ। पाखण्डीहरूले ठूला विज्ञापन गर्छन्, महँगो शुल्क लिन्छन्, तर केही सिकाउँदैनन्धोका दिन्छन्। साँचो तन्त्रज्ञलाई भेट्न पनि गाह्रो छ। कतिपयलाई शास्त्रको ज्ञान हुन्छ, तन्त्रका किताब लेख्छन्। तर तिनबाट मनोरञ्जन मात्र हुन्छ, किनकि तन्त्र प्रयोगात्मक हो। किताब पढेर तन्त्र सिकिँदैन, कहिल्यै आउँदैन। साँचो तन्त्रगुरुले अनुभवको मार्ग देखाउँछन्, शब्दको होइन।
सद्गुरु: सत्यको संवाहक
यसपछि आउँछन् सद्गुरु। "सद्गुरु को हो?" भन्ने प्रश्नको सरल जवाफ छजसद्वारा आत्मज्ञान प्राप्त हुन्छ। मलाई मसँग जोड्ने उहाँ नै हुनुहुन्छ। "सद्गुरु" को अर्थ सच्चा गुरु, सत्य गुरु। आध्यात्मिक परिभाषामा, जसले म, मेरो आत्म र आत्मको परिचय दिन्छ, उहाँ नै सद्गुरु हो। यो गुरु सर्वोत्तम होयसभन्दा माथि कोही हुन सक्दैन।

सद्गुरुको सरलता
तपाईं भन्नुहुन्छ, "यो त पट्यारलाग्दो छ। लामा प्रवचन, वेद-उपनिषदको कुरा मात्र!" यदि चमत्कारी गुरु चाहनुहुन्छ भने सद्गुरु भेटिँदैनन्। अगाडि भए पनि चिन्न सक्नुहुन्न। उहाँमा न लामो दाह्री-जुँगा, न रुद्राक्ष, न त विभिन्न पोशाक वा हातमा त्रिशूल हुन्छ। हामीजस्तै सामान्य कमिज-सुरुवालमा, मोबाइल बोकेर हिँड्नुहुन्छ। चमत्कार देखाउनुहुन्न, न त चर्चित नाम-स्थान हुन्छ।
पहिचानको चुनौती
कहिलेकाहीँ परम्पराले चिनिन्छबौद्ध वा अन्य परम्पराका गुरुको जीवनशैली, दाह्री-कपालले पहिचान दिन्छ। तर परम्पराबाहिरका सद्गुरुलाई चिन्न सकिँदैन। मानिस ठान्छन्, "ठूलो होला!" तर लक्ष्य नजान्नेले लक्ष्यमा पुर्याउनेलाई चिन्दैन। धेरै भड्किएपछि मात्र सद्गुरुको पहिचान हुन्छ। तब उहाँले सही लक्ष्य देखाउनुहुन्छ र पुर्याउनुहुन्छ।
सद्गुरुको पहिचान: न्यूनतममा अधिकतम
सद्गुरुको अर्को पहिचान होउहाँ घुमाइफिराइ बोल्नुहुन्न, न्यूनतम समयमा अधिकतम ज्ञान दिनुहुन्छ। बीस-पचास वर्ष साधना चलिरहने घटना कम हुन्छ। सद्गुरु भेटेपछि काम छिटो हुन्छ, लक्ष्य चाँडै प्राप्त हुन्छ। तर यो शिष्यको तयारीमा पनि निर्भर गर्छ।
सद्गुरुको निस्स्वार्थी स्वभाव
सद्गुरुको अर्को विशेषताउहाँलाई केही चाहिँदैन। दान-दक्षिणा मागे पनि तपाईंले जति दिनुहुन्छ, त्यसैमा खुसी हुनुहुन्छ। अरू गुरुझैँ भिख माग्नुहुन्न। पैसा दिन नसके पनि उहाँले सहयोग गर्नुहुन्छ। उहाँ ज्ञानको अधिकारी खोज्छन्। अधिकारी घरमै आए केही माग्दैनन्। आफूलाई सद्गुरु भन्दैनन्, तर उहाँको कीर्ति फैलिन्छ, किनकि सबैलाई फाइदा हुन्छ। मानिसहरू एकअर्कालाई बताउँछन्। त्यसैले सद्गुरु चिन्न साधकको संगत चाहिन्छ।
सद्गुरुको सरलता र स्वतन्त्रता
सद्गुरुको अगाडि-पछाडि भीड हुँदैन। दिनहुँ गएर घण्टौँ बस्नुपर्ने, सेवा गर्नुपर्ने, यो-त्यो गर्नुपर्ने गुरु सद्गुरु होइनन्। उहाँले तपाईंलाई चाहिने कुरा बताउनुहुन्छ, बाँकी स्वतः हुन्छ। बीच-बीचमा फोन गर्नुहोस्, सत्संगमा जानुहोस्, अड्किएको कुरा सोध्नुहोस्। उहाँले समाधान दिनुहुन्छ, बारम्बार भेट्नु पर्दैन। उहाँको न रिसेप्सनिस्ट हुन्छ, न ठूलो आश्रम, न अंगरक्षक, न गाडी-हेलिकप्टर। कार वा हेलिकप्टर भए पनि सद्गुरु नै हुनुहुन्छ, तर यस्तो कम हुन्छ।
सद्गुरु भेट्ने तयारी
सद्गुरु कसरी भेटिन्छ? पहिले आफूलाई तयार गर्नुहोस्। यहाँ दिएको जानकारी बुझ्नुहोस्, प्रश्न सोध्नुहोस्। अध्यात्मका लागि तयार हुनुहुन्छ भने गुरु पनि तयार हुनुहुन्छ। सृष्टिको नियम होशिष्य तयार छ भने गुरु अगाडि हुन्छन्। तर लक्ष्य छैन, मार्ग थाहा छैन, सुनेको-पढेको आधारमा ध्यान वा तालिम गर्दै हुनुहुन्छ भने गुरु प्राप्त हुँदैनन्। मनमा धेरै धारणा बन्छन्, गुरु अगाडि भए पनि नकार्नुहुन्छ, "यिनलाई त मलाई भन्दा कम आउँछ" भन्नुहुन्छ। यो तयारी होइन, मनोरोग हो।
लक्ष्य र मार्गको स्पष्टता
लक्ष्य र मार्ग स्पष्ट भएपछि गृहकार्य पूरा गर्नुहोस्। किताब पढ्नु छ भने पढ्नुहोस्, अध्यात्म बुझ्नुहोस्। तयार भएपछि गुरु चिन्नुहुन्छ। देख्ने बित्तिकै थाहा हुन्छ "यिनले मेरो लक्ष्यमा पुर्याउँछन्।" सबैलाई पढ्नुहोस्, सुन्नुहोस्। आजकाल युट्युबमा गुरुहरू उपलब्ध छन्, किताब लेख्छन्। गुरुसँग भेट्नुहोस्५-१० मिनेट कुरा गर्न पैसा लाग्दैन। वर्षौँदेखि अध्यात्ममा हुनुहुन्छ भने गुरुसँग मित्रता र संगत गर्नुहोस्। यस्ता व्यक्तिबाट टाढा नहुनुहोस्। अध्यात्ममा आएपछि मानिस बदलिन्छ। साथीहरू भेटिन्छन्, एक्लै बस्नुपर्दैन। साधकको संगतले गुरुको बारेमा थाहा हुन्छकहाँ, कस्ता छन्। उनीहरूले नै बताउँछन्। संगतले सद्गुरुको पहिचान हुन्छ।
गुरुको नाम माग्ने अज्ञानता
धेरैले मलाई सोध्छन्, "कुनै गुरुको नाम बताइदिनुहोस्।" तर मलाई के थाहातपाईंको मार्ग, लक्ष्य, चित्तको स्वभाव, चाहना वा भूतकाल? यस्तो प्रश्नले साधकको अज्ञानता झल्किन्छ। उसले आफूलाई तयारै गरेको छैन। "कुनै गुरुको नाम बताइदिनुहोस्" भन्नु गलत हो। कसैले नाम दियो र तपाईंको २०-२५ वर्ष खेर गयो, साधनाको फल प्राप्त भएन, लक्ष्य पूरा भएनयहाँ को दोषी? नाम बताउनेको भन्दा तपाईंको गल्ती हुन्छ। बिना सोचविचार मार्ग र गुरु अपनाउँदा हानि हुन्छ, फाइदा हुँदैन। यस्तोमा हतार गर्नुहुन्न, बरु छिटो आफूलाई तयार गर्नुहोस्।
तयारीको अर्थ
तयारी भनेको किताबबाट सबै सिकेर "मलाई गुरुको अर्थ थाहा छ" भन्ने होइन। यो मनोरोग हो, तयारी होइन। गुरु भेट्दा याचना गर्नुहोस्, "तपाईं मेरो गुरु हो, मलाई मार्गदर्शन गर्नुहोस्।" तर धेरैलाई यो पनि आउँदैन। मानिसलाई सबै थाहा छ, तर गुरुसँग ज्ञान कसरी माग्ने, न त गुरुले चिन्छन्, न तपाईंलेयस्तोमा कस्तो व्यवहार गर्ने? यो साधकलाई पनि थाहा छैन।
गुरुसँगको पहिलो भेट
गुरु भेट्ने बित्तिकै आफ्नो लक्ष्य बताउनुहोस् "गुरुजी, मेरो यो लक्ष्य छ। तपाईंले यो सिकाउँदै आउनुभएको छ, मलाई पनि सिकाउनुहोस्।" गुरुले नकार्न सक्नुहुन्न। भन्नुहुन्छ, "तिम्रो र मेरो लक्ष्य एउटै हो, आऊ।" लक्ष्य थाहा छैन भने सोध्नुहोस्, उहाँले बताउनुहुन्छ। सुझाव दिनुहुन्छ वा फर्काउनुहुन्छ, "केही तयारी गर, विचार गर, के चाहिन्छ?" गुरुले भन्नुहुन्छ, "म यो सिकाउँछु, तिम्रो रुचि छ कि छैन, विचार गरेर आऊ।"
अज्ञानको स्वीकार
गुरुसँग भन्नुहोस्, "मलाई केही आउँदैन।" यो नै तयारी हो। "मलाई केही थाहा छैन" भन्नुले तपाईं ज्ञानका लागि तयार हुनुहुन्छ भन्ने संकेत हुन्छ। "मलाई यो-त्यो आउँछ, मैले यो तीर मारेँ, त्यो सिन्को भाँचेँ" भन्नुहुन्छ भने गुरु भन्नुहुन्छ, "तिमी त गुरु रहेछौ, मलाई सिकाऊ।" त्यसैले पूर्ण अज्ञान प्रकट गर्नुहोस्, "गुरु, म रित्तो छु।" सुनेको-पढेको कुरा गुरु सामु देखाउनु जरुरी छैन।
पुरानो साधनाको खुलासा
झूट बोल्नु पर्दैन। पुरानो साधना, मार्ग, गुरुको बारेमा बताउनुहोस्। नभने पनि गुरुले सोध्नुहुन्छ, नसोधे पनि थाहा हुन्छ। गुरुलाई सबै कुरा थाहा हुन्छआमाबाबुलाई नथाहा भएका कुरा पनि। "यो बताएर के हुन्छ?" भन्नुहुन्छ, तर बताउनु जरुरी छ। यदि दोष, अप्ठ्यारो, घर-परिवारको अवस्था ठीक छैन भने गुरुले भन्नुहुन्छ, "यो मार्ग वा म तिम्रा लागि उपयुक्त छैन।" यसले तपाईंको वर्षौँ जोगिन्छ।
गुरुलाई सिकाउने भूल
धेरैजसो गुरुसँग भेटेर उहाँलाई सिकाउन थाल्छन्। ग्रन्थका श्लोक सुनाउँछन्, संस्कृतमा प्रश्न सोधेर जाँच्छन्, "गुरु कति जान्ने छन्?" गुरुले बुझ्छन्यो त मलाई जाँच्न आएको छ। कोही सिकाउन पनि थाल्छन्। यदि गुरुले यस्तो गर्नुपरे तपाईंलाई गुरु बनाउँथे। गुरुलाई सिकाउनुहुन्न, यो भूल गर्नुहुन्न। तपाईंलाई धेरै थाहा छ भने त्यहाँबाट जानुहोस्, समय खेर नफाल्नुहोस्।
रित्तोपनको महत्व
गुरुले त्यही शिष्य स्वीकार गर्छन्, जो रित्तो छ। ज्ञानले भरिएकोमा केही राख्न सकिँदैन। हरियो बिरुवा जहाँ पनि सर्छ, सुकेको काठको केही हुँदैन। गुरुसँग माग राख्नुहुन्न, "यो मन्त्र, यो क्रिया, यो देवताको साधना सिकाउनुहोस्।" यदि तपाईंलाई यो सब थाहा थियो भने गुरु किन चाहियो? "मैले पैसा दिएको छु, यो दिनुहोस्" भन्नुहुन्न। आजकाल "एक किलो आत्मज्ञान, ढाइ सय ग्राम ब्रह्मज्ञान सित्तैमा" भन्ने माहोल छ। पैसा फ्याँकेर सामान लिने बजार अध्यात्ममा चल्दैन।
गुरुको मार्गदर्शन र शिष्यको स्वीकार
गुरुलाई थाहा छ, तपाईंलाई के उपयुक्त छ। तपाईंलाई थाहा छैन। गुरुले जे दिनुहुन्छ, स्वीकार्नुहोस्। पैसा दिनु छैन भने नदिनुहोस्। गुरुसँग बहस नगर्नुहोस्, "तपाईं गलत, म सही" भन्नुहुन्न। यस्तो गरे तपाईं टिक्नुहुन्न, न गुरुले राख्नुहुन्छ। पहिलो भेटमै "यहाँ गलत बोल्नुभयो, यो भन्नुपर्थ्यो" भन्नुहुन्छ भने तपाईंलाई धेरै थाहा छ, तर गुरुले आफूलाई थाहा भएको सिकाउनुहुन्छ।
गलत खोजी र मान्यता
"मलाई यो थाहा छ, गुरुले त्यो सिकाउनुपर्छ" भन्नुहुन्छ भने गुरु भन्नुहुन्छ, "म त्यो सिकाउन सक्दिनँ।" तपाईं भन्नुहुन्छ, "तपाईं मेरो गुरु होइन।" गुरु भन्नुहुन्छ, "होइन।" अर्थात् तपाईं गलत ठाउँमा आउनुभयो। मानिस गुरु खोज्दैनन्, आफ्नो मान्यता समर्थन गर्ने खोज्छन्। त्यस्तालाई गुरु बनाउँछन्। "उहाँले मेरो मान्यता समर्थन गर्नुभएन, मेरो थाहा भएको कुरा भन्नुभएन, यिनी गुरु होइनन्।" यस्तो सोचले अध्यात्ममा प्रगति हुँदैन। पहिलेदेखि धेरै थाहा छ, धेरै मान्यता बोकेर हिँड्नुभएको छ भने गुरुले केही गर्न सक्दैनन्।
मानिसको अज्ञान र गुरुको खोजी
धेरै मानिसलाई ज्ञान चाहिएकै छैन। उनीहरू चाहन्छन्, अगाडिको व्यक्ति त्यही बोलोस्, जुन उनीहरूलाई आउँछ। यस्ता व्यक्ति आउँछन् र भन्छन्, "म तपाईंको शिष्य बन्छु, तर मेरो मनपर्ने कुरा मात्र सिकाउनुहोस्।" यो शिष्यता होइन, मनोरोग हो। गुरुसामु केही देखाउनु छैन भने नदेखाउनुहोस्, तर झूट नबोल्नुहोस्। मेरो अनुभवमा यस्तो धेरै भएको छ। मानिसहरू आउँछन्, लाग्छउनीहरूलाई धेरै कुरा थाहा छ। तर लुकाउँछन् वा झूट बोल्छन्। "मलाई ज्ञानमार्ग चाहिन्छ, यो-त्यो जान्नु छ," भन्छन्। तर एक महिनापछि भन्छन्, "गुरुजी, यो मन्त्र, यो सिद्धि सिकाउनुहोस्।" मैले भन्छु, "पहिल्यै किन नभनेको?" उनीहरू भन्छन्, "पहिले भनेँ भने तपाईंले कुरा गर्नुहुन्न भन्ठानेँ।"
झूटको परिणाम
एक महिना झूटको साथ बित्यो, अब कुरा गर्नुको अर्थ के? मेरो र उनीहरूको समय बर्बाद भयो, फल केही प्राप्त भएन। मलाई सिद्धि आउँदैन, मन्त्र आउँदैन। गुरुसामु यस्ता मन्दबुद्धि आइरहन्छन्, तर उनीहरूको जीवनमा परिवर्तन सायदै हुन्छ। सोच्नुहोस्, आध्यात्मिक व्यक्तिसँग झूट बोल्दा कस्तो कर्म बन्छ? केही भन्न सकिँदैन, के हुन्छ! यदि उट्पट्याङ कुरा छ भने पहिल्यै भन्नुहोस्, "गुरुजी, यस्तो चमत्कार हुन्छ भन्थे, मलाई पनि गर्न मन छ।" गुरु हाँस्नुहुन्छ, त्योभन्दा माथि केही हुँदैन। कम्तीमा कर्ममा हानि हुँदैन, समय बर्बाद हुँदैन, गुरुसामु छवि बिग्रिँदैन। गुरुले भन्नुहुन्छ, "यो बन्द गर, अब मेरो कुरा लागू गर।" यसरी स्वीकार गर्नुहुन्छ।
छलकपटको आत्महत्या
लामो समयदेखि छलकपट चलिरहेछ भने तपाईं आध्यात्मिक आत्महत्या गर्दै हुनुहुन्छ। यस्तो कहिल्यै गर्नुहुन्न। तपाईंको काम गुरुको परीक्षा लिने होइन, परीक्षा दिने हो। गुरुको परीक्षा लिन थाल्नुभयो भने त्यो गुरु होइन। गुरुले बुझ्छन् र जानीजानी असफल भइदिन्छन्। गुरुलाई परीक्षा लिन आउनेको रुचि हुँदैन। उहाँ सिक्ने शिष्य खोज्नुहुन्छ, कसैसामु सिद्ध गर्न चाहनुहुन्न। यदि त्यस्तो रुचि भएको भए उहाँ गुरु होइन, अज्ञानी हुन्थे।
आर्थिक अवस्थाको इमानदारी
आफ्नो आर्थिक अवस्था गुरुलाई बताउनुहोस्। गुरुले "२५,००० लाग्छ" भन्नुभयो भने स्पष्ट भन्नुहोस्, "म ५,००० मात्र दिन सक्छु" वा "म गरिब हुँ, जागिर छैन, दिन सक्दिनँ।" सद्गुरुले भन्नुहुन्छ, "तिमी आऊ, पछि दिन सक्यौ भने देऊ, कर छैन।" गुरु इमानदारीबाट प्रभावित हुनुहुन्छ। पैसा छैन भने पनि याचना गर्न सकिन्छ। सही गुरु भेटियो भने चाहना पूरा हुन्छ, पैसा खर्च नगरी। तर मानिस के गर्छन्? "गुरुले यति पैसा लिन्छ" भन्दै जाँदैनन्। पैसाको पर्खाल सिक्न चाहने गम्भीर साधक छान्न राखिएको हो। तर सबै गुरुले पैसा माग्दैनन्। करोडौँ दिनेहरू हुन्छन्, एक-दुई जनाले नदिए केही हुँदैन।
पाखण्डी गुरुको पहिचान
यदि गुरुले "तिमी गरिब छौ, २५,००० नदिए ज्ञान दिँदैन" भन्नुहुन्छ भने उहाँ गुरु होइनन्, गुरुको गुण छैन। ज्ञानाधिकारीलाई पैसाको सर्त राख्ने गुरु होइन। शारीरिक रोग, पारिवारिक समस्या, वैवाहिक कठिनाइ लिएर गुरुसँग नजानुहोस्। "यो ठीक गरिदिनुहोस्, पैसा दिन्छु" भन्नुहुन्न। गुरुले यस्तो गर्दैनन्। वायु प्रदूषण, सरकारको काम, युद्धको डर जस्ता बकवास लिएर नजानुहोस्। गुरुको समय यस्तोका लागि होइन। गुरु संसारबाट टाढा हुनुहुन्छ। यदि यस्ता चक्करमा गुरु भेटिनुभयो भने उहाँ गुरु होइन, राजनेता वा व्यापारी हुन्।
ढोंगी र चमत्कारको माया
"मेरो उत्पादन किन, दाँत चम्किन्छ" भन्ने गुरु व्यापारी हुन्, ढोंगी हुन्। पैसा कमाउन गुरुको रूप लिन्छन्। यस्ता धेरै भेटिन्छन्, सजिलै चिनिन्छन्। तर चमत्कारको आशमा मानिस पछ्याउँछन्। "चमत्कार देखाउनुभयो भने गुरु, नत्र होइन" भन्ने नीच सोच लिएर गुरुसामु पुग्छन्। गुरु जोकर होइन, सर्कसको कलाकार होइन। चमत्कार देखाउने सर्कसमा काम गर्छ, सद्गुरुले चमत्कार देखाउँदैन, "मलाई यो-त्यो आउँछ" भन्दैन। सिद्धिको प्रदर्शन गर्ने मदारी हो, बादर नचाउने।
चमत्कारको भ्रम र अध्यात्मको पतन
सद्गुरुले न पैसा लिन्छ, न चमत्कार देखाउँछ। तपाईंले पनि केही देखाउनुहुन्न। चमत्कारको कुरा आधा झूट र धोका हुन्छ। तर अज्ञानी, सोझा-साझा जनता चमत्कार देख्दा आध्यात्मिक ठान्छन्। अध्यात्मको अर्थ नबुझ्नेले यस्तालाई गुरु बनाउँछन्, सेवा गर्छन्, पैसा खर्चिन्छन्। ढोंगी र पाखण्डीले यही अज्ञान र मूर्खताको फाइदा लिन्छन्। नत्र अध्यात्मको स्थिति यति खराब हुने थिएन। मानवतामा पतन, बुद्धिमा भ्रष्टता र विक्षिप्तताले अध्यात्ममा पनि प्रभाव पारेको छ।
नयाँ साधकका लागि मार्ग
नयाँ साधकका लागि यो सन्देश हो। यो जानकारीले तपाईंलाई सहायता पुगोस्। अर्को अध्यायमा गुरु भेटेपछि साधना कसरी गर्ने, किन कहिलेकाहीँ फल शून्य हुन्छ, शिष्यले गुरुको निर्देशन अवज्ञा गर्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट गर्नेछौँ। गुरुले सिकाए पनि शिष्यलाई साधनाको तरिका थाहा नहुन सक्छ।

