एक गुरुको मार्ग (नेपाली)

*यो लेख गुरु तरुण प्रधानज्यूको 'ज्ञानाक्षर' मा प्रकाशित अङ्ग्रेजी लेख "A Guru's Path" को नेपाली अनुवाद हो, जसमा जेमिनी ले पनि सहयोग गरेको छ; यसको उद्देश्य ज्ञानको प्रसार र सेवा मात्र हो। कुनै पनि त्रुटिका लागि अनुवादक क्षमाप्रार्थी छ।*

यहाँ म बारम्बार सोधिने केही प्रश्नहरूका उत्तर दिने प्रयास गरिरहेको छु, जस्तै तपाईंको मार्ग के हो, वा तपाईंको गुरु को हुनुहुन्छ, इत्यादि। यो लेख कुनै खास गुरु वा कुनै विशेष मार्गको विषयमा होइन। यो भविष्यका गुरुहरूका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

**सबैभन्दा महान् मार्ग **
प्रायः साधकहरूले त्यो उपयुक्त मार्ग रोज्छन् जसले उनीहरूलाई कमभन्दा कम प्रयास र छोटो समयमा उनीहरूको आध्यात्मिक लक्ष्यसम्म पुर्याउँछ। उनीहरूको दृष्टिकोणबाट त्यो नै सबैभन्दा उत्तम मार्ग हो। कोही-कोही आफ्नो मनपर्ने मार्गमा स्थिर हुनुअघि केही मार्गहरूको प्रयास पनी गर्छन्। अधिकतर यो देखिन्छ कि साधकहरूले अन्य मार्गहरू पूरै फरक छन् वा कुनै काममा आउँदैनन् भनी सोचेर एक वा दुई मार्गलाई अरूभन्दा बढी प्राथमिकता दिन्छन्। 
यदि यस्तो हुन्छ भने कुनै समस्या थिएन, तर प्रायः हरेक मार्गको केही उपयोग हुन्छ; यो कुनै विशेष प्रकारको साधकका लागि उपयोगी हुन्छ, सबै साधकहरूका लागि सायद होइन। यसको कारण यो हो कि प्रत्येक साधकको बनावट अद्वितीय र फरक हुन्छ। जबसम्म यो अद्वितीयता रहन्छ, तबसम्म मार्गहरूमा भिन्नता रहनेछ। एक पटक जब तपाईं अन्तिम लक्ष्यमा पुग्नुहुन्छ, तब यो अद्वितीयता एकात्मकता मा बदलिन्छ र शरीर-मन रूपी साधनका विशेषताहरू अमहत्त्वपूर्ण हुन्छन्, तिनीहरूको अर्थ समाप्त हुन्छ, र त्यसपछि मार्गहरूमा भएको भिन्नता वा तिनीहरूबारेका विचारहरू पनि अमहत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

**मार्गहरूको एकता **
सबै प्रमुख मार्गहरूको एउटै मात्र लक्ष्य छ अन्तिम सत्य सम्म पुग्नु, परम तत्व बन्नु, सबै विभाजन समाप्त गर्नु। त्यसो भए ती कसरी विभाजित हुन सक्छन्? ती कसरी फरक छन्? फरक तरिका, विधि र भाषाहरू वा शब्दावली आदिमा लुकेको छ। मूलतः ती सबैले उही कुरा सिकाउँछन्। मार्ग साधकको आवश्यकताअनुसार आफूलाई अनुकूल बनाउँछ, र त्यसैले फरक वा विशिष्ट देखिन्छ। यसरी वास्तविक भिन्नता साधकहरूबीच छ, त्यो पनि उनीहरूको विकास वा प्रगतिको फरक स्तर का कारणले।

