अंतर्शुद्धि : भाग - ६ : विचारशुद्धि (नेपाली)

(**यो आलेख तरुण प्रधानज्यूद्वारा 'बोधी वार्ता' हेतु प्रकाशित दृश्य सामग्री को नेपाली रुपान्तरीत अंश हो; यसको मुख्य अभीष्ट ज्ञानको विस्तार र संरक्षण गर्नु हो। यस ज्ञानवर्धक सामग्रीलाई थप प्रसार उद्देश्यका लागि श्रब्य दृश्य सामग्री वा पुनर्लेखन गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको छ।"**

"बोधिवार्तामा यहाँहरू सबैलाई हार्दिक स्वागत छ। अंतर्शुद्धि को यस शृङ्खलामा आज हामी विचार शुद्धिको विषयमा चर्चा गर्नेछौं। हाम्रा समस्त वचन र वाणीहरू विचारबाटै प्रारम्भ हुन्छन्। हाम्रो मनमा जस्तो विचार हुन्छ, हाम्रो बोली पनि त्यस्तै हुन्छ। आफ्नो प्रयासले बोलीमा केही सुधार त ल्याउन सकिएला र त्यसमा थोरै सफलता पनि मिल्ला, तर विचारको जग नै शुद्ध नगरी बोलीलाई पूर्ण रूपमा सफा राख्न निकै कठिन छ। किनभने मानिसको भित्री मनमा जस्तो विचार खेलिरहेको हुन्छ, उसले सोही अनुसार नै अभिव्यक्ति दिने गर्दछ।

"यदि विचार शुद्ध, सकारात्मक छ भने वाणी स्वतः त्यस्तै परिष्कृत बन्दछ। तर यदि मनमा नकारात्मक भाव, नीच विचार, हिंसक प्रवृत्ति वा अरूलाई र आफैँलाई हानि पुर्याउने मूर्खतापूर्ण कुराहरू चलिरहेका छन् भने, हाम्रो बोली पनि त्यस्तै दूषित हुन्छ। वास्तवमा, विचारको व्यावहारिक रूप नै वाणी हो।

सोच्नु र बोल्नु एउटै प्रक्रियाका दुई भाग हुन्। जस्तो हाम्रो बोली हुन्छ, हाम्रो कर्म र आचरण पनि त्यस्तै हुन्छ। त्यसैले विचारको अशुद्धि केवल वचन वा वार्तालापमा मात्र सीमित रहँदैन; यो त हाम्रो आचरण, शरीर र हाम्रो वरिपरिको भौतिक वातावरणमा समेत स्पष्ट रूपमा देखिन्छ।

अशुद्ध विचारले मनलाई रोगी बनाउँछ र मानिस विभिन्न किसिमका मानसिक समस्याहरूमा फस्दै जान्छ। जब मन अशुद्ध हुन्छ, त्यसले शरीरलाई पनि अशुद्ध र बिरामी बनाउँछ। शरीर अशुद्ध भएपछि यसले हाम्रो सम्पूर्ण वातावरण र आपसी सम्बन्धहरूलाई समेत प्रदूषित गरिदिन्छ।

"यदि विचार अशुद्ध छ भने बोली पनि निकै हिंसक हुन्छ। मनको फोहोर नै क्रोध, ईर्ष्या, कटु वचन, अश्लीलता र झुट बनेर बोलीमा प्रकट हुन्छ। यसले व्यक्तिको आपसी सम्बन्धमा गहिरो चोट पुर्याउँछ। असल मानिसहरू त्यस्तो व्यक्तिबाट टाढा रहन थाल्छन् र जीवनमा दुःख तथा पीडाले मात्र बास गर्छन्। जस्तो व्यक्तिको मानसिकता हुन्छ, त्यस्तै सोच भएका मानिसहरू उसतर्फ आकर्षित हुन्छन्। यसको अर्थ यो हो कि ऊ जीवनभर अशुद्धिको त्यही दलदलमा फसेर रहन्छ।