आत्ममंथन

आत्ममंथन: जीवनको सार खोज्ने कला
दहीबाट मक्खन निकाल्ने प्रक्रियालाई मन्थन भनिन्छ। यसको अर्थ होविषयको सार निकाल्नु, अनावश्यक हटाएर शुद्ध गर्नु, सोधनमार्फत फाल्नु, छुट्याउनु र महत्वपूर्ण कुरालाई उपयोग गर्नु। यो हो मन्थन। त्यसो भए आत्ममंथन के हो? यो होमेरो जीवनको सार खोज्नु, मेरो स्वयंको उद्देश्य पत्ता लगाउनु, मानव हुनुको अर्थ बुझ्नु। अनावश्यकलाई त्यागेर, जीवनका लागि अति आवश्यक कुराको दर्शन गर्नु, त्यसलाई जान्नुयही आत्ममंथन हो।
आत्ममंथनको आवश्यकता
जब मलाई थाहा हुन्छम यहाँ किन र के गर्न आएँ? मेरो जीवनको उद्देश्य के हो? यही प्रश्नको जवाफ नै जीवनको लक्ष्य हो। आत्ममंथन किन गर्ने? किनकि यो स्वयंको लक्ष्य जान्ने मार्ग हो। धेरै मानिस यो गर्दैनन्। कतिपय जीवनको उत्तरार्धमा, मृत्यु नजिक पुग्दा सोच्छन्, "मेरो जीवन समाप्त भयो, मैले केही गरिनँ, जे गरेँ, त्यो अर्थहीन थियो।" कतिपयले पूरै जीवन दिशाहीन र लक्ष्यहीन बिताउँछन्, र त्यसै मर्छन्। यो लक्ष्यको अभावले हुन्छ।
जीवनको दिशाहीनता
समाजले तपाईंलाई चलाउँछ, मानिसहरू, नीच नेताहरू, टिभी र अखबारले तपाईंलाई डोर्याउँछन्। त्यसैले जीवन नारकीय छन खुशी, न सन्तुष्टि, न अर्थ। सधैँ मृत्युको डर, हराउने, नाशिने चिन्ता। जम्मा गरेको कुरा गुम्ने, कसैले त्याग्ने डर। किन? किनकि म आफैँमा केही होइन। के आवश्यक छ, थाहा छैन। कसैले जे भन्यो, जे पढायो, त्यही आवश्यक ठानिन्छ। "म के गरूँ?" थाहा छैन। संकल्प छैन। अरूले थोपरेको, लाठीले कुटेर गराइएको कुरा संकल्प बन्छ। काम नगरे कुटाइ, जागिरबाट निकालिन्छ, स्कूलमा फेल हुन्छु, श्रीमतीले छोड्छिन्यसैले पढ्ने, प्रेमको ढोंग गर्ने। यस्तो जीवन जनावरको भन्दा पनि तुच्छ छ।
मानव बुद्धिको स्वतन्त्रता
जनावरको जीवन प्राकृतिक छ, सबै प्राप्त छ, गुनासो छैन। तर मानवमा बुद्धि छ। दुर्भाग्य वा सौभाग्य, यो बुद्धिले आफ्नो लक्ष्य आफैँ निर्धारण गर्ने स्वतन्त्रता दिएको छ। अस्तित्व लक्ष्यहीन छ, तर सबै लक्ष्य यसमै समाहित छ। त्यसैले तपाईंलाई कुनै लक्ष्य थोपरिएको छैन। बुद्धिको उदयले थोपरिएको लक्ष्य स्वीकार्दैन। बुद्धिहीनले थोपरिएको लक्ष्यलाई आफ्नो ठान्छ। बुद्धिमानले जान्छस्वयंको लक्ष्य अरूले थोपर्न सक्दैन। के गर्नुपर्छ, के सोच्नुपर्छ, के बोल्नुपर्छयो आफैँले निर्धारण गर्नुपर्छ।
आत्ममंथनको अभाव
नब्बे प्रतिशत मानिसमा यो हुँदैन। किन? किनकि समाजमा आत्ममंथनको ज्ञानको पूर्ण अभाव छ। समस्यामा परे अरूलाई सोध्छन्, समाधान आफैँलाई थाहा हुँदैन। कहिल्यै बसेर मन्थन गरेनन्। सस्तो, सजिलो, बिना मेहनतको उपाय खोज्छन्। त्यसैले जीवन सतही छ, अर्थहीन छ। विचार र कर्म पनि अर्थहीन छन्।
आत्ममंथनको विधि
आत्ममंथन कसरी गर्ने? स्वयंको लक्ष्य खोज्ने आधारभूत प्रश्नहरू सोध्नुहोस्। यहाँ केही उदाहरण दिन्छु, तिनका उत्तर लेख्नुहोस्। सोच्ने, बोल्ने होइनलेख्ने। लेख्दा चित्तमा संकेत पुग्छ, यो महत्वपूर्ण छ। सोच्दा बकवास दिमागमा आउँछ-जान्छ, केही याद रहँदैन। लेख्दा अनुशासन आउँछ। बुद्धिमा संवेदनशीलता रुचिकर बनाउन डायरी सजाउनुहोस्। रंगीन कलमले चित्र बनाउनुहोस्, गुरुको नाम, इष्टदेवको नाम लेख्नुहोस्जस्तै, श्री गणेश। यस्तो गर्नुहोस् कि डायरी महत्वपूर्ण बन्दछ। थोरै कर्मकाण्ड गर्नुहोस्, किनकि चित्तलाई के भइरहेछ, थाहा हुँदैन। त्यो नै सत्य ठान्छ।
स्वयंको प्रश्न
प्रश्न स्वयंको हुनुपर्छ, अरूको होइन। समाज, परिवार, बाहिरी कुरा, गुरु वा विदेशीले भनेको नसोच्नुहोस्। "मलाई यो किन्नु थियो, यो कपडा, यो व्यक्तिसँग विवाह, यति सन्तान" जस्ता तुच्छ कुरामा नअल्झिनुहोस्। ठूला प्रश्न सोध्नुहोस्:
म को हुँ?
म कहाँबाट आएँ? किन याद छैन?
अब यहाँ आएँ, के गर्नुपर्छ?
यो जीवनको लक्ष्य के हो?
सबैभन्दा आवश्यक के हो?
यदि मृत्यु अन्तिम सत्य हो भने मैले गरेको सबै व्यर्थ हो?
अरूले पनि केही पाउँदैनन्, किनकि सबैको मृत्यु हुन्छ।
यो माया, सम्पत्ति, सम्बन्ध जम्मा गरिरहेछु, यही मेरो अन्तिम लक्ष्य हो?
मृत्युको विचार र सम्बन्धको सत्य
मृत्युको विचार शक्तिशाली छ। यसले बुद्धिलाई विचलित गर्छ र काम गर्न बाध्य बनाउँछ। सम्बन्ध बनाइरहेछु, यसको अर्थ के? यदि अर्को व्यक्तिले मेरो चाहनाअनुसार गरेन भने सम्बन्ध टुट्छ। यो सम्बन्ध हो कि बन्धन? मेरो उपयोग भइरहेछ कि मलाई प्रेम गर्छन्? म किन सम्बन्ध चाहन्छु? अरूले किन चाहन्छन्, त्यो तपाईंलाई थाहा छ। यी प्रश्नहरू लेख्नुहोस्, आत्ममंथन गर्नुहोस्।
आत्ममंथन: स्वयंको खोजीका प्रश्नहरू
ममाथि थोपरिएको जाति, धर्म, सम्प्रदाय, नश्ल, देशके यी मेरो लागि महत्वपूर्ण छन्? के यिनैका लागि म जन्मेँ? मेरो आफ्नो ज्ञान के हो? अरूको सुनेर मेरो ज्ञान हुन्छ? मलाई सबैभन्दा सन्तुष्टि केले दिन्छ? के मनोरञ्जनले मात्र सन्तुष्टि दिन्छ? सबैलाई मेरो उचाइ, धन, ठूलोपन देखाउनु अर्थपूर्ण छ? यदि म केही जान्दिनँ भने के जान्नुपर्छ? सबैभन्दा महत्वपूर्ण के हो? के खोज्नु जरुरी छ? मलाई के चाहिन्छजो सानो-ठूलो, आउने-जाने होइन? के यस्तो कुरा छ, जसबिना जीवन चल्दैन, जसबिना बाँच्न गाह्रो छ?
जीवनको लक्ष्यको प्रश्न
के जीवनको लक्ष्य यो जैविक शरीरलाई जिउँदो राख्नु मात्र हो? यो जैविक प्रक्रिया नै मेरो लक्ष्य हो? यदि यही हो भने किन यही? यो लक्ष्य प्राप्त गर्न के गर्नुपर्छ? कुन बाटोले यो पाइन्छ? त्यो बाटो कसले देखाउँछ? कोही यस्तो भन्छ, कोही उस्तोमलाई चाहिने कुरा कसले भन्छ? मलाई नचाहिने के हो? के यस्तो छ, जसबाट टाढा रहनुपर्छ, छुनु पनि हुँदैन? कोसँग भेट्नुपर्छ, कोसँग होइन? कहाँ गएर के सोध्ने, के नसोध्ने? यस्ता प्रश्नहरू चार-पाँच पन्ना लेख्न सकिन्छ। यिनका उत्तर लेख्नुहोस्, मनन गर्नुहोस्। हतार नगर्नुहोस्, जति समय लाग्छ, लगाउनुहोस्। सटिक उत्तर आउँछ।
आत्ममंथनको फल
यसबाट के पाइन्छ? जीवनले लक्ष्य, दिशा, अर्थ र उद्देश्य पाउँछ। पहिलोपटक बुझिन्छके गर्ने? कहाँ जाने? गुरु को हो? मार्ग के हो? आफू कति मूर्ख रहेछु, कति समय व्यर्थ गयो भन्ने पनि थाहा हुन्छ। जीवनको आँखा खुल्छ, दिशा प्राप्त हुन्छ।
आत्ममंथनप्रतिको उदासीनता
धेरै भन्छन्, "यति सोच्नु पर्छ? बाबु-आमाले जे भने, गुरुले जे सिकाए, किताबमा जे लेखियो, त्यही काफी छ।" यस्तो सोचले जीवन बर्बाद हुन्छ। कसैको लक्ष्य अरूले बताएजस्तो हुन सक्छ, तर आफैँले पुष्टि गर्नुपर्छयो मेरो लागि ठीक छ कि छैन? मानिसहरू वर्षौँ उल्टोसिधा काममा, टिभी र गफमा समय बिताउँछन्। पाँच मिनेट लक्ष्यलाई दिएर "के पाइन्छ?" भन्छन्। यदि आत्ममंथन सबैभन्दा ठूलो काम हो भन्ने नबुझ्नुभयो भने यो जीवन चुडिएको चंगाझैँ, सुकेको पातझैँ, बाटोको घाँसझैँ कुल्चिँदै व्यर्थ जान्छ।
सांसारिक र आध्यात्मिक लक्ष्य
आत्ममंथनबाट सांसारिक लक्ष्य आयोपैसा कमाउने, विवाह, सन्तान, ठूलोपन देखाउने, बजारको सबथोक किन्नेठीक छ, यो खराब होइन। तर यसमा न गुरु चाहिन्छ, न अध्यात्म, न पोथी, न देवी-देवता। धनी व्यक्तिको किताब पढ्नुहोस्, युट्युब च्यानल हेर्नुहोस्। लगानी, सम्पत्ति, स्टकको ज्ञान लिनुहोस्। साथी बन्छन्, मुसा-दौड सुरु हुन्छ। यस्तो मन पर्छ भने गर्नुहोस्, तर अध्यात्ममा नआउनुहोस्, असफल हुनुहुन्छ।
आध्यात्मिक लक्ष्यको महानता
यदि लक्ष्य आध्यात्मिक छ भने यो ठूलो कार्य हो। यो लक्ष्यले तपाईंलाई कल्पनातीत ठाउँमा पुर्याउँछ, पशु-प्रवृत्तिबाट माथि उठाउँछ। अब मार्ग खोज्नुहोस्, जुन सबैभन्दा प्रिय छ। अघिल्लो अध्यायमा भनेको छुगुरु खोज्नुहोस्। ज्ञानसूत्रको अध्यायमा आध्यात्मिक यात्रा सुरु हुन्छ। साधना थाल्नुहोस्। पहिले लक्ष्य स्पष्ट हुनुपर्छ। लक्ष्य थाहा छैन भने केही समय पर्खनुहोस्, निरन्तरता दिनुहोस्।
अनुभव र बुद्धिको महत्व
जीवनको अनुभव जति छ, त्यति छिटो लक्ष्य पाइन्छ। अनुभव नभएका, कम उमेरकालाई समय लाग्छ। सानालाई स्कूल जाने लक्ष्य दिनुपर्छ, किनकि उनीहरू बुझ्दैनन्। ठूलो हुँदै जाँदा लक्ष्य स्पष्ट हुन्छ। ३५-४० वर्षको उमेरमा बुद्धि तीक्ष्ण हुन्छ, अनुभवले लक्ष्य प्रस्ट देखिन्छ। यो समय अध्यात्मको हो, जहाँ सफलता मिल्छ। पहिले वा पछि आउँदा गाह्रो हुन्छ।
आत्ममंथनको गति
आत्ममंथनमा जति समय चाहिन्छ, लगाउनुहोस्। हतार नगर्नुहोस्। उत्तर चाँडै आए पनि थप सोच्नुहोस्। वकिलले अदालतमा कठघरामा प्रश्न गरेझैँ, लक्ष्यलाई विभिन्न आयामबाट बारम्बार जाँच्नुहोस्। लक्ष्य भेटियो भने मार्ग र मार्गदर्शक भेटिन्छ।
आत्ममंथनको फल: समझ र स्वतन्त्रता
लक्ष्य जान्नाले समझ हजार गुणा बढ्छ। समझदारलाई सबै थाहा हुन्छ, उसले अरूलाई पनि मार्ग देखाउन सक्छ। आत्ममंथन स्वयंको हो, अरूको होइन। बाँदरझैँ हाँगामा हाम्फाल्ने अधैर्यता बन्द हुन्छ। सिधा बाटोमा रेलझैँ दौडिनुहुन्छ। कसैले तपाईंलाई लक्ष्यबाट डिगाउन सक्दैन। सफलता पाइलामै हुन्छ। चञ्चलता हट्छ, तर गम्भीर होइन, मूर्ख बन्नुहुन्न। खिन्नता, निराशा हट्छ। सम्बन्ध बिग्रने, मन नपर्ने, नपाएको राम्रो लाग्नेयो जीवनको खिन्नता हो। के गर्ने थाहा छैन भने यस्तै हुन्छ।