सबै मार्गहरूले साधकलाई कुनै न कुनै रूपमा तयार गर्छन्। सबै मार्गहरूले केवल शुद्धीकरण गर्छन्। अशुद्धि मा निर्भर गर्दै, त्यो मार्गले एउटा समाधान (उपाय) प्रस्ताव गर्दछ। अशुद्धि शारीरिक, भावनात्मक, बौद्धिक, ऊर्जावान, अभौतिक इत्यादि हुन सक्छ, र मार्गले एक स्पष्ट विशेषज्ञता ग्रहण गर्दछ। अनि, केही मार्गहरू पग्डन्डी वा साना सडकहरू जस्तै हुन्छन् जसले साधकलाई राजमार्गतर्फ लैजान्छन्। ती साँघुरो देखिन्छन् र दायरामा सीमित हुन्छन्। उनीहरूले केही सुधारात्मक अभ्यासहरू प्रदान गर्छन्, र विद्यार्थीलाई एक शिक्षक का लागि तयार गर्छन्। कहिलेकाहीँ नयाँ आउनेहरूले उनीहरूलाई प्रमुख मार्ग सँग भ्रमित गर्छन्, तर जे भए पनि ती पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्, विशेष गरी भर्खर सुरु गर्नेहरूका लागि।

भन्नै पर्दैन, मार्गहरूले स्थान, समय र सभ्यताहरूको संस्कृति र विशेषताहरू ग्रहण गर्छन्, र एक परम्परामा विकसित हुन्छन्। परम्परा पूरै फरक कुरा जस्तो देखिन्छ। तर यस विषयमा विचार गर्नुहोस्, हेर्नुहोस्, त्यो होइन। यसले आफ्नै केही बाहिरी रङ्गहरू धारण गरेको छ, र यसले धेरै जिज्ञासुहरू र यहाँसम्म कि नयाँ गुरुहरूलाई पनि भ्रमित गर्दछ।

**गुरुको मार्ग **
मार्गहरूमा कुनै मौलिक भिन्नता छैन, र गुरुहरूमा पनि कुनै मौलिक भिन्नता छैन। उहाँहरू फरक पोशाक लगाउन सक्नुहुन्छ, फरक परम्पराबाट आउन सक्नुहुन्छ, फरक भाषाहरू बोल्न वा फरक शब्दावली राख्न सक्नुहुन्छ, तर उहाँहरू सबैले एउटै कुरा भन्नुहुन्छ। सत्य एक छ, र त्यसैले सन्देश पनि एउटै मात्र छ। भिन्नताहरू केवल आभासी हुन्। केही नयाँ जिज्ञासुहरूले यो एकता लाई सुरुमा पहिचान गर्दैनन्, तर यो ठीक छ, यो ठूलो बाधा होइन। प्रगति गरेपछि उहाँहरूले यसलाई पहिचान गर्छन्। 
यदि सबै गुरु एक हुनुहुन्छ भने, उहाँहरूको मार्ग के हो? 
के उहाँहरूका मार्गहरू फरक छैनन्? 
के उहाँहरूको कुनै विशेष मार्ग छ गुरुपथ जुन साधकहरूका लागि निषेधित छ? वा कुनै मार्ग नै छैन?

धेरै प्रश्नहरू उठ्छन्। 
शिक्षण वा गुरुत्व को केही अनुभव पछि, गुरुले साधकहरूलाई धेरै मार्गहरूमा मार्गदर्शन गर्न सक्नुहुन्छ, वा कमसेकम उनीहरूलाई सही मार्ग देखाउन सक्नुहुन्छ। उहाँहरू आफ्नो विशेषज्ञता अवश्य राख्नुहुन्छ, किनकि यो उपयोगी छ, उहाँहरूलाई आफ्नो क्षेत्रमा राम्रो अनुभव हुन्छ, तर उहाँहरू अब त्यो एक मार्गमा मात्र सीमित रहनुहुन्न।

गुरुले साधक जुन मार्गमा छ, त्यो मार्ग अपनाउनुहुन्छ। यदि साधक माथि आउन सक्दैन भने, गुरु साधकसम्म तल ओर्लनुहुन्छ, यदि त्यसको लागि केही समयका लागि अर्को मार्ग अपनाउनुपरे पनि र आफ्नो मार्गलाई स्थगित गर्नुपरे पनि। गुरुले सबै गुरुहरूको भूमिका निर्वाह गर्नुहुन्छ। एक गुरु नै सबै गुरु हुनुहुन्छ।