धेरै मानिसको एउटा गलत बुझाइ छ 'मैले जे सोचे पनि के फरक पर्छ र?' उनीहरूलाई लाग्छ कि विचार त देखिँदैनन्, यिनको कुनै आकार वा अस्तित्व पनि हुँदैन। यही भ्रमका कारण मानिसले मूर्खतावश मनमा जे आउँछ, त्यही सोच्ने गर्छ र आफ्नो विचारमाथि कुनै नियन्त्रण राख्दैन।

यदि विचारको कुनै फल हुँदैनथ्यो वा यसले कुनै कुरामा प्रभाव पार्दैनथ्यो भने त 'यो मिथ्या हो' भन्नु ठीकै हुन्थ्यो। तर हाम्रो वास्तविक अनुभव त्यस्तो छैन। विचारको शक्ति निकै ठुलो हुन्छ। एउटै मात्र नराम्रो विचारले यहाँको पूरै दिन बर्बाद गरिदिन सक्छ।

"विचार विष जस्तै हुन्छन्; यदि यी एकपटक मनमा घुलिए भने यसले हानि पुर्याउँछन्। विचारको सबैभन्दा बढी क्षति त सोच्ने व्यक्तिलाई नै हुन्छ। जसले त्यो विचार उत्पन्न गर्यो र जसले त्यस्तो मानसिकता पाल्यो, त्यो कुविचारबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने व्यक्ति उही नै हो।

ती विचारहरू कुनै न कुनै दिन बोली र व्यवहारबाट अवश्य प्रकट हुन्छन् र यो शतप्रतिशत निश्चित छ कि ती सधैँ लुकेर बस्दैनन्। जसरी उम्लिरहेको पानीबाट बन्ने बाफलाई यहाँले जतिसुकै ढाके पनि वा दबाएर राख्न खोजे पनि त्यो कुनै न कुनै रूपमा बाहिर निस्कन्छ, विचार पनि त्यस्तै हुन्। विचारमा अपार ऊर्जा हुन्छ, जसलाई थुनेर राख्न असम्भव छ।

त्यसैले, 'मैले जे सोचे पनि केही फरक पर्दैन' भनी ठान्नु निकै ठुलो मूर्खता हो। 'मैले के सोचिरहेको छु भन्ने कुरा कसैले देख्दैनन्, त्यसैले मनमा जेसुकै बेकारका कुरा आउन दिए पनि के भो र' भन्ने सोच राख्नु अज्ञानताको पराकाष्ठा हो। यहाँले आफैँ पनि थोरै आत्ममन्थन गरेर विचार गर्न सक्नुहुन्छ कि यस्तो मान्यता कति मूर्खतापूर्ण र अन्धकारले भरिएको छ।

"हो, यदि यहाँको संवेदना शून्य छ, यहाँ कुनै पनि किसिमको आध्यात्मिक मार्गमा हुनुहुन्न वा आत्मशुद्धिको बाटोमा लाग्नुभएको छैन भने, जे मन लाग्छ त्यही सोच्नुहोस् यहाँलाई यसको पूर्ण छुट छ। प्रकृतिले के सोच्ने र के नसोच्ने भन्ने कुरामा कुनै रोकतोक वा बन्धन लगाएको छैन।

हो, बोल्नमा भने केही सामाजिक बन्धनहरू छन्। मानिस केही बोल्नुअघि अलि डराउँछ, किनकि अरूलाई आफ्नो कुरा मन परेन भने कतै घाटी नै काटिदेलान् कि भन्ने भय हुन्छ। नराम्रो बोलीका कारण जिब्रो काटिन सक्छ, आफन्तहरूले छोडेर जान सक्छन् वा प्रेम सम्बन्धहरू टुट्न सक्छन्। यदि आचरण ठीक भएन भने समाजले त्यस्तो व्यक्तिलाई सजिलै छोड्दैन। त्यसैले, व्यवहारमा धेरै बन्धनहरू छन् तर विचारहरूमा भने कुनै बन्धन छैन। यहाँले जे चाहनुहुन्छ, त्यही सोच्न सक्नुहुन्छ।