अहंकारको अन्त्य र प्रेमको उदय
घमण्ड, दम्भ सानोपन हो। आत्ममंथनले जम्मा गरेको सबै फोहोर हो भन्ने थाहा हुन्छ। अहंकार समाप्त हुन्छ, समर्पण, प्रेम, करुणा जाग्छ। मार्गहीनलाई दया लाग्छ, तर उनीहरूलाई आफ्नो मार्गमा धकेल्नुहुन्न। झगडा हुँदैन, चेतना बढ्छ। लक्ष्यबाट विचलित हुँदा बुद्धिले सचेत गराउँछयो गलत हो। गलत शब्द बोले, गलत कर्म गरे, चेतनाले भन्छ, "यो गर्नुहुन्न।"
समाजको दासताबाट मुक्ति
अरूको नीच विचारधारा थोपरिनबाट बच्नुहुन्छ। कसैले मतारोपण गर्न सक्दैन। समाजले तपाईंको भलाइ चाहँदैन, आफ्नो स्वार्थ खोज्छ। यस्तो समाजबाट बच्नुहुन्छ, असामाजिक होइन, उदासीन बन्नुहुन्छ। आवश्यकताले मात्र समाजमा कदम राख्नुहुन्छ। नक्कली गुरु, पैसाका लागि ज्ञान बेच्नेहरूबाट बच्नुहुन्छ। श्लोक हान्ने, ठूला कुरा गर्ने ढोंगीले तपाईंलाई मूर्ख बनाउन सक्दैनन्। तपाईंलाई आफ्नो मार्ग थाहा हुन्छ।
स्वतन्त्रताको सौन्दर्य
आत्ममंथनले मानसिक दासता समाप्त हुन्छ। मनमा जे छ, अरूले थोपरेको हो। मुक्ति पाइँदैन। आत्ममंथनले स्वतन्त्रता दिन्छ। कसैले चाहेको काम गर्नुपर्दैन। तपाईंले चाहेको गर्नुहुन्छ। तपाईंको व्यक्तित्व घामझैँ चम्किन्छ। मानिसहरू प्रभावित हुन्छन्, सोध्छन्, "तपाईं कसरी यस्तो हुनुभयो?" स्वाधीन व्यक्ति शक्तिशाली हुन्छ। समाज स्वतन्त्र व्यक्तिलाई सहँदैन, आक्रमण गर्छ। यदि सबैले आफ्नो बाटो हिँडे, समाज टुट्छ। त्यसैले भेडाको बथानजस्तो नक्कल हुन्छ। आत्मनिर्भर बन्न खोज्दा समाजले बाधा हाल्छ।
आनन्द र सन्तुष्टिको मार्ग
आफ्नो लक्ष्य छान्नुहोस्, जीवनमा आनन्द आउँछ। चाहेको कुरामा सन्तुष्टि हुन्छ। मृत्युमा पश्चात्ताप हुँदैन। "मैले सही गरेँ" भन्ने संकल्पले देह त्याग्दा देवयोनी वा लक्ष्य पुनः सुरु हुने ठाउँमा जन्म हुन्छ। अध्यात्ममा पूर्णविराम होइन, अल्पविराम छ। लक्ष्य भेटियो, मार्गदर्शन, ज्ञान र ज्ञानीपन प्राप्त हुन्छ। यो ज्ञान अमर छ, स्मृतिमा छापिन्छ, हरेक जीवनकाल उज्यालो बनाउँछ।
आत्ममंथनको सत्यता
के यो सत्य हो? वा आत्ममंथन पनि थोपरिएको बोझ हो? यो आत्ममंथनले नै थाहा हुन्छ। धेरैमा अति आत्मविश्वास हुन्छ, "मलाई सबै थाहा छ, नपढाउनुहोस्।" यस्ता खाडलमा नपरेसम्म बुद्धि चल्दैन। बुद्धिमानले शंका गर्छ, "सही मार्गमा छु कि छैन, जाँच्छु।" यस्ता पतन हुँदैनन्। अति आत्मविश्वासी नक्कली हो, आफैँलाई धोखा दिन्छ। तर हरेक पाइला चेतनापूर्वक हिँड्ने पतन हुँदैन।

निरन्तर आत्ममंथन
आत्ममंथन एकपटक होइन, बारम्बार गर्नुहोस्। नगरे दिशाहीन जीवनले दुख र बन्धन दिन्छ। माया ठीक छ, तर चेतना र चाहना छजस्तोसुकै होस्, मनपर्दो होस्। यो चाहनाले अगाडि बढाउँछ। तपाईंलाई के मन पर्छ, आत्ममंथनले जान्नुहोस्।

