व्यक्ति को माया (नेपाली )

*यो आलेख तरुण प्रधानज्यूद्वारा 'बोधी वार्ता' हेतु प्रकाशित दृश्य सामग्री को नेपाली रूपान्तरण मात्र हो; यसको मुख्य उद्देश्य ज्ञानको विस्तार र संरक्षण गर्नु हो। यसमा रहेका कुनै पनि त्रुटिहरूका लागि हामी क्षमाप्रार्थी छौं र यस ज्ञानवर्धक सामग्रीलाई थप प्रचारार्थ दृश्य सामग्री वा पुनर्लेखन गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको छ।"*

व्यक्ति माया हो। अहंभाव मिथ्या हो।
म व्यक्ति होइन। व्यक्ति केवल एक अनुभव मात्र हो। अनुभवहरू व्यक्तिद्वारा गरिएका होइनन्। अनुभव, अनुभवकर्तालाई हुन्छन्। व्यक्तिलाई होइन; बरु, अनुभवकर्तालाई 'व्यक्ति' को अनुभव हुन्छ। यो व्यक्ति के हो? यसको सत्य के हो? यदि तपाईंलाई सोधियो कि "तपाईं को हुनुहुन्छ?", भने प्रायः यस्तै उत्तर आउँछ कि "जुन शरीर तपाईंको अगाडि उभिएको छ, त्यो म हुँ। मेरो एउटा नाम छ, एउटा लिङ्ग छ। मेरा पिता यी हुन्, मेरी माता उनी हुन्। मेरो पति उनी हुन्, मेरी पत्नी उनी हुन्। म यो उच्च खानदानको हुँ। म यो नीच जातिको हुँ। मेरो यो ठूलो व्यवसाय छ। म सानो मान्छे हुँ। म कलाकार हुँ। म साधारण हुँ। मेरी मनपर्ने र मन नपर्ने कुराहरूले मलाई परिभाषित गर्छन्।" वा फेरि, "मेरो जीवनमा यो घटना घटेको थियो, मेरो जीवनमा त्यो घटना घटेको थियो।" यस प्रकारको राम-कहानी त्यो व्यक्तिले तपाईंलाई सुनाउनेछ कि "यो सब म हुँ।"
तर ध्यान दिएर हेर्ने हो भने, यहाँ केही धारणाहरूको समूहलाई मात्र 'म' भनिएको छ। तीमध्ये दुई-चारवटा धारणा निकालिदिनुभयो भने पनि व्यक्ति त व्यक्ति नै रहन्छ। यदि उसको नाम बदलिदिने हो भने पनि उसले "अब म कोही अरू नै भएँ" भन्दैन। उसले त यति मात्र भन्छ कि "मेरो नाम बदलिएको छ।" सम्बन्धहरू आउँछन्-जान्छन्। शरीर बदलिइरहन्छ। व्यक्तिको व्यवसाय बदलिइरहन्छ। जाति त समाजले थोपरिदिएको हो। कलाहरू आउँछन्-जान्छन्। राष्ट्रियता बदलिन्छ। मन पर्ने र नपर्ने कुराहरू कहिले के हुन्छन्, कहिले के। घटनाहरू आउँछन्-जान्छन्; कहिले केही घट्छ, कहिले अर्कै केही घट्छ। केही याद रहन्छ, केही याद रहँदैन। जे-जे कुरालाई "म हुँ" भनेर बताइएको छ, ती सबै अस्थायी छन्।
यीमध्ये कुनै पनि कुरा यस्तो छैन, जुन स्थायी होस्। यदि सबै कुरा बदलियो भने 'व्यक्ति' कहाँ गयो? फेरि, यो व्यक्ति जो अस्थायी गुणहरूले बनेको छ, ऊ स्थायी कसरी हुन सक्छ? अन्त्यमा मृत्यु आउँछ। शरीर पनि बदलिएर धुवाँ बन्छ। हामी भन्छौं कि "ऊ व्यक्ति रहेन।" व्यक्ति विलुप्त भयो, तर शरीर त केवल एक वस्तु थियो, जुन त्यो व्यक्तिसँग सम्बन्धित थियो, र त्यो पनि बदलिइरहन्छ। जब त्यो शरीर एक वर्षको थियो, तब व्यक्ति अर्कै थियो। जब दश वर्षको थियो, तब अर्कै थियो। ३०-४० वर्षको व्यक्ति अर्कै छ। अब त्यो एक वर्षको शरीर रहेन। त्यो विलुप्त भइसक्यो। के यो मृत्यु होइन? अनि व्यक्ति कसरी बाँकी रह्यो त?