र, ठ्याक्कै यसैको दुरुपयोग एउटा अज्ञानीले गर्दछ। मनमा जे जस्ता नराम्रा कुरा चले पनि उसले त्यसलाई चलिरहन दिन्छ। अनि पछि तिनै मानिसहरूको गुनासो हुन्छ कि मेरो जीवनमा शान्ति छैन, मेरो जीवनमा सुख छैन। उनीहरूको मनमा विचारहरूको द्वन्द्व यसरी चल्छ कि निद्रा समेत लाग्दैन। यहाँसम्म कि सपनाहरूमा पनि फोहोर र अशुद्धि नै देखिन्छ। दिनभरि मनमा जे जस्ता नराम्रा कुरा खेल्छन्, सपनामा पनि तिनै कुरा अझ भयानक रूपमा देखा पर्छन्।"

"बिस्तारै त्यस्तो व्यक्तिको बुद्धि भ्रष्ट हुँदै जान्छ। उसले मानिस हुनुको वास्तविक गरिमा र स्वरूप गुमाउँदै लैजान्छ। जे मन लाग्छ त्यही सोच्न सक्ने स्वतन्त्रता पाउनुको अर्थ यो होइन कि त्यसको कुनै असर पर्दैन। विचार पनि एउटा कर्म हो, यो त एक सूक्ष्म अर्थात् भित्री कर्म हो। हातगोडा वा इन्द्रियहरूबाट गरिने कामहरू बाहिरी (स्थूल) कर्म हुन्। बोली सूक्ष्म र स्थूलको बीचमा पर्दछ, किनकि यो ध्वनि वा नाद मात्र हो। तर विचारहरू अत्यन्तै सूक्ष्म नाद हुन्, जुन यो ब्रह्माण्डको चित्तमा पैदा हुन्छन्। ती देख्न नसकिने गरी सूक्ष्म भएकै कारण तिनको कुनै प्रभाव पर्दैन भन्नु गलत हो।

अगी भने झैँ, विचारको सबैभन्दा ठुलो असर त्यहीँ पर्छ, जहाँ ती उत्पन्न भइरहेका छन्। जब आगो बल्छ, त्यसको ताप र धुवाँ टाढासम्म पुग्न सक्छ र अरूलाई थोरै कष्ट देला, तर जहाँ आगो लागेको छ, त्यसले त्यो वस्तुलाई नै पूरै जलाएर नष्ट गरिदिन्छ। विचार पनि ठ्याक्कै त्यस्तै हुन्; यसले व्यक्तिलाई नै भित्रभित्रै नष्ट गरिदिन्छ, उसको बुद्धि भ्रष्ट बनाउँछ र चेतनालाई शून्य पारिदिन्छ।

यदि मनमा अशुद्ध विचार छ भने मानिसको बोलीमा न कुनै विवेक देखिन्छ, न त उसका कामहरूको कुनै अर्थ नै रहन्छ। उसको सम्पूर्ण जीवन निरर्थक र नकारात्मक बन्दछ। हिंसाले भरिएको त्यस्तो व्यक्तिले आफैँलाई र सम्पूर्ण समाजलाई हानि मात्र पुर्याउँछ। यदि मैले विचारको महत्त्व कति छ भनेर व्याख्या गर्न थालेँ भने त बिहानदेखि बेलुका नै हुनेछ।"

"हाम्रो पारिवारिक वा सामाजिक अवस्था जस्तो नराम्रो भए पनि, त्यसको मुख्य जड विचार नै हो। अशुद्ध विचार, मूर्खतापूर्ण सोच, नीच भावना र विचारको हिंसा नै यसका मुख्य कारण हुन्। यो कुरा यहाँले एक दिन शान्तसँग बसेर आफैँ सोच्न सक्नुहुन्छ। यस्तो किन हुन्छ भनी यहाँले आत्म-चिन्तन गर्न सक्नुहुन्छ। विचारको महत्त्व यति धेरै छ। यसलाई सानो कुरा नसम्झनुहोस्; कुनै पनि आध्यात्मिक मार्गमा साधकका लागि सबैभन्दा ठुलो काम विचारको शुद्धि नै हो।