साधना कसरि गर्ने ?
साधना: लक्ष्य, मार्ग र समर्पणको कला
अब हामी साधना कसरी गर्ने भन्ने कुरा जान्नेछौँ। सर्वप्रथम यो स्पष्ट गर्न चाहन्छुयो कुराकानी कुनै विशेष साधनाको बारेमा होइन। म ज्ञानमार्ग, योग, कुण्डलिनी, सूक्ष्म शरीर, ध्यान वा विपश्यनाको विशिष्ट साधनाको कुरा गरिरहेको छैन। मैले एउटा कुरा अनुभव गरेको छुजुनसुकै मार्ग वा अभ्यास होस्, केही सार्वभौमिक नियमहरू छन्, जो सबै साधनामा लागू हुन्छन्। मैले विभिन्न मार्गमा हिँड्दा र साधक तथा गुरुहरूसँगको संगतबाट यो बुझेको छु। यी नियमबिना साधना सम्भव छैन।
साधनाको आधार: लक्ष्यको स्पष्टता
सबैभन्दा पहिलो कुरायदि तपाईंसँग लक्ष्य छैन भने साधना पूर्णतः व्यर्थ छ। फल आउँदैन, र आए पनि त्यो तपाईंलाई आवश्यक छ कि छैन, थाहा हुँदैन। मैले धेरै लक्ष्यविहीन साधना गर्नेहरू देखेको छु। "यो किताबमा पढेँ, त्यो भिडियोमा सुनेँ, छिमेकीले गर्छ, म पनि गर्छु"यस्तो साधना हुन्छ। धेरैको गुरु नै हुँदैन, जसले भनिदियोस्, "यो साधना तिम्रो लागि होइन, तिम्रो लक्ष्य नै छैन।" म भन्छुकतै जाँदै नहुनुहुन्छ भने रेलको टिकट किन काट्नुहुन्छ? झिटीगुन्टा बाँधेर कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ?
पहिले लक्ष्य निर्धारण हुन्छ, त्यसपछि मार्ग आउँछ, त्यसपछि गुरु, अनि बल्ल साधना। तर मानिस उल्टो गर्छन्। "पहिले केही गरौँ, ध्यान सुरु गरौँ, मूर्ति किनेर पूजा थालौँ," भन्छन्। किन यस्तो गर्नुहुन्छ भनेर सोध्दा यता-उता हेर्छन्। "के यो अध्यात्म होइन? यसले केही हुँदैन?" यो सुन्दा हाँसो र आँसु दुवै आउँछ। अध्यात्ममा के भयो यस्तो?
एउटै मार्ग, एउटै गुरु
पहिले लक्ष्य स्पष्ट गर्नुहोस्। त्यसपछि गुरुले बताएको साधना गर्नुहोस्, जसले लक्ष्यमा पुर्याउँछ। कतिपय एउटा मार्गबाट अर्कोमा बाँदरझैँ हाम फाल्छन्। "कुण्डलिनी गरेँ, केही भएन, अब ध्यान गर्छु। ध्यानले पनि काम गरेन, शास्त्र पढ्छु। त्यहाँ पनि केही भएन, सन्यासी बन्छु।" यस्तो साधना असफल हुन्छ। एउटै मार्ग निश्चित नभए साधना बेकार छ।
एउटा लक्ष्य, एउटा मार्ग, एउटा गुरु, एउटा साधना। यदि यो उपयुक्त भएन भने बदल्न सकिन्छ, तर गुरुको निर्देशनबिना केही हुँदैन। गुरुले दिएको निर्देशन पालना गर्नुपर्छ, नत्र असफलता निश्चित छ।
गुरुको निर्देशन र शिष्यको अटेर
मैले देखेको छु, र आफैँले पनि गरेको छुगुरुले दस कुरा भन्नुहुन्छ, "यो गर, त्यसपछि त्यो।" तर तीन-चार दिनपछि गाह्रो लाग्छ। "४० पटक मन्त्र जप्ने समय कहाँ छ? २० गर्छु।" गुरुले एउटा क्रिया पछि अर्को गर्नु भन्नुभयो, तर "यो मनपर्दैन, गाह्रो छ, अर्को रमाइलो क्रिया गर्छु।" यस्तै हुन्छ। मानिस मकहाँ मार्गदर्शन माग्न आउँछन्। "पहिले प्रयोग नगर्नुहोस्, सुन्नुहोस्," भन्दा, "होइन, प्रयोग गर्छु, तपाईंको दुई-तीन घण्टा कुरा सुन्ने फुर्सद छैन।" उनीहरूले के गरिरहेका छन्, मलाई थाहा हुँदैन, उनीहरूलाई पनि थाहा हुँदैन। यस्ता व्यक्ति गुरु भए पनि असफल हुन्छन्, किनकि निर्देशन पालना गर्दैनन्।
साधकको गुण र ज्ञानको आवश्यकता
पूर्ण समर्पणले साधना गर्ने साधक धेरै छन्, तर साधकको गुण नभए फल आउँदैन। ज्ञानदीक्षाको अध्यायमा मैले भनेको छुसाधना गरिरहेका छौँ, तर साधकको गुण छैन भने साधना व्यर्थ हुन्छ। साधनाको उद्देश्य, प्रभाव र कारणबारे ज्ञान चाहिन्छ। कुनै क्रिया, आसन वा निर्देशन दिइयो भने त्यसले के हुन्छ, किन गर्नुपर्छ, यो जान्नुपर्छ। "आजबाट शीर्षासन, त्यसपछि शवासन गर्छु, किनकि यी दुई मात्र थाहा छ," यस्तो हुँदैन।
अज्ञानले साधना बिग्रन्छ
मानिसलाई किन गर्ने भन्ने थाहा हुँदैन। देखे-सुनेको भरमा गर्छन्, अरूलाई "तिमी पनि गर" भन्छन्, किनकि कहिल्यै सोध्दैनन्। "आजबाट प्याज खान्न, किनकि साधकले खानुहुन्न भन्छन्।" "बिहे गरेँ, तर ब्रह्मचारी बन्न चाहन्छु, किन हो थाहा छैन।" "ब्रह्मचारी भए ठीक हुन्छ, ऊर्जा जोगिन्छ भन्छन्।" मैले सोध्छु, "गुरुले यो भन्नुभयो?" "मैले त सोधिनँ।" "त्यसो भए किन सोध्दैनौ?" "मलाई थाहा छ।" "तिमी नै गुरु हौ, गर त!"
यस्तो अज्ञानले साधना गर्छन्। फल नआएपछि भन्छन्, "अध्यात्म बेकार छ, अन्धविश्वास हो।" यो गाडी चलाउन नजान्नेले नयाँ गाडी किनेर दौडाउँदा दुर्घटना भएजस्तै हो। गाडीको ब्रेक, एक्सेलेरेटर थाहा नहुँदा दुर्घटना हुन्छ। गाडीलाई दोष दिन्छन्, "पैसा खेर गयो।" ज्ञान नहुँदा साधना पनि असफल हुन्छ।
साधनामा गुरुको अनिवार्यता र शुद्धताको महत्व
धेरै मानिस गुरु खोज्नमा अल्छी गर्छन्। "किन गुरु खोज्नु? किताब पढ्छु, भिडियो हेर्छु, घरमा बसेर जे मन लाग्छ गर्छु," भन्छन्। यस्तो साधनाले फल दिँदैन। धेरै साधनालाई गुरुको संकल्प चाहिन्छ। गुरुको संकल्पबिना ती प्रभावहीन हुन्छन्, वा हानि गर्छन्। उदाहरणका लागि, कुण्डलिनी मार्गमा शक्तिपात नभए जति गरे पनि केही हुँदैन, बरु हानि हुन्छ। कतिपयले कतैबाट मन्त्र पढ्छन्, सुन्छन्, जप्छन्। यदि त्यो मन्त्र गुरुले दिएको होइन भने विफल हुन्छ वा हानि पुर्याउँछ। "तपाईं साधना गर्नुहुन्छ? म पनि गर्छु!"यस्तो साधनाले अवश्य हानि गर्छ।
पढाइले मात्र अध्यात्म आउँदैन
पढाइ-लेखाइले ज्ञान प्राप्त हुँदैन। जतिसुकै किताब पढे पनि अध्यात्म आउँदैन। किन? अध्यात्म प्रायोगिक छ, पूर्ण रूपमा गुरुमा निर्भर छ। गुरु धुरी हुन्, उनीबिना अध्यात्मको पाङ्ग्रा घुम्दैन। जति पढे पनि, सुने पनि, केही हुँदैन।
साधनाको मिश्रण र त्यसको खतरा
कतिपयले एउटा साधनालाई अर्कोसँग मिसाउँछन्, जसले नराम्रो परिणाम ल्याउँछ। गुरुलाई नसोधी मिश्रण गर्नु मूर्खता हो। कोही मार्ग मिसाउँछन्, कोही मन्त्र, कोही देवी-देवता। मार्ग र साधनाको मिश्रण ठीक होइन। साधना पूर्ण शुद्ध हुनुपर्छ। मनोमानी साधना गर्दा अनौठा नतिजा आउँछन्, डर लाग्छ। मलाई इमेल आउँछ, "यो साधना गर्दा डर लाग्छ, शरीर र शिरमा पीडा हुन्छ, निद्रा लाग्दैन।" मैले सोध्छु, "किन गर्नुहुन्छ?" "फलानाले यही गर्न भन्यो।" "गुरुले भन्नुभयो?" "गुरु त छैन, सोधिनँ।" "अब डर र पीडा कसरी हटाउने?"
म भन्छु, "साधना बन्द गर्नुहोस्। यो तपाईंलाई उपयुक्त छैन। मार्ग थाहा छैन, कुन मार्गमा हुनुहुन्छ थाहा छैन, तर साधना गर्नुपर्छ?" यस्तो साधनाले क्रोध, वासना, पशुवृत्ति हट्दैन। समय खेर जान्छ, हानि हुन्छ, डर बढ्छ, मनोविकार र भ्रम जन्मिन्छ। सुख, आनन्द, सन्तुष्टि नदिने साधना गर्नुहुन्न। नकारात्मक नतिजा आउँछ भने झन् गर्नुहुन्न।
गलत साधनाको उपमा
यो त हथौडाले किला ठोक्नुपर्नेमा बारम्बार हातमा हिर्काउनुजस्तै हो। दुखाइ हुँदा पनि किन हातमा हान्नुहुन्छ? किलामा हान्नुहोस्। "मलाई यही मात्र आउँछ, दुखाइ कसरी रोकिन्छ, बताउनुहोस्।" हथौडा रोके दुखाइ रोकिन्छ। तर भन्छन्, "होइन, पीडा रोक्न चाहन्छु, तर हथौडा हानिरहन्छु, यो मेरो साधना हो।" यस्तोमा म केही गर्न सक्दिनँ।
उपयुक्त साधनाको लक्षण
उपयुक्त साधनाले आनन्द, सुख र सन्तुष्टि दिन्छ। दिन राम्रो बित्छ, साधना खेल वा मनोरञ्जनजस्तो लाग्छ। फल नआउने वा सुख नदिने साधना मानिसले त्याग्छन्। संसारले जकड्दा फेरि साधना सम्झिन्छन्। "यो गरिरहेको थिएँ, छोडेँ, बच्चा भए, बन्द गरेँ।" धेरै साधनाले निरन्तरता चाहिन्छ, नत्र फल दिँदैन।
बाधाहरू र समाधान
सही मार्ग र साधना छनोट गरे पनि बाधाहरू आउँछन्। चित्त अपवित्र छ भने शारीरिक वा मानसिक बाधा आउँछ। गल्ती हुन्छ, बुद्धि मन्द हुन्छ। यस्ता बाधालाई बेवास्ता गर्ने, गुरुलाई नसोध्ने साधक असफल हुन्छ। बाधा आउनासाथ सजग हुनुहोस्, गुरुसँग सोध्नुहोस्, बाधा हटाउनुहोस्, अनि साधना सुरु गर्नुहोस्।
गुरुको निर्देशनको पालना
गुरुले भन्नुहुन्छ, "बिहान ३:३० बजे उठेर यो मन्त्र जप्नुहोस्।" साधक सोच्छ, "कुन गधाले यति बिहान साधना गर्छ? साँझ ५ बजे फुर्सद हुन्छ, त्यतिबेला गर्छु।" वर्षौँ बित्छ, फल आउँदैन। गुरुकहाँ पुगेर भन्छ, "तपाईंको साधना बेकार छ, शक्तिशाली साधना दिनुहोस्।" "साधना गर्यौ?" "हरेक दिन गर्छु।" "कुन समय?" "५ बजे।" "मैले त ३:३० बजे भनेँ।" मन्त्र र साधनाको समय तोकिएको हुन्छ, त्यसैले फल आउँछ।
खानपान र साधनाको सम्बन्ध
साधनामा खानपान ठीक हुनुपर्छ। गुरुले साधनाअनुसार खानपान बताउनुहुन्छ। कुनै मार्गमा फलफूल मात्र, कुनैमा उपवास हुन्छ। सबैमा व्रत वा उपवास हुँदैन। साधकलाई यो थाहा हुँदैन, मनोमानी गर्छन् वा कतै पढेर निर्णय गर्छन्। खानपान शरीरको बनावट र आयुर्वेदिक दोषअनुसार हुन्छ।
भाषा, मन्त्र र मूर्तिको शुद्धता
ज्ञानमार्गमा भाषा शुद्ध नभए, शब्दको अर्थ थाहा नभए बुद्धि फोहोरले भरिन्छ। तर्क भ्रष्ट हुन्छ, अज्ञान बढ्छ, मानसिक विकार आउँछ। मन्त्रको उच्चारण ठीक नभए साधनाले फल दिँदैन, हानि गर्छ। मूर्तिपूजा गर्नेले बजारबाट मूर्ति किन्छन्, तर प्राणप्रतिष्ठा र मन्त्राचार नभए त्यो ढुंगा वा धातु मात्र रहन्छ। त्यसमा इष्ट हुँदैन, फल शून्य हुन्छ। यदि मूर्ति खण्डित छ, दोषयुक्त छ, अज्ञानीले बनाएको छ भने हानि गर्छ, जीवन नर्क बन्छ।
यन्त्र साधनाको शुद्धता
यन्त्र साधनामा मनोमानी यन्त्र बनाउनुहुन्न। यो साधना आजकाल लोपप्राय छ, तर कतिपयले गर्छन्। घरमा यन्त्र बनाएर झुन्ड्याउनु यन्त्रको अपमान हो। यन्त्र पूजाकोठामा, सही दिशामा, अर्थपूर्ण हुनुपर्छ। यन्त्र मानसिक हो, शारीरिक होइन। अर्थ नबुझी यन्त्र बनाउनु वा मूर्तिमा गलत यन्त्र राख्नुले मानसिक रोग निम्त्याउँछ।
साधनामा शुद्धता, विधि र सामाजिक उत्तरदायित्व
सही इष्टको मन्दिरमा विधिपूर्वक पूजा गर्नुपर्छ। मैले देखेको छु, मानिसहरू हरेक मन्दिरमा पुग्छन्, जुनसुकै मूर्तिअगाडि उभिएर पूजा गर्छन्। कसैले नभने पनि जबरजस्ती मूर्तिलाई पूजा थोपर्छन्। यस्तो विधिले इष्टलाई रिस उठ्छ। साधकले अर्को इष्टको मन्दिरमा प्रवेश गर्नुहुन्न। मूर्तिअगाडि आइहाले टाढैबाट अभिवादन गरेर हिँड्नुपर्छ। यो कुरा धेरैलाई थाहा छैन। तन्त्र साधनाका मन्दिरमा पाइला राख्नुहुन्न, र तन्त्र साधकले भक्तिमार्गका मन्दिरबाट दशौँ किलोमिटर टाढा रहनुपर्छ। जनतालाई यो थाहा छैन, मनपरी गर्छन्। फलतः घाटा हुन्छ, वा फल नै आउँदैन। यो अन्धविश्वास हो।
दिशा र विधिको महत्व
तन्त्र, पूजा वा योगासनमा दिशाप्रति विशेष ध्यान दिनुपर्छ। कुन दिशामा बस्ने, आसन राख्ने, झुक्नेसबैको नियम हुन्छ। प्रत्येक देवी-देवता र कुलदेवताको आ-आफ्नै दिशा हुन्छ। यो कुरा कमैलाई थाहा छ। पूजाविधि पनि फरक हुन्छ, तर मानिसलाई जानकारी हुँदैन। आजकाल मानिसहरू उभिएर पूजा गर्छन्। शहरमा समयको अभावले मन्दिर बाहिरबाटै आधा सेकेन्डमा पूजा सक्छन्। यस्तो पूजाले के हुन्छ? विधिपूर्वक प्रतिष्ठित मूर्तिको पूजा नगरे फल आउँदैन। यदि इष्ट रिसाए भने जीवन बर्बाद हुन्छ।
सही अध्ययन र मनमानी नियम
आफ्नो साधनासँग सम्बन्धित किताब मात्र पढ्नुहोस्। अन्य पढ्दा साधनामा बाधा पुग्छ, भ्रम पैदा हुन्छ। "यहाँ यस्तो लेखिएको छ, त्यहाँ उस्तो"सत्य के हो, अलमलिन्छ। कतिपयले मनगढन्त नियम बनाउँछन्, "हाम्रो परिवारमा यस्तै चल्छ, कारण होला।" तर के यो तपाईंको मार्ग हो, वा केवल पारिवारिक परम्परा? गुरुले बताएका यम-नियम पालना गर्नुहोस्, मनले केही थप्नुहुन्न।
ब्रह्मचर्य र गुरुको निर्देशन
ब्रह्मचर्यबारे गुरुलाई सोध्नुहोस्। सबैले पालना गर्नुपर्छ भन्ने छैन। यदि गुरुले "यहाँ ब्रह्मचर्य चाहिन्छ" भन्नुभयो भने इच्छाले तोडमोड गर्नुहुन्न। "गुरुले १५ दिन ब्रह्मचर्य भन्नुभयो" भन्दै मनपरी गर्ने साधकको साधना असफल हुन्छ।
आश्रम र घरको साधनाको भेद
आश्रममा सिकेपछि "दिनहुँ किन आश्रम जानु, घरमै गर्छु" भन्नेहरू गलत छन्। आश्रमको साधना घरमा गर्नुहुन्न। गुरुले घरका लागि साधना र नियम बताउनुहुन्छ। बाँकीका लागि आश्रम आउनुपर्छ। गृहस्थको साधना फरक हुन्छ। "मलाई शक्तिशाली साधना चाहिन्छ, घरमै गर्छु" भन्नेहरूको हालत भगवानलाई पनि थाहा हुँदैन।
मनगढन्त विचार र प्रश्नको महत्व
साधनाबारे केही थाहा छैन भने मनगढन्त विचार र कल्पना नगर्नुहोस्। गुरुलाई प्रश्न सोध्नुहोस्। जति धेरै प्रश्न, मार्ग त्यति स्पष्ट हुन्छ।
स्वास्थ्य र साधनाको सम्बन्ध
शारीरिक वा मानसिक अवस्था ठीक नभए साधना नगर्नुहोस्। यो सामान्य ज्ञान हो। मानसिक अवस्था कमजोर छ भने साधना भ्रष्ट हुन्छ, विशेषगरी कुण्डलिनी र ज्ञानमार्गमा। यस्तो अवस्थामा साधना निषेध छ, किनकि पागलपनको जोखिम हुन्छ। शरीर अस्वस्थ छ भने विशेष ध्यान वा योगासन गर्नुहुन्न। ज्ञानमार्गमा शरीरले साथ नदिए पनि काम चल्छ, तर योग र आसनका लागि शरीर स्वस्थ हुनुपर्छ।
साधनाको अवधि र प्रगति
साधना छोटो अवधिको हो भने लामो समय गर्नुहुन्न। "३० वर्षदेखि विपश्यना वा योग गरेँ, फल आएन" भन्नेहरूको साधना उपयुक्त छैन। साधना चरणबद्ध हुन्छ। एउटै चरणमा अड्किनु समयको बर्बादी हो। प्रगति हुनुपर्छ।
आत्ममूल्यांकन र गुरुको भूमिका
अधैर्य नहुनुहोस्। साधनामा समय लाग्छ। प्रगति नभए आत्ममूल्यांकन गर्नुहोस्। हरेक दुई-तीन महिना, छ महिना वा वर्षमा मूल्यांकन गर्नुहोस्। गुरु भए गुरुले प्रगति जाँच्छन्। प्रगति रोकिए गुरुकहाँ जानुहोस्। अन्धाधुन्ध साधना नगर्नुहोस्। बाधा वा दोष छ भने फल आउँदैन। यस्तो साधना छाड्नुहोस्। गलत मार्ग, गुरु वा लक्ष्य छनोट भएको हुन सक्छ। साधनामा शारीरिक वा मानसिक दोष छ भने त्यो आध्यात्मिक होइन।
साधनाको संकेत
हरेक साधनाले प्रगतिको संकेत छोड्छ। "२० जन्मपछि भेटौँला" भन्ने विरलै हुन्छ।
सांसारिक उद्देश्य र साधना
सांसारिक इच्छा (जागिर, सन्तान) पूरा गर्न साधना गर्नेहरूको फल शून्य हुन्छ। "जागिर पाउन देवताको पूजा गर्छु, नदीमा नुहाउँछु, शिवलिंग वा रुखको पूजा गर्छु"यो साधना होइन, मूर्खता हो। सन्तान नभए डाक्टरकहाँ जानुहोस्। सांसारिक दुख लिएर गुरुकहाँ पुग्छन्, "मन्त्र दिनुहोस्।" गुरु बिचारा डाक्टर वा वकिल बन्नुपर्छ। यस्तो साधनाले मन्त्रलाई कमसल बनाउँछ। गायत्री वा शिव मन्त्र कारखानाको उत्पादनजस्तै प्रयोग हुन्छ। साधक कमसल भए साधना पनि कमसल हुन्छ, फल आउँदैन।
हानिकारक साधना र नैतिकता
अरूलाई हानि पुर्याउने साधना गर्नुहुन्न। तन्त्र वा अन्य मार्गमा यस्तो सम्भव छ, तर नराम्रो परिणाम आउँछ। उदाहरणका लागि, सन्यास लिँदा श्रीमती, छोराछोरी, बाबु-आमा सडकमा पुग्छन् भने सन्यासको लाभ हुँदैन, कर्मको बोझ थपिन्छ। मानसिक रूपमा कमजोर बालबालिका वा महिलासँगको घरमा तन्त्र साधना गर्नुहुन्न। तपाईंलाई केही नहोला, तर उनीहरूलाई वैदेहिक प्राणीले समात्न सक्छ।
पारिवारिक र सामाजिक उत्तरदायित्व
पारिवारिक सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्नुहुन्न। परिवार छैन भने स्वतन्त्रतापूर्वक साधना गर्न सकिन्छ। तर जिम्मेवारी छ भने त्यसलाई पूरा गर्नुहोस्। गृहस्थका लागि बनेका मार्ग र साधना छनोट गर्नुहोस्। "मलाई त्यो व्यक्तिको शक्तिशाली साधना चाहिन्छ" भन्ने गलत हो। तपाईंको जागिर, कर, बालबालिकाको स्कूल, घरको काम छ भने त्यस्तो साधना रोज्नुहोस्, जुन यी सबैसँगै गर्न सकिन्छ। नत्र प्रार्थना गर्नुहोस्, "अर्को जन्ममा यस्तो परिवार नमिलोस्।"
परिवार र समाजको बाधा
परिवार साधनाको विरोधमा छ, बाधा हाल्छ वा नराम्रो नजर राख्छ भने साधनाले फल दिँदैन। सामाजिक उत्तरदायित्व पनि पूरा गर्नुहोस्। अरूसँग मिलेर बस्नुहोस्। "तिम्रो साधना घटिया, मेरो मात्र सत्य" भन्ने लडाइँ नगर्नुहोस्। यस्तो व्यवहारले साधना भ्रष्ट हुन्छ। अरूलाई जे गर्न मन छ, गर्न दिनुहोस्।