तपाईं त्यस्ता गुरुहरूलाई महान् गुरु वा महान् आचार्य भन्न सक्नुहुन्छ। स्पष्ट छ कि उहाँहरूको कुनै विशिष्ट मार्ग हुँदैन। उहाँहरू कुनै खास परम्परा सँग पनि बाँधिनुभएको हुँदैन। उहाँहरूलाई थाहा हुन्छ कि साधकका लागि सबैभन्दा उत्तम के हो। कहिलेकाहीँ उहाँहरू एक नयाँ मार्ग निर्माण गर्नुहुन्छ, केवल यसको आवश्यकता छ भनी देखेर, किनकि अन्य मार्गहरू अद्यावधिक छैनन्, र कुनै खास स्थान वा समयको आवश्यकताहरू पूरा गर्दैनन्। धेरै पटक उहाँहरू त्यो समयमा उपलब्ध मार्गहरू बाट उत्तम तत्त्वहरू लिएर एक नयाँ परम्परा स्थापित गर्नुहुन्छ। उहाँहरू कालान्तर मा जगद्गुरु बन्नुहुन्छ।

एक अनुभवी शिक्षकको मार्ग पहिचान गर्न वास्तवमै गाह्रो छ, उहाँ एकै समयमा धेरै रूपहरू, धेरै रङ्गहरू, धेरै शैलीहरूमा प्रकट हुनुहुन्छ। छोटकरीमा, गुरुको कुनै मार्ग हुँदैन। उहाँहरू जे उपयोगी छ, त्यो टिप्नुहुन्छ। उहाँहरू जे निरर्थक छ, त्यो त्याग्नुहुन्छ। उहाँहरू साधकको आवश्यकताअनुसार आफूलाई अनुकूल गर्नुहुन्छ। उहाँहरू साधकको सेवा गर्नुहुन्छ, मार्ग वा परम्पराको होइन।

त्यस्ता गुरु वास्तवमा विरल हुन्छन्। तर सबै गुरुहरू त्यसै दिशामा जाँदै हुनुहुन्छ, यो केवल समयको कुरा हो।

**मार्ग वा परम्पराप्रतिको आसक्ति **
अन्ततः एक गुरुले यो अनुभव गर्नुहुन्छ कि कुनै खास मार्ग वा परम्पराप्रतिको आसक्ति धेरै सीमित गर्ने खालको छ, यो बन्धन हो, र उहाँहरूले आफ्नो मार्ग वा परम्परालाई पूर्ण रूपमा त्याग गर्नुहुन्छ। यो संकीर्णता, यो सीमा, उहाँहरूको लक्ष्य मा बाधा बन्दछ, जुन सबै साधकहरूको उत्थान (उकास्ने) हो, अन्तिम लक्ष्य सबै प्राणीहरूको उत्थान भए पनि।

आसक्ति लाई महान् आचार्यहरूको शिक्षाको कदर गर्न सक्ने क्षमताको अभाव को रूपमा हेरिनछ, जो स्पष्ट रूपमा उहाँहरूको मनपर्ने मार्गमा छैनन्, वा यो अन्य मार्गहरूप्रति अरुचि को रूपमा, वा कुनै प्रकारको प्रतिस्पर्धा को रूपमा प्रकट हुन सक्छ। स्पष्ट छ, यो गुरुको गुण होइन, साना गुरुको पनि होइन। साधकहरूका लागि आफ्ना मार्गहरू र परम्पराहरूमा तर्क गर्नु सामान्य हो, परिणामस्वरूप कोही तीतो, संकीर्ण मन र अतिवादी बन्छन्, र चाँडै नै आफ्नो साधकको पद गुमाउँछन्, तर गुरुका लागि यसो गर्नु विरलै हुन्छ। एक तीतो, संकीर्ण मन भएको, अतिवादी गुरु गुरु हुँदै होइन। यो देख्दा, मार्गहरू र परम्पराहरूको प्रश्न सदाका लागि पूर्ण रूपमा जड़बाट समाप्त हुन्छ; यद्यपि, गुरुले व्यावहारिक कारणहरू ले वा यो सबै अहिले अर्थहीन किन भयो भन्ने लामो कथा भन्नबाट बच्नका लागि स्वयंलाई अझै पनि कुनै खास परम्परा, संस्कृति वा मार्गसँग जोडेर राख्न सक्नुहुन्छ। कहिलेकाहीँ गुरुलाई उहाँका गुरुद्वारा केवल एउटा विशेष मार्ग सिकाउन निर्देशन दिइएको हुन्छ, र व्यावहारिक उद्देश्यहरूका लागि, उहाँहरूले स्वयंको परिचय त्यो मार्गसँग सम्बन्धित भएको रूपमा दिनुहुन्छ।