यसको अर्थ शरीर व्यक्तिको 'तत्व' थिएन, किनकि त्यो त परिवर्तनशील छ। शरीर त केवल एक वस्तु हो र जस्तो कि हामीले देख्यौंवस्तुहरू माया हुन्। वस्तुहरू भ्रम हुन्। वस्तुहरूको आफ्नो कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व हुँदैन। यदि यो व्यक्ति शरीर हो भने, ऊ पहिलेदेखि नै माया हो। त्यसलाई कुनै अर्को नाम दिँदैमा त्यो सत्य हुँदैन।
बाँकी सबै अवधारणाहरू, जो व्यक्तिसँग सम्बन्धित छन्, ती 'चित्तवृत्ति' हुन्। केवल नाममात्र हुन्। व्यक्ति 'नाम-रूप' हो। नाम र रूपको अनुभव हुन्छ, तर त्यो परिवर्तनशील छ, असत्य छ। शरीर, व्यक्तिको नाम, लिङ्ग, सम्बन्ध आदि सबै स्मृतिमा छन्। मान्यताहरू अवधारणाको रूपमा सञ्चित छन्। यिनै मानसिक रचनाहरूबाट व्यक्तिको निर्माण भएको छ। यो एउटा ढाँचा हो, एउटा संरचना होचित्तमा, स्मृतिमाजसका धेरै भागहरू छन्, जसका धेरै गुणहरू छन्, र यी सबै भागहरू निरन्तर बदलिइरहन्छन्। यो संरचनाभित्र खोज्दा तपाईंले 'व्यक्ति' भेट्टाउनुहुन्न। केवल निरन्तर बदलिइरहेका घटनाहरू भेटिनेछन्। बस, निरन्तर बदलिइरहेका अवधारणाहरू भेटिनेछन्। भागहरू बदलिन्छन्, तर ढाँचा कायमै रहन्छ।
जसरी पानीको भुमरीमा पानी बदलिइरहन्छ, तर भुमरीको आकृति कायमै रहन्छ। जसरी तपाईंको घरको हरेक इँटा फेरिदिए पनि, 'घर' कायमै रहन्छ। जबसम्म त्यो अत्यधिक बदलिँदैन, तबसम्म चित्तले त्यसलाई स्थायी बनाउने प्रयास गर्छ। कुनै न कुनै कडी समातेर राख्छ"ल, त्यो बदलियो, तर यो त छ नि।" त्यही कडीमा नयाँ घटना जोडिहाल्छ। नाम बदलियो? शरीर त छ। शरीर बदलियो? नाम त उही छ। यसरी चित्तले स्थायित्वको भ्रम पैदा गर्दछ।
जस्तो कि हामीले देख्यौं, वस्तुहरूलाई पनि चित्तले यसरी नै स्थायी बनाउँछ। बदलिइरहने वस्तुहरूलाई स्थायित्व प्रदान गर्छ। कम्तीमा त्यसको भ्रम त पैदा गरिदिन्छ नै। 'व्यक्ति' पनि यसै प्रकारको स्थायीकरण हो। निरन्तर बदलिइरहने अनुभवहरूको स्थायीकरण हो। यो छाया जुन चित्तमा छ, त्यसको नाम व्यक्ति हो; त्यही नै व्यक्तिको सार हो।
यो रचना स्मृतिमा छ। स्मृति भएन भने 'व्यक्ति' पनि हुँदैन। यदि तपाईंले आफ्नो नाम के हो भन्ने बिर्सनुभयो भने? कसको छोरा वा कसकी छोरी हुनुहुन्छ? तपाईंको व्यवसाय के थियो? कुन जाति हो? के आउँछ, के आउँदैन? के मन पर्छ, के मन पर्दैन? र यदि तपाईंको जीवनका महत्वपूर्ण घटनाहरू स्मृतिबाट मेटाइदिने हो भने, तपाईं को हुनुहुन्छ त? जुन 'स्मृति-छाया' लाई तपाईंले 'म' मानिरहनुभएको छ, त्यो त जहिले पनि जान सक्छ। सबैलाई थाहा छस्मृति चित्त हो।