साधनामा संयम र अतिको खतरा
साधना आफ्नै तरिकाले गर्नुपर्छ, तर अति गर्नुहुन्न। गुरुले भन्नुभयो, "यो मन्त्र १५ मिनेटभन्दा बढी जप्नुहुन्न," तर घर आएर ६ महिना जप्दा केही भएन। "गुरुले १५ मिनेट भन्नुभयो, तर शक्ति छैनजस्तो छ, अब ३ घण्टा जप्छु!" यस्तो गर्दा मन्त्रको प्रभाव थाहा नहोला, तर त्यसबाट भगवानले पनि बचाउन सक्दैनन्।
पाखण्ड र साधनाको भेद
कतिपय साधना गर्दैनन्, पाखण्ड गर्छन्। तिलक-टिका, रुद्राक्ष, रंगीचंगी लुगा लगाएर सामाजिक सम्मान कमाउँछन्। अबुझ मानिसलाई लाग्छ, "यो त साधक हो!" तर ऊ पाखण्डी मात्र हो। केही गर्छैन, केही ल्याउँदैन। साधना होइन, ढोंग मात्र हो। कतिपय साधना गर्छन्, तर पाखण्डमा बढी डुब्छन्। यस्तो साधनाको फल हुँदैन।
साधनाको गोपनीयता र अनुशासन
साधना व्यक्तिगत हो, कसैलाई देखाउनु पर्दैन। सबैलाई सुनाउँदा, भावमा डुब्दा साधना विफल हुन्छ। गुरुले यो थाहा पाएर पाखण्डीलाई झपार्नुहुन्छ। मैले देखेको छु, पाखण्डीको गुरु पनि पाखण्डी हुन्छ, जसले ढोंग सिकाउँछ। कतिपयले सम्मानित गुरुको तस्बिर घाँटीमा झुन्ड्याएर नाटक गर्छन्। "म साधक हुँ, यो मेरो गुरु हो," भन्छन्, तर केही गर्छैनन्। यस्तो गर्नेले कर्मको नराम्रो फल भोग्छ। अध्यात्मको नीच प्रयोगले भयानक परिणाम आउँछ। पैसा कमाउन नीच कर्म गर्नेले जस्तो नराम्रो फल अध्यात्मको दुरुपयोग गर्नेले पाउँछ।
साधकको लक्षण
साधना गोप्य राख्नुहोस्, सबैलाई नभन्नुहोस्। पाखण्डीले सबैलाई भन्छ, साधकले कसैलाई भन्दैन। साधक त्यो हो, जससँग बसेर पनि थाहा हुँदैन कि ऊ विशेष साधना गर्छ। सधैँ आध्यात्मिक कुरा गरेर, "तिमी अध्यात्मिक छैनौ, मेरो प्रवचन सुन, कल्याण हुन्छ," भन्नुहुन्न। कसैले नसोधे मुख खोल्नु पर्दैन। तन्त्र साधनाजस्ता केही साधना पूर्ण गोप्य हुन्छन्। श्रीमती वा आमालाई पनि नभन्नुहोस्, नत्र इष्ट क्रोधित भएर साधना असफल हुन्छ।
एक्लोपन र गोपनीयताको आवश्यकता
कतिपय साधना मानिसबाट अलग भएर गर्नुपर्छ। कुण्डलिनी शक्ति अन्यत्र नजाओस् भनेर सन्तान र परिवारबाट टाढा बसेर साधना गर्नुपर्छ। मन्त्र साधनाको मन्त्र अरूको कानमा पर्नुहुन्न। त्यसैले तान्त्रिकहरू जंगल, हिमालय, गुफामा जान्छन्, किनकि गोपनीयता चाहिन्छ।
सामूहिक साधनाको सीमा
साधना अरूमा निर्भर छ भने फल दिँदैन। सामूहिक ध्यान, योग क्लब, भीडभाडमा गरिने साधना अध्यात्म होइन। यसले सामाजिक मित्रता बढाउँछ, तर आध्यात्मिक फल दिँदैन। साधना एक्लै गरिन्छ। गुरुको अगाडि तीन-चार जना बसेर गर्न सकिन्छ। दस हजारको भिडमा गरिने साधना मजाक हो।
भ्रम र आत्मधोखा
साधनाको फल नआउँदा कतिपयले कल्पना गर्छन्, "हिजो बढुवा भयो, यो साधनाको फल हो," वा "रोग निको भयो, देवता प्रसन्न छन्।" यो आत्मधोखा हो। साधनाको फल सांसारिक हुँदैन, संसारबाट विच्छेद गराउँछ। दस वर्ष तपस्या गरेर पनि फल नआए मनोविकार जन्मिन्छ। रुख, बादल, जताततै देवता देखिन्छ। यो भ्रम हो। गुरु भएको भए रोक्न सक्थे, तर यस्ता साधकको गुरु हुँदैन।
साधनाको गोप्य शिक्षण
गुरुको आज्ञाबिना साधना अरूलाई सिकाउनुहुन्न। साना कुरा, जस्तै "संसार माया हो, शास्त्रमा यस्तो लेखिएको छ," सिकाउन सकिन्छ। तर मन्त्र, प्राणायाम सिकाउँदा कसैलाई हानि हुन सक्छ। "आधा घण्टा सास रोकेर अस्पताल पुग्यो"यो कसको जिम्मेवारी? गुरुले पनि सबैलाई सिकाउँदैनन्, साधकले किन सिकाउने? विशेषगरी कसैमा अवरोध देखिए तुरुन्तै मुख बन्द गर्नुहोस्।
सिद्धिको दुरुपयोग
साधनाबाट सिद्धि प्राप्त हुन्छ, तर प्रदर्शन गर्नुहुन्न। रोग निको पार्ने, जागिर मिलाउने, धन्दा चम्काउने, बिहे गराउने काम गर्नुहुन्न। यस्तो चमत्कारले धेरै जन्म संसारमा फसाइन्छ। कसैको रोग निको पार्दा उसको कर्मको फलमा व्यवधान हुन्छ, तपाईंको कर्मबन्धन बन्छ। रोग अर्को जन्ममा वा दस वर्षपछि फर्किन्छ। कर्मको फल टाल्न सकिन्छ, हटाउन सकिँदैन। यस्तो परम्परा नभए चमत्कार देखाउनुहुन्न। गुरुक्षेत्रले फल सहन्छ, तर यस्तो विरलै हुन्छ। सिद्धिको प्रयोगमा गुरुको निर्देशन चाहिन्छ। सिद्धिलाई मदारीको बाँदर नाचजस्तो बनाउनुहुन्न। सिद्धि आउँछ, जान्छ।
साधनाको अनुशासन र फल
यी सबै शर्त पूरा गरेर अनुशासित साधना गर्नुहोस्। जुनसुकै साधनाले पनि राम्रो फल दिन्छ। राम्रो फल नआए पनि नराम्रो आउँदैन। साधनालाई व्यवस्थित, क्रमबद्ध र अनुशासित बनाउनुहोस्। अज्ञानीजस्तो होइन, ज्ञानी भएर साधना गर्नुहोस्। फल अवश्य प्राप्त हुन्छ।सबै साधकलाई मेरो शुभकामना! तपाईंलाई अवश्य सफलता मिल्नेछ।

मुक्ति के हो ?