यसलाई मनोशुद्धि वा चित्त शुद्धि जस्ता विभिन्न नामले चिनिन्छ। वास्तविक शुद्धि भनेकै विचारको शुद्धि हो, त्यसैले हामी यसलाई अन्तःशुद्धि भन्दछौँ। यही नै जड हो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा पनि यही हो। मैले पहिले बताएका कुराहरूको पनि आफ्नै महत्त्व छ। तर ती कुराहरू कस्तो हुन् भने, मानौँ यहाँको कार बिग्रियो। यदि त्यसको इन्जिनमा केही समस्या छ भने, यहाँले त्यसलाई बाहिरबाट धोइपखाली गरेर केही दिन चलाउन त सक्नुहोला। तर अन्त्यमा, यहाँले त्यसभित्रको मुख्य समस्या नै ठीक गर्नुपर्ने हुन्छ।

बाहिरबाट गाडीलाई जतिसुकै चम्काए पनि वा नयाँ जस्तो बनाए पनि, यदि इन्जिन नै ठीक छैन भने त्यो गाडीको के अर्थ रहन्छ र? स्मरण रहोस्, हाम्रो मन, हाम्रो मस्तिष्क र हाम्रो बुद्धि एउटा इन्जिन जस्तै हो, जसले यो जीवनलाई चलाइरहेको छ। विचारको ऊर्जाबाट नै हाम्रा यी सबै कर्महरू हुन्छन्। वास्तवमा, विचार नै हाम्रा कर्महरूको बिउ हो।"

"यस समाजमा बस्दा-बस्दै र अज्ञानी मानिसहरूको सङ्गतले हाम्रा विचारहरू पनि अशुद्ध र नकारात्मक भएका छन्। यो निकै अनौठो कुरा हो कि यदि मेरो मनमा १०० वटा विचार आउँछन् भने, तीमध्ये ९० वटा त नकारात्मक नै हुन्छन्। के यहाँले कहिल्यै ध्यान दिनुभएको छ, यस्तो किन हुन्छ? यस मनको रुचि (मन चित्तको त्यो भाग हो जसले सोच्दछ र विचार गर्दछ), यसको झुकाव नकारात्मक विचारतर्फ नै किन छ?

यदि मेरो मनमा १०० वटा भावनाहरू उत्पन्न भइरहेका छन् भने, तीमध्ये ७० वटा त तल्लो स्तरका भावनाहरू हुन्छन्। क्रोध, ईर्ष्या, हिंसा, वासना, दम्भ र घृणा मनमा यस्तै कुरा मात्र खेलिरहन्छन्। खुसी, प्रसन्नता, जिज्ञासा, प्रेम र ममता जस्ता उच्च मानवीय भावनाहरू मनमा कति नै पटक आउँछन् र? यस्तो किन हुन्छ?

जब हामी घरबाट बाहिर निस्कन्छौँ र यस समाजको सामना गर्छौँ, तब अन्य मानिसहरू देख्नेबित्तिकै मनमा हिंसा सुरु भइहाल्छ। 'लौ, यसले मेरो बाटो काटिदियो', 'यसलाई गाडी चलाउनै आउँदैन', 'हेर त, कति धेरै हल्ला भइरहेको छ'। 'हेर त, त्यो व्यक्तिले कति धुवाँ फैलाइरहेको छ' वा 'यसले मलाई किन यसो भन्यो?', 'यसले मेरो काम किन गरिदिएन?' जब यहाँ अन्य मानिसहरूको सम्पर्कमा आउनुहुन्छ, मनमा हिंसा भरिन्छ। यस्तो किन हुन्छ? के यहाँले कहिल्यै बसेर यस विषयमा विचार गर्नुभएको छ?"