तर निजी रूपमा सोध्दा, यी गुरुहरूले कुनै पनि विशेष कुरामा स्वामित्व वा आसक्ति देखाउँदैनन्। उहाँहरू फरकहरूको तुच्छता भन्दा माथि उठिसक्नुभएको हुन्छ। उहाँहरूले एकता देखिसक्नुभएको हुन्छ।

**गुरुप्रतिको आसक्ति **
त्यसै गरी, आफ्नो गुरुप्रतिको आसक्ति स्वाभाविक रूपमा हट्छ, किनकि अन्ततः उहाँहरू सबै एकै गुरु हुनुहुन्छ, वा छोटकरीमा भन्दा त्यो सबै गुरुक्षेत्र हो। गुरु कुनै व्यक्ति हुनुहुन्न, त्यसैले यहाँ आसक्तिको प्रश्न उठ्नु हुँदैन। नयाँ साधकहरूले केही आसक्ति देखाउँछन्, जुन जे भए पनि राम्रो छ। तर नयाँ गुरुहरूले पनि केही समयका लागि यो देखाउँछन्, कमसेकम उहाँहरू कुनै खास व्यक्तिलाई आफ्नो गुरु भनेर सम्बोधन गरिरहनुहुन्छ, सायद व्यावहारिक उद्देश्यहरूका लागि वा उहाँहरूका लागि अब कोही गुरु बाँकी किन हुनुहुन्न, वा गुरुक्षेत्र नै अब किन एकमात्र गुरु हो भन्ने लामो कथा भन्नबाट बच्नका लागि।

त्यसैले हो, एक गुरुको कुनै गुरु हुँदैन। तपाईं यसलाई छोटकरीमा भन्न सक्नुहुन्छ। गुरुक्षेत्र नै एकमात्र गुरु हो, यो हरेक गुरुको गुरु हो, वास्तवमा, सबै गुरुहरू यसकै हिस्सा हुन्, उहाँहरू यसमा विलय भइसक्नुभएको छ। कुनै अलगाव, कुनै पहिचान, कुनै आसक्ति बाँकी रहँदैन।

**स्वतन्त्रता **
खोजको अन्त्यले कुनै पनि खास मार्गमा हिँड्ने वा कुनै पनि खास गुरुको अनुसरण गर्ने स्वतन्त्रता ल्याउँछ। परम्पराको पनि अर्थ समाप्त हुन्छ। यो तपाईंको अभ्यासको स्वाभाविक परिणाम हो। यो प्रगति हो। विस्तार, र सीमाहरू होइन। हामी सबै यही चाहन्छौं। कुनै पनि कुरामा टाँसिएर रहनु चाहे त्यो मार्ग, गुरु, परम्परा वा अभ्यास होस् गुरुका लागि केवल एक बाधा हो। यो एक नोक्सान जस्तो महसुस हुन सक्छ, ठीक त्यसरी नै जसरी तपाईंले आफ्नो व्यक्तिगत पहिचान, आफ्ना सम्बन्धहरू, आफ्ना सांसारिक आसक्तिहरू, आफ्नो शरीर-मन आदि गुमाउनुभयो, तर त्यो प्रगति थियो। जब पनि यस्तो हुन्छ, यो आभासी नोक्सानलाई स्वीकार गर्न मानसिक रूपमा स्वयंलाई तयार गर्नुहोस्। स्वतन्त्रताको आनन्द लिनुहोस्, किनकि मूल्यवान् केही पनि गुमाइएन, र आफ्नो अन्तिम सीमा, अन्तिम आसक्ति, अहंकारको अन्तिम अवशेष गुमाएर तपाईंले सबै कुरा प्राप्त गर्नुभयो।

Telegram Browser Warning

Wise Words

एक गुरुको मार्ग (नेपाली)

रोशन