मुक्तिको प्रश्न
जब मैले भनेँ, आध्यात्मिकता लक्ष्यबाट सुरु हुन्छ, धेरैले मुक्तिलाई आफ्नो लक्ष्य बनाएका होलान्। तर प्रश्न उठ्छमुक्ति के हो? कसरी प्राप्त हुन्छ? कहाँ पाइन्छ? कसले दिन्छ? यदि लक्ष्य बनाएको छ भने यो जान्न आवश्यक छ, नत्र अरू नै केही पाइन्छ, मुक्ति होइन। मुक्ति धेरै साधकको लक्ष्य हो, तर प्रायः नयाँ साधकले बुझबुझै बिना यो लक्ष्य बनाउँछन्। त्यसैले यसबारे केही चर्चा गरौँ।
मुक्तिको नाम र अर्थ
मुक्तिका धेरै नाम छन्मोक्ष, निर्वाण, केवल्य, जीवनमुक्ति, विमुक्ति, विलय आदि। प्रत्येक मार्ग र परम्पराले नयाँ नाम र अर्थ दिएको छ। यसमा सर्वसम्मति छैन, भिन्नता मात्र छ। मलाई लाग्छ, यो कलियुगमा मुक्तिको पूर्ण ज्ञान कसैलाई छैन। आधा-अधुरो ज्ञान वा पूर्ण अज्ञानता छ। यदि ज्ञान भएको भए मतभेद हुँदैनथ्यो। जसरी बिहान घाम उदाउँदा "घाम छ कि छैन?" भन्ने विवाद हुँदैन, किनकि त्यो स्पष्ट हुन्छ। मुक्तिको ज्ञान नभएरै यस्तो अवस्था छ। हुन सक्छ, कसैलाई ज्ञान छ, तर कोही सुन्दैन, ध्यान दिँदैन।
शास्त्र र व्यक्तिपरक व्याख्या
मुक्तिलाई शास्त्रबाट व्याख्या गरिन्छ, तर जो जे मन लाग्छ, त्यही व्याख्या गर्छ। यो ऐच्छिक र व्यक्तिपरक छ। जसलाई जे मन पर्छ, त्यही स्वीकार्छ। यो अवस्था खराब छ। मैले मुक्ति पाएको छैन, त्यसैले के भनौँ? पाएको भए पनि प्रमाण छैन। प्रमाण भए पनि कोही भन्ला, "यो मुक्ति होइन, अरू केही हो।" त्यसैले मुक्तिको विहंगम दृष्टिकोण राखौँ। तपाईंलाई जे मन लाग्छ लिनुहोस्, नलागे छोडिदिनुहोस्। यदि अध्यात्मको ठूलो लक्ष्यको यस्तो हाल छ भने साना लक्ष्यको के होला? बुद्धिमानले बुझ्छयो पूर्णतः भ्रष्ट भइसकेको छ।
मुक्तिको तत्व
पढ्ने, सोध्ने र बुझ्ने प्रयासपछि मुक्तिको एउटा तत्व प्रष्ट हुन्छआवागमनको अन्त, अर्थात् जन्म-मृत्यु चक्रको समाप्ति। जीवको अन्त्य, संसारको अन्त्य, दुखको अन्त्य, कर्मको अन्त्य। न संसार, न जीव, न सुख-दुख, न कर्म, न आवागमन। जीवनको पनि सधैँका लागि अन्त्य। मोक्ष, निर्वाण, केवल्य आदिको सार यही हो।
मुक्तिप्रति शंका
कोही भन्ला, "मलाई यो किन चाहियो? यो त नराम्रो सुनिन्छ। सबै सकियो, म रहन्छु, मेरो तत्व बाँकी छ, तर त्यो के काम?" यो तत्व अहिले पनि छ, जन्मिएको छैन, मर्दैन। उसलाई मुक्ति किन चाहियो? मुक्ति चाहनेको अन्त्य मुक्तिमा हुन्छ। किन आफ्नै अन्त्य माग्नु? यस्तो शंका उठ्छ। जब मैले भन्छु, "मुक्तिको अर्थ यही हो," यो कसैलाई मन पर्दैन। सायद अति दुखी आत्माले मात्र यो चाहला।
मुक्तिको औचित्य
पहिलो प्रश्न आउँछ, "यो प्राप्त गरेर म के गर्छु?" गुरु हाँस्नुहुन्छ। "म को हो? यहाँ त केही बाँकी रहँदैन।" गर्नुको औचित्य के? निर्वाणलाई बत्ती पूर्ण निभ्नु, अन्धकार भनेर परिभाषित गरिन्छ। केवल्यको अर्थ केही नबाँकी रहनु हो। यस्तो सुन्दा साधक डराउँछ। त्यसैले गुरुले प्रलोभन दिनुहुन्छ, "मुक्ति राम्रो हो, स्वर्ग जान्छौ, ईश्वर भेट्छौ, दुखको अन्त्य हुन्छ।" तर साधक अगाडि बढ्दा मुक्तिको सत्य थाहा पाउँछ।
साधकको भ्रम र चाहना
पहिलो, कसैलाई मुक्तिको वास्तविकता थाहा छैन। दोस्रो, "म जे छु, ठीक छु, जीवन सुखी भए पुग्छ," भन्छन्। साधारण साधक यही चाहन्छन्। तर वेद, पुराण, बुढापाकाले "मुक्ति ठीक छ" भनेकाले विश्वास गर्छन्। यही कारणले उनीहरूको आध्यात्मिक जीवन राम्रो चल्दैन। लक्ष्य न बुझ्छन्, न चाहन्छन्। धेरै मुक्तिको बाटोमा छन्, तर संसार सुधारिरहेका छन्। जब भनिन्छ, "सम्बन्ध, शरीर, जीव सबै मिथ्या हो, किन यहाँ बसेर मुक्त हुँदैनौ?" उनीहरू सोच्छन्।
मुक्तिको सत्य
मुक्ति केही गरेर आउँदैन, नगर्दा पाइन्छ। पहिलो डर लाग्छ, "म मर्छु।" हो, मुक्ति पूर्ण मृत्यु हो। जन्म हुँदैन भने मृत्यु मात्र रहन्छ। नहुनु नै मुक्ति हो, प्रकट नहुनु नै मुक्ति हो।
मुक्तिको चाहनाको प्रश्न
कुनै साधकले मुक्तिलाई किन चाहेको होला? यो उनको अगाडि ठूलो प्रश्न हो। यही कारणले उनीहरूको साधनाले फल दिँदैन। अधिकांश साधकको साधनाले मानव जीवन वा मनुष्य योनिबाट मुक्ति दिन्छ, तर यो पनि पूर्ण मुक्ति होइन, बन्धन नै हो। जब नयाँ साधक आउँछ, ऊ हरेक मार्गको स्वाद लिन चाहन्छ। प्रत्येक मार्गमा आफ्नै मुक्ति भएको देखेर ऊ आश्चर्यमा पर्छ। "कुन मुक्ति साँचो हो?" यो जान्न गाह्रो छ।
ज्ञानमार्गको मुक्ति
ज्ञानमार्गमा आत्मज्ञान नै मुक्ति हो। "म अनुभव, दृश्य, वस्तु, शरीर, मन होइन। म द्रष्टा हुँ, अजर, अमर, अव्यक्त, शून्यता हुँ।" यो आत्मज्ञान हो। दस सेकेन्डमा यो बुझियो भने मुक्ति हुन्छ। तर सबैले यो बुझ्दैनन्। बुद्धिमा अशुद्धता, मान्यताहरूको बोझ, चासोको कमी वा "यो सामान्य छ, मलाई ठूलो मुक्ति चाहिन्छ" भन्ने अहंकारले यो स्वीकार हुँदैन। साधकमा गुण नभए दस सेकेन्डमा आत्मज्ञान हुँदैन। थोरैलाई मात्र गुरुको एक वाक्यले तत्काल आत्मज्ञान हुन्छ। अशुद्धता हटाउन समय लाग्छ। यदि मन वेदाग छ भने तुरुन्तै मुक्ति सम्भव छ। ज्ञानमार्ग बुद्धिजीवीहरूलाई मन पर्छ, किनकि यो सीधा छ।
योगमार्गको मुक्ति
योगमार्गमा समाधि, विशेष गरी निर्विकल्प समाधि, मुक्ति मानिन्छ। अष्टाङ्ग योगमा सम्पूर्ण जीवन लाग्न सक्छ। आठ अङ्गका चरणहरू एकै दिनमा पूरा हुँदैनन्। दुई वर्ष, तीन वर्ष, पाँच वर्ष साधनापछि समाधिमा स्थिर भएपछि साधक मुक्त मानिन्छ। यसले २०-२५ वर्ष लाग्छ।
कुण्डलिनी र शक्तिमार्गको मुक्ति
कुण्डलिनी वा शक्तिमार्गमा शक्ति र शिवको मिलन मुक्ति हो। शक्ति जीवको रूपमा तल झरेको छ। साधनाले शक्तिलाई शिवमा फर्काइन्छ। यो धेरै जन्मसम्म चल्छ। शक्तिले शरीर, मन र कारण शरीर भस्म गर्छ। बाँकी रहने शिव शून्यता हो। यो गुरुको कृपा र शक्तिपातले हुन्छ। शक्तिपात र गुरु नभए केही हुँदैन। यो मार्ग पीडादायी र तीव्र छ। थोरैले मात्र सफल हुन्छन्। धेरैले "टाउकोमा, ढाडमा, पेटमा अनुभव भयो" भन्छन्, तर शिव-शक्तिको मिलन र मुक्ति के हो, थाहा हुँदैन।
कर्ममार्गको मुक्ति
कर्ममार्गमा पुण्य कमाउनु मुक्ति हो। जति पुण्य, त्यति चाँडो मुक्ति। मानव जीवनबाट मुक्ति भएर भगवानको योनिमा वा उच्च योनिमा जन्म हुन्छ। कतिपयले यो मुक्तिलाई अस्वीकार गर्छन्, तर पुण्यले जीवको नाश हुन्छ भन्ने मान्छन्।
भक्तिमार्गको मुक्ति
भक्तिमार्ग अनौठो छ। मुक्ति तत्काल आउँदैन, चरणबद्ध हुन्छ। यहाँ पाँच सीढी छन्, जसमा मतभेद छैन। हजारौँ जन्म लाग्छ। लाखौँ वर्ष बित्छ। धैर्य नभए मुक्ति सम्भव छैन। भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो, "करोडौँमा एकले मलाई भेट्ने इच्छा गर्छ, र करोडौँमा एकले अन्तिम मुक्ति पाउँछ।" भक्तिमार्गमा यो छिटो हुँदैन। लाखौँमा एकले लाखौँ वर्षपछि मुक्ति पाउँछ। बाँकी सीढीमा सुतिरहन्छन्।
भक्तिमार्गको स्वीकारोक्ति
यो देखेर ठूला सन्त र गुरुहरू भन्छन्, "हामीलाई मुक्ति चाहिँदैन। जीवको जन्म भइरहँदा पनि ठीक छ। हरेक जीवन भगवानको सेवामा बिताउनु नै पर्याप्त छ।" उनीहरूले मुक्ति असम्भवजस्तै ठानेर जे छ, त्यसैमा सन्तुष्ट छन्। भक्तिमार्गमा मुक्तिको चिन्ता कम हुन्छ। भक्ति र समर्पण नै सबथोक हो। भगवानको कृपाले मुक्ति हुन्छ, जीवले केही गर्न सक्दैन।
तन्त्रमार्गको मुक्ति
तन्त्रमार्गमा कामनाको पूर्ति नै मुक्ति हो। सिद्धि प्राप्त भयो, माया नियन्त्रणमा आयो भने मुक्ति हुन्छ। "म स्वतन्त्र छु, कामना पूरा हुन्छ, केले बाँध्छ?" दुख छैन, सुखको चाहना पनि पूरा हुन्छ। वासनाको तृप्तिबाट वासनामुक्ति हुन्छ। उच्च तान्त्रिकले जन्म-मृत्युमा नियन्त्रण पाउँछ। चाहे जस्तो जन्म लिन्छ, नचाहे लिँदैन।
मुक्तिको भ्रम र उल्झन
यीमध्ये कुन मुक्ति साँचो हो? यो भ्रममा साधक पर्छ। कुन लिने, कुन छोड्ने? सबै मार्गमा समस्या छ। ज्ञानमार्गमा १० सेकेन्डमा मुक्ति सम्भव छ, तर सबैलाई हुँदैन। योगमा जीवनभर परिश्रम चाहिन्छ, समाधि हुन्छ कि हुँदैन, थाहा छैन। कुण्डलिनी आगोमा हिँड्नुजस्तै हो, विनाशको जोखिम छ। नयाँ साधक, जसको गुरुप्रति पूर्ण श्रद्धा छैन, गुरुको वचन बुझ्दैन। "थाहा छैन, किन गरौँ?" भन्छ। यो उल्झनपूर्ण मामला होकुन मार्ग, कुन मुक्ति?
मार्ग र परम्पराको जटिलता
प्रत्येक मार्गमा उपमार्ग र परम्पराहरू छन्। यी परम्पराहरूको आफ्नै मुक्ति र नाम छन्। उदाहरणका लागि, ज्ञानमार्गमा:
वेदान्त: अज्ञानको नाश, आत्मज्ञान, ब्रह्मज्ञान नै मुक्ति।
बौद्ध: आसक्तिरहितता, दुखबाट मुक्ति नै सत्य मुक्ति। आत्मा छैन, ज्ञान केको?
साङ्ख्य: प्रकृतिको त्याग गरेर पुरुष रूपमा आउनु मुक्ति। साङ्ख्यमा मुक्तिलाई खासै महत्व दिइँदैन, किनकि यो भौतिक दर्शन हो।
जैन: कर्मको विनाश नै मुक्ति। कर्ममा ध्यान दिनुहोस्, ज्ञान छोड्नुहोस्।
सिख: वाहेगुरुमा समाहित हुनु मुक्ति। गुरुकृपा र ज्ञानले हुन्छ। तर यो जीवनमा लागू कमै हुन्छ।
विविधताको जाल
यो त ज्ञानमार्गको मात्र कुरा हो। योगमा २० प्रकार, भक्तिमार्गमा ५-६ प्रकार, तन्त्रमा स्वतन्त्र, परतन्त्र, दक्षिण, वाम मार्ग आदि छन्। प्रत्येक गुरु र शिष्यको आफ्नै आस्था र विश्वास छ।

मुक्तिको परम लक्ष्य र उल्झन
यस्तो छ तपाईंको परम लक्ष्यमुक्तिको अवस्था। अब कसरी प्राप्त गर्ने? जब यति धेरै विचार, परिभाषा र भिन्नता छन्, तब "मुक्ति" शब्दको अर्थ रहँदैन। एउटै शब्द, सयौँ अर्थयो अर्थहीन भइसकेको छ। मकहाँ आउनेहरू भन्छन्, "मलाई मुक्तिको बाटो देखाउनुहोस्।" मलाई आधा घण्टा अन्तर्वार्ता लिनुपर्छ। "तपाईंलाई मुक्ति भनेको के हो? के चाहनुहुन्छ?" किनभने उनलाई एउटा मुक्ति चाहिएको छ, मैले अर्कै दिएँ भने दुखी हुन्छन्। "मैले के मागेँ, के पाएँ?" अध्यात्ममा चासो छ, लक्ष्य पनि बनाएका छन्, तर मलाई सोच्नुपर्छआए त आए, अब के दिऊँ?
मुक्तिको पसल र सत्य
जस्तो पसलमा सामान किन्दा पसले भन्छ, "यो सामान हो, यति साल ग्यारेन्टी, अरू केही छैन।" मैले पनि भन्नुपर्छ, "हेर्नुहोस्, ज्ञानमार्गमा यो मुक्ति छ, अरू केही पाइँदैन।" "स्वर्ग पाइन्छ?" "पाइँदैन, सबै मिथ्या हो।" "दुखको अन्त्य हुन्छ?" "दुख पनि मिथ्या हो। जीव मिथ्या हो।" यो सुन्दा मोक्षको चाहना नै हराउँछ। "मैले के सोचेँ, यहाँ त अरू बेच्दैछन्!" मुक्ति लिन सजिलो छ, दिन गाह्रो छ।
मुक्ति कसले पाउँछ?
प्रश्न उठ्छमोक्ष कसले पाउँछ? तपाईंको तत्वलाई मुक्तिको आवश्यकता छैन। त्यो पूर्ण मुक्त छ, सम्पूर्णता हो। सबै छमुक्ति, बन्धन, सबथोक। यो ज्ञानमार्गको परिभाषा हो, मलाई यो मन पर्छ। तर मुक्ति जीवको हुन्छ, जो मिथ्या हो। मन-शरीरको यन्त्र, जो बारम्बार जन्मिन्छ, त्यो समाप्त हुन्छ। जीवनमुक्तिमा जीवितै मुक्ति हुन्छ। जीवनमुक्त व्यक्ति सानो बच्चाजस्तो हुन्छ। उसको शिरमाथि पाइला टेके पनि फरक पर्दैन। ऊ पागलजस्तो देखिन्छ। यो देखेर कोही वैरागी हुन्छन्, "मुक्तिको आवश्यकता छैन।"
मुक्तिको भय र सर्वनाश
मुक्तिको बारेमा आ-आफ्नै धारणा छ। तपाईंले जसलाई मुक्ति दिन चाहनुहुन्छ, त्यही दिनुहोस्। मार्गले जे भन्छ, त्यही पाइन्छ। यो स्वीकार गर्नुपर्छ, विकल्प छैन। यो सुन्दा लाग्छविनाश नै विनाश। अहंकार डराउँछ, "मुक्ति सर्वनाश रहेछ?" तर मलाई मन पर्छशुद्ध तत्वमा अशुद्धता आएको छ। स्मृति, अनुभव, कर्मले लाखौँ-करोडौँ जन्ममा फोहोर जम्मा भएको छ। यो तत्व मायामा स्रोतबाट टाढिएको छ। यो फोहोर हटाउनु नै मुक्ति हो। अहंकारको दृष्टिबाट यो सर्वनाश हो, मेरो दृष्टिबाट सरसफाइ हो। अहंकारले यो कहिल्यै बुझ्दैन, मुक्तिसँग डराउँछ।
सांसारिक भय र अध्यात्म
सांसारिक व्यक्तिलाई भनियो, "सम्बन्ध तोड, पैसा फाल, शरीर मर्न दे, संसार नहेर," ऊ भन्छ, "मलाई मात्र भेट्यौ गाली गर्न? यति श्राप दिन मलाई मात्र?" साधकलाई त मुक्तिको सत्य थाहा हुँदैन, सांसारिकले कसरी बुझोस्? अध्यात्म भनेर यस्तो सुनाउँदा ऊ अध्यात्मबाट भाग्छ। विचित्र कुरा छ। त्यसैले कसैलाई भनिँदैन। "मोक्ष ठूलो कुरा हो, संसार छोड, मुक्तिको बाटोमा लाग, ठूला मानिस मुक्त भए," भन्दा सांसारिक व्यक्ति शिर हल्लाउँछ, "गुरुजी, तपाईंले भन्नुभयो, गर्छु।" तर ऊ योग गर्छशरीरको लागि। तन्त्र गर्छशक्ति, पैसा, उपलब्धिको लागि। ज्ञानमार्गमा आउँछमानिसले खुट्टा धोएर पिओस् भनेर। अध्यात्ममा आएर पनि सांसारिक रहन्छ, किनकि मुक्तिसँग डराउँछ।
मुक्तिको समानता
के मुक्ति केहीलाई मात्र मिल्छ? के महिलाले पाउँदैन, पुरुषले मात्र? के कुनै जात, प्राणी, राक्षसले पाउँदैन? यस्ता प्रश्न उठ्छन्। हरेक मान्यताको पछाडि सत्य थियो, जो अहिले अन्धविश्वास बनेको छ। मेरो मान्यता छयो सब बकवास हो। मुक्ति जोसुकैले पाउन सक्छ। महिला, पुरुष, कुनै पनि जात, अंग्रेज, भारतीय, चिनियाँ, पशुयोनिपुराणमा पशुको पनि मुक्ति भएको कथा छ। ठूला गुरु, देवताहरू पनि मुक्त हुँदैनन्, देवयोनिमा रहन्छन्, तल आउँछन्, माथि जान सक्दैनन्। मुक्ति जीव, लिङ्ग, जात, योनि होइन, कृपामा आधारित छ। जसमा कृपा हुन्छ, उसले पाउँछ।
मुक्तिको आवश्यकता
के मुक्ति आवश्यक छ? के मुक्तिबिना आध्यात्मिकता हुँदैन? मेरो मान्यताआवश्यक छैन। किन? जीवको मुक्ति निश्चित छ। प्रकृतिको व्यवस्था छकोही चाँडो, कोही ढिलो मुक्त हुन्छ। कृपाले चाँडो हुन्छ। मुक्त भएर पनि प्राणी पुनः प्रकट हुन्छ। यो प्राकृतिक हो। जे भइरहेको छ, अनन्तकालसम्म हुन्छ। मानिस, देवताको नियन्त्रणमा छैन। कृपा, गुरु, भगवानले चाँडो बनाउँछ, अरू केही होइन।
मुक्तिको मिथ्या
अस्तित्व कालातीत छ। सबै भइसकेको छ। मुक्ति अनगिन्ती पटक भइसकेको छ। यो खेल हो। मेरो मान्यतामुक्ति पूर्ण असत्य हो, मिथ्या हो। यो सपनाको हिस्सा हो। तपाईं प्राणी भएको, बन्धनमा भएको भ्रम हो। मुक्ति पनि त्यही सपनाको हिस्सा हो, सत्य होइन। यो सुन्दा दुख लाग्ला, "मेरो लक्ष्य मुक्ति थियो, झूटको पछाडि दौडेँ?" तर दुखी हुनु पर्दैन। यो सपना उपयोगी छ। सपनाको अन्त्य नै मुक्ति हो।
सपनाको चक्र
सपना, सपना देख्ने, मुक्ति चाहने, बन्धनमा परेकोसबै नष्ट हुन्छ। तर यो कथा कहिल्यै सकिँदैन। यदि सकिन्थ्यो भने अस्तित्व नष्ट भइसक्थ्यो। सपना चक्र होजीवन, संसारको चक्र। यसको न सुरु छ, न अन्त्य। जीवको मुक्ति हुँदैन, विकास र विलय हुन्छ, फेरि सुरु हुन्छ। जनता भन्छ, "विलय भएपछि केही हुँदैन।" यदि यस्तो हो भने जगत, पृथ्वी, प्राणी, जीव केही हुने थिएन। प्रलय, महाप्रलय भएर पनि सबै बाँकी छ।
नयाँ सृष्टिको सत्य
नयाँ जीव सृजित भइरहन्छ। परिवर्तनको महासागरमा छाल उठ्छ, विलय हुन्छ। एक-दुईको चाँडो विलय भए ठूलो कुरा होइन। सय-दुई सय नयाँ जीव स्मृतिको माटोबाट जन्मिन्छ। "मैले त देखिनँ," भन्नुहोला। यो तर्कसंगत अनुमान हो। ज्ञानमार्गमा अनुमानले पनि ज्ञान दिन्छ।
महावृत्तिको खेल
यो विश्वचित्तको महावृत्ति हो, जसभन्दा ठूलो वृत्ति छैन। सृष्टि, विकास, विलय, प्रलय, महाप्रलययो महावृत्ति हो। मुक्ति कसैको हुँदैन। स्मृतिको माटोबाट नयाँ जन्मिन्छ। मुक्ति, निर्वाण, मोक्ष अर्थहीन छन्। सबैको सपना टुटे पनि सपना चलिरहन्छ। शक्तिले शिवसँग जति मिलन गरे पनि तल झरेर सृष्टि गर्छिन्। यो चलिरहोस्, हामीलाई के?
अहं र शाश्वत सत्य
"म मुक्ति चाहन्छु, बन्धन चाहन्न," यो अहंकार हो। अनुभवकर्ता, द्रष्टा, आत्मा, ब्रह्मलाई केही चाहिँदैन। ऊ मौन, आनन्दमा छ। न मोक्ष, न मुक्ति, न समाधि। "म" त्यही हुँ। म स्वतन्त्र छु, परम मुक्त छु। यो खेलको साक्षी हुँ, मसँग सरोकार छैन। चलिरहोस्।
साधकलाई सन्देश
अध्यात्ममा जानु छ, मुक्ति पाउनु छराम्रो कुरा हो, अवश्य जानुहोस्। तर याद राख्नुहोस्जो मुक्त थियो, सधैँ मुक्त छ। जो बन्धनमा छ, सधैँ बन्धनमा रहन्छ। यो शाश्वत सत्य हो। यो बुझेपछि जे चाहनुहुन्छ, लिनुहोस्। यो तपाईंको लीला हो। जो मुक्ति चाहन्छन्, तर अहिले "म मुक्त छु" जान्दैनन्, ती साधकलाई मेरो शुभकामना।