यसरी व्यक्ति चित्त-निर्मित हो। उसको आफ्नो कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व छैन। यो व्यक्ति कहाँबाट आयो? यसको आवश्यकता किन पर्यो? जब एउटा सानो बच्चा जन्मिन्छ, ऊ व्यक्तित्वहीन हुन्छ, एकदम प्राकृतिक हुन्छ। जति-जति ऊ ठूलो हुँदै जान्छ, परिवारका मानिसहरू र समाजले उसमाथि विभिन्न प्रकारका 'मतारोपण' गरिदिन्छन्"तँ केटा होस्, केटाजस्तो बस्, केटाजस्तै बोल्; तँ केटी होस्, यस्तो नबोल्, उस्तो नगर। तेरो भाषा यो हो, तेरो वंश यो हो, तेरो परिवार यो हो, तेरो जाति यो हो।"
ऊ बिचरा यी सब कुरा लिएर जन्मिएको थिएन। यी सब त उसमाथि थोपरिएको हो। जस्तो कि हामी अरूलाई 'व्यक्ति' को रूपमा देख्छौं किनकि उसले आफूलाई 'म' भन्छ। र, उसमा 'कर्ता-भाव' छ, उसमा अहंकार छ; तिनलाई देखेर सानो बच्चाले पनि व्यक्तित्वलाई अपनाउँछ। मान्न थाल्छ कि यहाँ जे-जति घटनाहरू घटिरहेका छन्चाहे मानसिक हुन् वा शारीरिक"त्यो म हुँ।" यसरी कयौं वर्षको मतारोपणपछि व्यक्ति परिपक्व हुन्छ। जो एउटा कोमल फूल थियो, अब ऊ साह्रो नरिवल बन्छ। अब उसलाई फोड्न सजिलो छैन। एकपटक व्यक्तिको जन्म भइसकेपछि ऊ मरेपछि मात्र जान्छ।
समाजले यस जीवमाथि शरीर, लिङ्ग, जाति, धर्म, वंश, राष्ट्रियता जस्ता अनेकौं प्रकारको फोहोर थुपारिदिन्छ। यही फोहोरमा त्यो जीव ७०-८० वर्ष सड्छ र अन्त्यमा फोहोर नै बन्छ। यो समाजले हामीलाई अज्ञानबाहेक के नै दिन्छ र? न उनीहरूलाई 'व्यक्तिको माया' को बारेमा थाहा छ, न त जान्न नै चाहन्छन्। उल्टै, बच्चाहरूको कोमल मनमा आफ्ना मान्यताहरू थोपरिदिन्छन्।
यो व्यक्तिको मान्यता किन आवश्यक छ? यो जाति किन आवश्यक छ? धेरै मानिसहरूले बुझिसक्नुभयो होला, 'व्यक्ति' जीवनको लागि आवश्यक छ। उत्तरजीविता को लागि आवश्यक छ। यदि यी बदलिइरहने वस्तुहरूलाई मैले 'म' भनिनँ भने, बाँच्न निकै कठिन हुनेछ। यदि शरीर 'म' होइन भने, कसको रक्षा गर्ने? कसलाई खुवाउने? कसको ख्याल राख्ने? यदि सम्बन्ध 'म' होइन भने, घरबाट निकालिदिनेछन्। म मर्नेछु। यदि जाति 'म' होइन भने, जातिबाट बहिष्कृत हुनेछु। कसले मद्दत गर्ने? यदि धर्म अपनाइनँ भने, कसैले आएर मारिदेला। यदि राष्ट्रियता भएन भने, यो तथाकथित सभ्यतामा बाँच्न कठिन हुनेछ, असम्भव नै हुनेछ। उत्तरजीविताको लागि, समाजमा जीवित रहनको लागि व्यक्तिको अवधारणा अत्यन्त आवश्यक छ, त्यसैले यो नष्ट हुँदैन।