बहुस्तरीय ज्ञान
सत्यको स्तरहरू र साधकको भ्रम
धेरै साधक अध्यात्ममा प्रवेश गर्दा सोच्छन्सत्य एउटै हो, जुन मार्ग हिँडे पनि, जुन गुरुकहाँ गए पनि त्यही सत्य पाइन्छ। सबै महान गुरुले त्यही सत्य बोलेका छन्। तर केही दिन एक आश्रमबाट अर्को आश्रम, एक गुरुबाट अर्को गुरु, एक मार्गबाट अर्को मार्ग धाउँदा, हजारौँ किताब पढ्दा बुझिन्छसबैले आ-आफ्नो सत्य बोलिरहेका छन्। "यो नै वास्तविक सत्य हो," भन्दै आफ्नो सत्य बेचिरहेका छन्। यो देखेर समझदार साधकको अध्यात्मप्रति विश्वास हराउँछ। "मैले जे सोचेँ, त्यो होइन!" कतिपय अन्धविश्वासमा पर्छन्, "मेरो मार्गको सत्य नै पूर्ण हो," भन्दै अन्य मार्ग र शिक्षालाई बेवास्ता गर्छन्।
सत्यको भिन्नता र समानता
किन यस्तो हुन्छ? हरेक ठाउँमा भिन्नता र मतभेद देखिन्छ। कुन सत्य, कुन असत्य? कहिलेकाहीँ समानता पनि भेटिन्छ। जुनसुकै मार्गमा हिँडे पनि केही कुरा एउटै लाग्छ। तर भोलिपल्टै भनिन्छ, "होइन, त्यो मार्ग गलत हो, हाम्रो मार्ग सत्य हो।" एउटै गुरुसँग जाँदा पनि एक दिन भनिन्छ, "यो सत्य हो," भोलिपल्ट, "हिजोको सत्य होइन, यो सत्य हो।" एक दिन गुरु भन्नुहुन्छ, "समय भ्रम हो," तर भोलिपल्ट, "बिहान सात बजे सत्सङमा आऊ।" साधक अलमलिन्छ, "समय भ्रम हो भने सत्सङ कसरी?"
गुरुको विरोधाभास
एक दिन गुरु भन्नुहुन्छ, "यस्तो गरे जन्म-मृत्युबाट मुक्ति हुन्छ।" भोलिपल्ट, "तिमी न जन्मियौ, न मर्छौ।" साधक झन् अलमलिन्छ, "हिजो त अर्कै भन्नुभयो, आज फेरि अर्को?" एक दिन भनिन्छ, "सबै मिथ्या हो, सपना हो, संसार होइन।" भोलिपल्ट, "हिंसा नगर, यो नखा, योग गर, शरीरको ख्याल राख।" साधक सोच्छ, "हिजो सबै सपना हो भन्नुभयो, आज किन यस्तो?"
अध्यात्मको अस्थिरता
किन यस्तो हुन्छ? एउटै गुरुमा यति भिन्नता, हरेक मार्गमा फरक शिक्षा। अध्यात्ममा शुद्धता, सत्यता, स्थिरता छैन। पाँच हजार वर्षअघि एकथोक, तीन हजार वर्षअघि अर्को, सय वर्षअघि अर्को। आज इन्टरनेटको जमाना छ, इन्टरनेटमा लेखिएको नै परम सत्य भएको छ। अध्यात्म किन यस्तो भयो?
बहुस्तरीय ज्ञानको सिद्धान्त
मैले बुझेको कारण प्रस्तुत गर्छु, जसले तपाईंको उल्झन हट्नेछ। म यसलाई बहुस्तरीय ज्ञान भन्छु। प्रत्येक मार्गमा फरक सत्य भनिन्छ, किनभने सत्यका स्तरहरू छन्। ज्ञानका स्तरहरू छन्सतही, गहिरो, उच्च तहको। मैले मेरो बुझाइमा आधारित दस स्तरहरू प्रस्तुत गरेको छु। यो मेरो व्यक्तिगत मत हो। तपाईंको अनुभवअनुसार स्तर फरक हुन सक्छ। यो धेरै वा कम पनि हुन सक्छ।
ज्ञानका स्तरहरू
प्रथम स्तर: सम्पूर्णता र अद्वैत
 ज्ञानको उच्चतम स्तरसम्पूर्णता सत्य हो, एकमात्र हो, अद्वैत हो। यहाँ योग छ, भिन्नता छैन, सबै जोडिएको छ। यो ब्रह्म हो, भगवान हो, परम हो। यो मानव बुद्धिभन्दा पर छ, अज्ञेय छ। "तिमी नै ब्रह्म हौ, तिम्रो तत्व पूर्णता हो।" संसार, शरीर, मन विभिन्न रूपमा अनुभव हुन्छ, तर सबै यही हो। योभन्दा माथि केही छैन।
द्वितीय स्तर: द्वैत र भिन्नता
 यहाँ द्वैत छ, मिलन होइन, वियोग छ। म छु, अरू सबै छ। अनुभव र अनुभवकर्ता अलग छन्। "तिमी शरीर, मन, वस्तु, सूक्ष्म, स्थूल केही होइनौ।" प्रथम स्तरको "सबै एक हो" यहाँ लागू हुँदैन। साधक भन्छ, "हिजो त सबै एक हो भन्नुभयो!" हो, त्यो प्रथम स्तरको सत्य हो। यहाँ दुई छन्। प्रगति नभएसम्म अद्वैत देखिँदैन।
तृतीय स्तर: शून्यता र संभावना
 यहाँ केही छैन। सगुण केवल नाम हो। कतिपयले यसलाई चित्त, स्मृति वा शक्ति भन्छन्। यो पराभौतिक, परामानसिक हो। बुद्धिमा आउँदैन, रचना भएको छैन, संभावना मात्र हो। साधक भन्छ, "अनुभवकर्ता छ भन्नुभयो!" हो, तर यो नादको रूपमा छ। शक्ति शिवबाट अलग भएको छ।
चतुर्थ स्तर: विश्वचित्त
 नाद प्रकट भएर विश्वचित्त बन्छ। यहाँ समय छैन, गुरुक्षेत्र छ, पूर्ण ज्ञान छ। यो ठूलो कम्प्युटरजस्तो हो, जहाँ सबै स्वचालित छ। जन्म, मृत्यु छैन, सृष्टि, ज्ञान, स्मृति छ, तर समय नभएर केही भइरहेको छैन। संभावना मात्र हो। साधक भन्छ, "नाद, शक्ति हो भन्नुभयो!" हो, नादले यही रूप लिएको छ।
पञ्चम स्तर: अज्ञात वा परामानसिक
 यो रहस्यमय स्तर हो। यहाँ पुग्नुअघि कुनै ज्ञान हुँदैन।
षष्ठम स्तर: कारण शरीर
 यहाँ जन्म, मृत्यु, समय प्रकट हुन्छ। व्यक्ति कारण शरीरको रूपमा प्रकट हुन्छ। "तिमी ब्रह्म हौ, न जन्मियौ, न मर्छौ, मुक्त छौ" भनिँदैन। यहाँ भनिन्छ, "तिम्रो जन्म, मृत्यु हुन्छ, कर्म, संस्कार, स्मृतिले हुन्छ।" यसको विज्ञान, साधना छ। माथिल्लो स्तरकालाई यो बच्चाको खेल लाग्छ। तल्लो स्तरकालाई यो सत्य हो।
सप्तम स्तर: सूक्ष्म वा पराभौतिक
 भौतिक होइन, स्वप्नलोक, इच्छालोक, स्वर्गलोक छन्। देवता, पुर्खा, मृत आफन्त, वैदेहिक प्राणी भेटिन्छन्। जनताको रुचि यहीँ छ। भूत, प्रेत, दानव, ईश्वर, देवी, अलौकिक शक्तिहरू सत्य छन्। तान्त्रिकहरू यहाँ अडिन्छन्। संसार, शरीर बकवास हो भन्ने थाहा हुन्छ। माया यहाँ ठूलो छ।
अष्टम स्तर: मन, बुद्धि, अहंकार
 यो मध्यम स्तर हो। जीवित मानवमा मन, बुद्धि, अहंकारको अनुभव हुन्छ। "म छु, यो मेरो मन हो, बुद्धि हो, म बुद्धिमान् छु।" अहंकार शक्तिशाली छ। "म मानव, व्यक्ति, मेरो नाम, काम, जात, धर्म यो हो।" यो सत्य लाग्छ। माथिल्लो स्तरको ज्ञानब्रह्म, आत्मा, विश्वचित्तहास्यास्पद लाग्छ।
नवम स्तर: भौतिकवादी
 संसार, शरीर, समाज सत्य हो। पैसा, सुन, विलास, आफन्त जम्मा गर्नु सत्य हो। ९९% जनसंख्या यहाँ छ। मन, बुद्धि पनि बुझ्दैनन्। "यो म हुँ।" गहिरो माया छ। मृत्युलोकबाट निस्कन गाह्रो छ। माथिल्लो स्तरकालाई यो सपना हो।
दशम स्तर: निर्जीव भौतिकता
 पदार्थ, अणु, परमाणु, ढुङ्गा, नदी, पहाड। विज्ञानको क्षेत्र हो। भौतिक विज्ञान यहाँसम्म पुग्छ। मानव संसारमा समाज छ, जो निर्जीवतामा हुँदैन। डाक्टरले शरीरलाई पदार्थ मानेर उपचार गर्छ, तर मानव पूर्ण निर्जीव होइन भन्ने जान्छ।
सत्यको विविधता
यहाँ धेरै सत्य छन्। मैले दस स्तर गणना गरेँ, तर अरू पनि हुन सक्छ। प्रत्येक स्तरको आफ्नै महत्व छ। तल जाँदा माया र असत्य बढ्छ। साधकको प्रगति र गुरुको शिक्षाले स्तर निर्धारण गर्छ।
सत्यको स्तर र सापेक्षता
जुन स्तरमा साधक पुग्छ, त्यही उसको सत्य हुन्छ। यहाँ ध्यान दिनुहोस्सबैको सत्य फरक छ। हामी जुन स्तरमा कुरा गर्छौं, त्यही स्तरलाई सत्य मान्छौँ। प्रत्येक स्तरको आफ्नै ज्ञान छ। भौतिक संसार, शरीर, समाज, व्यक्तित्व, बुद्धि, मनोविज्ञान, तन्त्र, सूक्ष्मलोक, देवी-देवताको आफ्नै ज्ञान छ। माथि जाँदा ज्ञान परिष्कृत, ठूलो र उच्च हुन्छ। उच्च ज्ञानको विशेषतातल्लो स्तरको ज्ञान असत्य लाग्छ। उच्च स्तरमा पुगेकालाई तल्लो स्तरको सत्य कहिल्यै सत्य लाग्दैन। तल्लो स्तरमा रहेकाले माथिल्लो स्तर कहिल्यै देख्दैन।
दृष्टिकोणको भिन्नता
यो भवनजस्तै हो। माथिल्लो तल्लामा उभिनेले तलका सबै तल्ला देख्छ, तर तल उभिनेले माथि के छ, थाहा पाउँदैन। अधिकांशको दृष्टि तल हुन्छ, माथि होइन। जब माथि देखिन्छ, प्रगति सुरु हुन्छ, माथि चढ्छ। नत्र जुन स्तरमा छ, त्यही सत्य लाग्छ। नियम यस्तो छतल्लो स्तरको सत्य माथिल्लो स्तरमा असत्य हुन्छ, तर माथिल्लो स्तरको सत्य तल्लो स्तरमा पनि सत्य रहन्छ। उदाहरणका लागि, निर्जीव संसारमा पनि पूर्णता छ, अद्वैत छ, नाद छ। सूक्ष्मलोकमा पुगेकाले भन्छ, "मन, बुद्धि, अहंकार, शरीर, भौतिक जगत सबै सूक्ष्म छन्।" यो सपना हो, तर जन्म-मृत्यु सत्य लाग्छ।
सापेक्ष सत्य
यो सापेक्ष सत्य हो, निरपेक्ष होइन। तपाईंको पहुँच जति छ, त्यही परम सत्य हो। छैटौँ स्तरमा पुगेकालाई कारण शरीर, जन्म-मृत्यु सत्य हो। विश्वचित्तमा विलय भएकालाई भगवान, ईश्वर, समयहीनता सत्य हो। कुनै सत्य परम छैन। साधक भन्छ, "यहाँसम्म पुगेँ, योभन्दा माथि मेरो ज्ञान छैन, यो नै परम सत्य हो।" सत्य मान्यता हो, पाइने वा दिइने चीज होइन। खोज्नुपर्छ, पत्ता लगाउनुपर्छ। जति उच्च स्तरमा पुग्नुहुन्छ, सत्यको नजिक पुग्नुहुन्छ। तल जाँदा सत्य अनिश्चित हुन्छ, असत्य बढ्छ।
आध्यात्मिक प्रगति
यो आध्यात्मिक प्रगतिको रूप हो। सिँढी चढ्दा सत्य बदलिन्छ। कतिपय भन्छन्, "म पुगेँ, अगाडिका सबै काल्पनिक हुन्।" यो अज्ञानता बाँकी रहेको संकेत हो। यदि अज्ञानता नभएको भए, शास्त्र, वेद, उपनिषदमा यस्तो व्याख्या हुने थिएन। गुरुले यस्तो कुरा गर्ने थिएनन्। ध्यान दिनुहोस्कल्पना पनि सत्यबाटै आउँछ। पहिले जान्नुपर्छ, अनि मसला हालेर कल्पना गरिन्छ। नदेखेको कुरा कसले कल्पना गर्छ? देखेको, तर नबुझिएको कुरा काल्पनिक बन्छ। हाम्रो काम त्यसलाई खोज्नु हो।
सत्य, मिथ्या र विसत्य
शीर्ष स्तरमा पुग्दा तलका सबै असत्य लाग्छ। मैले तीन प्रकारका सत्य लेखेँ:
सत्य: जो छ, हटाउन सकिँदैन। सबैले आ-आफ्नै रूपमा स्वीकार्छन्।
मिथ्या: जो छैन, देखिन्छ तर सत्य होइन।
विसत्य: व्यावहारिकताका लागि मानिएको सत्य।
जस्तै, गुरुले "समय मिथ्या हो" भन्नुहुन्छ, तर भोलि "यही समयमा आऊ" भन्नुहुन्छ। यो विसत्य हो। समय अवास्तविक भए पनि संसारमा समयले काम गर्छ। "पदार्थ छैन" भन्दा पनि खाना खाएर आउनुपर्छ। मिथ्या खाना विसत्य हो, व्यवहारका लागि सत्य मान्नुपर्छ। ज्ञानी पनि असत्यबाट मुक्त हुँदैन। सत्यविना काम चल्दैन, असत्यविना पनि चल्दैन।
अध्यात्मको अनौठो स्थिति
अध्यात्ममा सत्य खोज्न गाह्रो छ, असत्य छोड्न पनि गाह्रो। के गर्ने? मुक्ति सम्भव छैन। जो मुक्त छ, पहिलेदेखि मुक्त छ। जो बन्धनमा छ, पहिलेदेखि बन्धनमा छ। अब के गर्ने? स्वीकार गर्नुहोस्यस्तै हो। अध्यात्म योभन्दा राम्रो वा खराब हुँदैन। ज्ञान बहुस्तरीय छ, सत्य बहुस्तरीय छ। मान्य, अमान्य सबैको आफ्नै बुझाइ, बुद्धि, विकास छ।
प्रगति र गुरुको खोज
सबै बिर्सेर आफ्नो प्रगति गर्नुहोस्। जब शंका लाग्छ, "म सत्यमा छु कि छैन?" तुरुन्तै माथिल्लो स्तरको मार्ग खोज्नुहोस्। त्यस्तै गुरु भेटिन्छतपाईंको स्तर वा एक-दुई स्तर माथिको। धेरै माथिको गुरु भेटियो भने भाग्य खुल्छ, एकैपटक धेरै स्तर पार गर्नुहुन्छ। मेरो भनाइअज्ञानताअनुसार गुरु भेटिन्छ, ज्ञानअनुसार होइन। यदि ज्ञान भएको भए गुरुको आवश्यकता हुने थिएन।
मार्गहरू र तिनका गन्तव्य
कुन मार्गले कुन स्तरमा पुर्याउँछ? चर्चा गरौँ:
विज्ञान: दशौँ स्तर (भौतिक संसार)। यो कलियुगमा लोकप्रिय छ। विज्ञानले भौतिकवादी बनाउँछ। मानिसले आफूलाई शरीर ठान्छ, दुख भोग्छ। जीवनको लक्ष्यखाने, पिउने, प्रजनन। व्यक्ति पशुसरह हुन्छ, उपभोक्ता बनेर मर्छ।
आत्म-सुधार: आठौँ स्तर (मन, बुद्धि, अहंकार)। राम्रो मान्छे बन्ने, स्वस्थ, बुद्धिमान्, मायालु हुने चाहना। धेरैले यसलाई अध्यात्म ठान्छन्। यो पशुवृत्तिभन्दा राम्रो हो, मनुष्यता प्रकट हुन्छ।
तन्त्र मार्ग: छैटौँ वा सातौँ स्तर (सूक्ष्मलोक, कारण शरीर)। सिद्धि, शक्ति, वैदेहिक प्राणी, देवी-देवता भेटिन्छ। धेरैले यसलाई अध्यात्म मान्छन्, तर यहाँसम्म मात्र पहुँच हुन्छ।
कर्म मार्ग: पाँचौँ वा छैटौँ स्तर (कारण शरीर, अज्ञात)। जन्म-मृत्युबाट मुक्ति, कारण शरीरको अन्त्य। पुण्य कर्म, नैतिक जीवनले यहाँ पुर्याउँछ। ऋषि, बोधिसत्व, पुण्य आत्माहरू यहाँ हुन्छन्, तर कसैलाई थाहा छैन।
भक्ति मार्ग: चौथौँ स्तर (विश्वचित्त)। भगवानको साक्षात्कार, सगुणमा विलय। यो भक्तिको लक्ष्य हो, यसभन्दा माथि जाँदैन।
शक्ति मार्ग: तृतीय स्तर (नाद, पराशक्ति)। शक्तिको दर्शन हुन्छ। सबै विलय हुन्छ। यो पराभौतिक, परामानसिकभन्दा माथि छ। सत्य र असत्यको भेद हराउँछ। सम्पूर्णतासम्म पुग्ने सम्भावना छ, तर कमै पुग्छन्।
योग मार्ग: द्वितीय स्तर (द्वैत)। आत्मसाक्षात्कार, समाधिमा स्वयंको ज्ञान। केवल्य, चित्तवृत्तिबाट मुक्ति। राम्रो गुरुले सम्पूर्णतासम्म पुर्याउन सक्छ।
ज्ञान मार्ग: प्रथम स्तर (सम्पूर्णता, अद्वैत)। यो उच्चतम स्तरमा पुर्याउँछ। अरू कुनै मार्ग यहाँसम्म पुग्दैन। मतभेद हुन सक्छ, तर मैले देखेँज्ञानमार्ग मात्र सम्पूर्णतामा पुग्छ। हरेक मार्गको पानी पिएपछि प्यासा आफ्नो घर आउँछ। मेरो घर ज्ञानमार्ग हो।
ज्ञानमार्गको विशेषता
किन ज्ञानमार्गले सम्पूर्णतामा पुर्याउँछ? किनभने सम्पूर्णताभन्दा माथि केही छैन। यहाँ ज्ञान पनि अनौठो लाग्छ। सबै शून्य छ, न नाद, न शक्ति, न अनुभव, न अनुभवकर्ता। अद्वैत छ, तर जान्न सकिँदैन। "जान्न सकिँदैन भने कसरी ज्ञानी भयौ?" यो प्रश्नले ज्ञानमार्गको सुन्दरता देखिन्छ। परिपूर्ण, सुन्दर छ, त्योभन्दा माथि केही छैन। भएको भए सुनिन्थ्यो। कसैलाई थाहा छैन भने छैन। "ब्रह्म सत्य, अरू मिथ्या" यही परम सत्य हो।
सत्य र असत्यको सहअस्तित्व
तपाईंले दस, बीस, तीस स्तर बनाउन सक्नुहुन्छ, तर तलका सबै मिथ्या हुन्। सत्यको सामना गरे पनि असत्य, माया टाँसिन्छ। किन? समग्रतामा सत्य, विसत्य, सबै समेटिन्छ। यहाँ बन्धन पनि मुक्ति हो, यो मेरो लीला हो। समर्पण गर्नुहोस्यही सत्य हो।
अध्यात्मको प्रश्न र प्रपञ्च
तल्लो स्तरको साधक प्रश्न गर्छ, "किन नयाँ-नयाँ शरीर लिइरहेछौ? तरह-तरहका प्राणी किन बनिरहेछन्? यो सबै किन छोड्दैनौ?" माथिल्लो स्तरको साधक जवाफ दिन्छ, "यो मेरो लीला हो। छोडेर के हुन्छ? कर्ता को छ? छोड्ने को हो? छोडेर जाने पनि फेरि प्रकट हुन्छ। प्रलय भए पनि सबै फर्किन्छ। यदि मेरो नियन्त्रणमा भएको भए, मैले पूर्ण प्रलय गराइसक्थेँ, केही बाँकी राख्थिनँ। तर त्यस्तो होइन। यो सोच्नु मूर्खता हो। सम्पूर्णतामा व्यक्ति छैन, मनुष्य भएर पनि छैन।"
अध्यात्मको जटिलता
अब तपाईंलाई अलिकति प्रस्ट भयोअध्यात्म कति ठूलो प्रपञ्च हो, बुझ्न कति गाह्रो छ। यदि तपाईं एउटा मार्गमा, एउटा गुरुको शरणमा हुनुहुन्छ भने यो तस्बिर कहिल्यै देख्नुहुन्न। गुरुले तपाईंलाई सत्य-असत्यको झगडाबाट जोगाउनुभएको छ। केही दिन त ठीक लाग्छ, तर पछि यथार्थ थाहा हुन्छ। यति धेरै प्रकारका सत्य छन् भने कसलाई सत्य मान्ने? यो प्रश्न आयो भने तपाईं स्वतः बहुस्तरीय ज्ञानतिर अघि बढ्नुहुन्छ।
बहुस्तरीय ज्ञानको आवश्यकता
बहुस्तरीय ज्ञान किन महत्त्वपूर्ण छ? मैले यो किन बताएँ? तपाईंलाई लाग्न सक्छ, "पहिले आफ्नो मार्गमा खुसी थिएँ, अब ठूला प्रश्नचिह्न आए।" तर सुनाउनुस्यो ज्ञान बुझ्नु भनेको सत्य र स्तरहरूको नियम बुझ्नु हो। माथिको सत्य थाहा हुँदैन, तलको सत्य झूटो लाग्छ। तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ, त्यहीँ सत्य निर्भर हुन्छ। यो ज्ञान नभए तपाईंको प्रगति हुँदैन। अध्यात्म बुझिँदैन।
उल्झन र समाधान
मैले उदाहरण दिएँएउटा गुरु एउटा कुरा बोल्छ, अर्को गुरु अर्को, तेस्रो गुरु अर्कै। एउटै गुरुले दिनहुँ शिक्षा फेर्छ। बहुस्तरीय ज्ञान नभएकालाई यो एक कानबाट पसेर अर्को कानबाट निस्कन्छ। ऊ बुझ्दैन, उसको प्रगति हुँदैन। तपाईंलाई लाग्ला, "मामला झन् उल्झियो!" तर यो थाहा पाएपछि मात्र भ्रम हट्छ। यो नजान्ने साधक अध्यात्मको हिलोमा अल्झिन्छ। यहाँ शुद्धता छ, स्पष्टता छ, अध्यात्मको आर-पार देखिन्छ।
प्रगति र मार्गको चयन
अब तपाईं बुझ्नुहुन्छकुन मार्ग कहिले छान्ने? किन कोही माथि प्रगति गर्न सक्दैन? किन सधैँ यस्ता गुरु भेटिन्छन्, जसले एक-दुई कुरा सुनाएर घर पठाउँछन्? "तिम्रो दुखको कारण पूर्वजन्मको कर्म हो, शुद्ध गर।" "तिम्रो चित्तवृत्ति प्रबल छ, ध्यान गर, योग गर।" यो अध्यात्म हो? बहुस्तरीय ज्ञान नभएकाले प्रगति गर्न सक्दैन।
यो ज्ञानको गोपनीयता
यो कुरा कसैलाई खुला रूपमा भनिँदैन। गुरुहरूलाई पनि यो थाहा हुँदैन। यो विहंगम, मनोरम दृश्य यहाँमात्र देखाइएको छ। "बहुस्तरीय ज्ञान," "विसत्य" जस्ता शब्द शब्दकोषमा छैनन्। यी शब्द बनाउनुपर्यो। सापेक्ष सत्य, व्यावहारिक सत्य जस्ता शब्द उच्च स्तरको ज्ञानमा, विशेष गरी ज्ञानमार्गमा मात्र भेटिन्छ।
स्पष्टता र बुझाइ
म आशा गर्छु, यो ज्ञानले तपाईंको भ्रम हटाउँछ। अब सबै स्पष्ट देखिन्छ। कहाँ जाने, के गर्ने, समझ आउँछ। एकजना गुरु एउटा कुरा बोल्छ, अर्कोले अर्को। अब तपाईं भ्रमित हुनुहुन्न। तुरुन्तै बुझ्नुहुन्छकुन स्तरमा कुरा भइरहेको छ? अब तपाईं बुझ्नुहुन्छम उन्नति गर्छु, तर देह, दुख, आफन्त, श्रीमतीले छोड्दैन। यो विसत्य हो, स्वीकार्नुपर्छ, समर्पण गर्नुपर्छ। तब प्रगति हुन्छ।मेरो शुभकामना तपाईंसँग छ। ज्ञानको ज्योति फैलाउनुहोस्। अध्यन गर्दै गर्नुहोस्। नमस्कार!

भवतु सर्वं मङ्गलम्

Telegram Browser Warning

Wise Words

ज्ञान सूत्र (नेपाली )

रोशन