यो समाज यिनै व्यक्तिहरूको एउटा समूह हो। मानिस एक प्रकारको झुण्डमा बस्ने प्राणी हो। समाज यही झुण्डको नाम हो। एउटा गिरोहले अर्को गिरोहमाथि आक्रमण गर्छ। यी व्यक्तिहरू मारकाट मच्चाउँछन्, जीवनका लागि संघर्ष गर्छन्, गुट बनाउँछन्, र जीवित रहनका लागि यो झुण्डले के-के मात्र गर्दैन, सबैलाई थाहा छ। यसको नीचताको कुनै सीमा छैन। व्यक्तिले झुण्डमा मिलेर त्यस्तो काम गर्छ, जसको कल्पना एक्लै हुँदा उसले कहिल्यै गर्ने थिएन।
यो झुण्डमा एउटा अनुक्रम छ र सबै व्यक्ति त्यसमा माथि उठ्न चाहन्छन्। जो माथि पुग्यो, ऊ झुण्डको मालिक हो, राजा हो, उसको जीवन सफल छ, ऊ ठूलो मान्छे हो। जो असफल भयो, ऊ सानो मान्छे हो; र यसै संघर्षमा यो व्यक्ति, यो जीवले आफ्नो जीवन बिताइदिन्छ। अज्ञानताको हिलोमा प्रकाशको कुनै किरण देखिँदैन, किनकि उसले स्वयंलाई 'व्यक्ति' मानिलिएको छ। स्वयंलाई यस समाजको भाग मानिलिएको छ। बुद्धि छैन, त्यसैले अरूले जे गर्छन्भेडो चालत्यसैलाई जीवन मानिलिएको छ।
अब यो गुनासो किन कि जीवन दुःखले भरिएको छ? अब यो गुनासो किन कि जीवनको अनुभव पीडादायी छ? व्यक्तिले देख्न सक्दैन कि आफ्नो स्थितिको लागि ऊ स्वयं जिम्मेवार छ। आफ्नो दुःखको कारण ऊ आफै हो। यस्तै उल्टो-पाल्टो मान्यताहरू छन्। असत्यमा बाँचेपछि यस्तो त हुन्छ नै। भ्रमलाई प्रेम गर्छ, सत्यलाई घृणा गर्छ। यही कलियुग हो। शरीरलाई 'म' मानिबसेको छ। शरीर त माया हो। जगतलाई महत्व दिन्छ। जगत पनि माया हो। त्यसमाथि यो मानसिक रचना छ, जसलाई उसले सत्य ठान्छ। यो 'व्यक्ति' को अवधारणा हो। मायाको माथि अर्को माया छ। व्यक्ति 'दोब्बर माया' हो। व्यक्ति 'दोहोरो असत्य' हो।
मान्न सकिन्छ कि जुन आँखाले देखिन्छ, त्यो सत्य पनि होला। त्यसको आवश्यकता पनि होला थोरबहुत। तर व्यक्ति त कल्पना मात्र हो, त्यसैलाई सत्य मानिलिएको छ कि "म व्यक्ति हुँ।" फेरि, यो मनो-शरीरबाट जे हुन्छ, जति पनि क्रियाहरू हुन्छन्, त्यसलाई "मैले गरेको कर्म" मान्छु। किनकि शरीरलाई नै 'म' सम्झिबसेको छु, मनलाई नै 'म' सम्झिबसेको छु। मानसिक वृत्ति छ भने, 'कर्ता' पनि म नै हुने भएँ।
व्यक्ति 'कर्ता' होइन, 'कृत्य' हो। सृष्टिको रचना हो व्यक्ति। यसले केही गर्दैन। केही गर्न सक्दैन। यो त्यो छायाजस्तै हो, जो धेरै व्यस्त देखिन्छ। धेरै थोक गरिरहेको देखिन्छ। तर के छायाले कहिल्यै केही गरेको छ? एउटा सानो बच्चाले छायामा पनि 'व्यक्ति' देख्छ"ओहो, यो छाया हिँडिरहेछ, बोलिरहेछ, नाचिरहेछ"किनकि ऊ अज्ञानी छ। किनकि अहिलेसम्म उसलाई कसैले बताएको छैन कि त्यो छाया सत्य होइन।
यसरी नै जीव अज्ञानी छ। जब यो छाया, शरीर र थरी-थरीका चिजहरू केही गरिरहेको देखिन्छन्, तब जीवले स्वयंलाई त्यसको 'कर्ता' मान्छ। कर्ताभाव मिथ्या हो। यो मनो-शरीर रुपी यन्त्रद्वारा जे-जे घट्छ, त्यो 'हुन्छ', त्यो 'गरिँदैन'। कर्ता पनि चित्त-निर्मित हो। जब कर्म भइसक्छ, तब कर्ता एउटा विचारको रूपमा आउँछ कि "मैले गरें", किनकि "म व्यक्ति हुँ र यो यन्त्र म नै हुँ, त्यसैले मैले नै गरेको हुनुपर्छ।" यो कर्ताभाव झनै जेलिएको माया हो।
कर्ताभाव किन छ? यो जान्न धेरै सजिलो छ। सामाजिक जीवनका लागि कर्ताभाव आवश्यक छ। यदि कसैले चोरी गर्छ, हत्या गर्छ र भन्छ कि "यहाँ कर्ता म होइन, यो त आफै भयो," भने मानिसहरूले या त उसलाई मारिदिन्छन् या त पागल सम्झन्छन्। समाजमा 'व्यक्ति' र 'कर्ता' ले वास्तविकताको रूप लिन्छन्, र किनकि बाँच्नका लागि समाज आवश्यक छयही मानिसको प्रकृति होत्यसैले उसले यिनलाई सत्य मानेको छ।
भनिन्छ नि'मर्ता क्या न कर्ता' (मर्नेले जे पनि गर्छ); बाँच्नका लागि मायालाई सत्य मानिन्छ। यो धेरै महँगो पर्छ, किनकि फेरि सारा जीवन अज्ञानमा जान्छ। सारा जीवन यस व्यक्तिको गुलामीमा बित्छ। यो 'कर्ता' को चक्करमा बित्छ। यो तबसम्म देखिँदैन, जबसम्म जीवन नरक बन्दैन। त्यसपछि एउटा समझदार व्यक्तिले यी अवधारणाहरूमाथि प्रश्नचिन्ह लगाउँछ, सत्यको खोजमा निस्किन्छ। 
खोज्नुभयो भने पाउनुहुनेछ, र तपाईंले पाउनुहुनेछ कि म व्यक्ति होइन। म कर्ता होइन। म व्यक्ति र यी कर्महरूको 'अनुभवकर्ता' हुँ। म त्यो चैतन्य हुँ, जसको 'व्यक्ति' केवल एक अभिव्यक्ति मात्र हो।
यहाँनेर म बिदा माग्छु। सुन्दै गर्नुहोला 'बोधिवार्ता', मायाको शृङ्खला। धन्यवाद।

Wise Words

व्यक्ति को माया (नेपाली )

रोशन