"विचारहरूमाथि विचार गर्ने मानिसहरू निकै कम हुन्छन्। यी प्रश्नहरूको उत्तर निकै सरल छ एउटा सामान्य मानिस सधैँ अशुद्धताले घेरिएको हुन्छ। बाल्यकालदेखि नै उसको मनमा अशुद्धि भरिन थाल्छ र मर्ने बेलासम्म नकारात्मकता यति धेरै बढिसकेको हुन्छ कि मनमा चल्ने ९९ प्रतिशत गतिविधिहरू नीच, अशुद्ध र नकारात्मक नै हुन्छन्।

साना नानीहरूलाई हेर्नुहोस्, उनीहरू सधैँ खुसी देखिन्छन्। उनीहरूको दुःख पनि सानोतिनो हुन्छ र उनीहरूको रिसमा पनि एउटा निर्दोषपन हुन्छ। किन? किनभने अहिलेसम्म त्यो बालक पूर्ण रूपमा अशुद्ध भएको छैन र उसको मन दूषित भइसकेको छैन। तर ठुलो हुँदै जाँदा त्यो सबै नष्ट भएर जान्छ। बाल्यकालको त्यो निश्छलता मनमा आउने अशुद्धिकै कारणले भ्रष्ट हुन्छ।

जब मानिसमा ज्ञानको उदय हुन्छ, तब एउटा आध्यात्मिक साधकले सबैभन्दा पहिले विचार शुद्धि सुरु गर्छ। किनभने हाम्रा ९० प्रतिशत दुःख र अशान्तिको मुख्य कारण मानसिक नै हुन्छ। मनमा उठ्ने विचार, भावना, कल्पना र चिन्ताहरूले नै हामीलाई पिरोलिरहेका हुन्छन्। कहिलेकाहीँ वरपरको वातावरणका कारण कष्ट हुन्छ। कहिले अरू मानिसका कारण त कहिले यो शरीर बिरामी हुँदा वा दुख्दा पनि कष्ट हुन्छ। तर यस्ता बाहिरी कष्टहरू कहिलेकाहीँ मात्र हुने कुरा हुन्,

"तर बिडम्बना, २४ घण्टा यहाँको मनले यहाँलाई नै कष्ट दिइरहन्छ, तर यसतर्फ कसैको ध्यान जाँदैन। सबैजना बाहिरका कुराहरू सुधार्न र सजाउन व्यस्त छन्, तर आफ्नो मनभित्र कस्तो दयनीय अवस्था छ भनेर कसैले पनि फर्केर हेर्दैनन्। हाम्रो जीवन चलाइरहेको यो इन्जिन (मन र बुद्धि) टुटफुट भइसकेको छ, यसमा खिया लागिसकेको छ; त्यसैले त यसबाट केवल अशान्ति र नकारात्मकताको धुवाँ मात्र निस्कन्छ। यसले सही ढङ्गले काम गर्न छाडिसकेको छ।

मनको मुन्तिर अहंकार लुकेको हुन्छ। शरीर र मनको बीचमा जुन तह छ, त्यो अहंकारकै हो। अहंकारको मुख्य काम यस मेसिन अर्थात् शरीरलाई जीवित राख्नु, यसको खानपान, सुरक्षा र वंशवृद्धिको व्यवस्था गर्नु हो। तर यदि यो प्राणी २४ घण्टा नै कुनै न कुनै डर वा असुरक्षामा रहन्छ र समाजमा बस्दा अरूका नकारात्मक कुराहरू सहनुपर्छ भने, उसको मनमा क्रोध, ईर्ष्या र हिंसा बाहेक अरू केही पैदा हुँदैन। त्यस्तो बेला मनमा प्रेम र उच्च मानवीय भावनाहरू आउनै पाउँदैनन् र विवेकले पनि काम गर्न छाड्छ।

अहंकारको अगाडि यी कुनै पनि कुरा टिक्दैनन्, किनकि अहंकार निकै शक्तिशाली हुन्छ। एक साधकका लागि सबैभन्दा ठुलो बाधा र परम शत्रु भनेकै अहंकार हो। साधक सधैँ यही अहंकार रूपी रावणलाई नष्ट गर्न लागिपरेको हुन्छ। जसरी रावणको एउटा टाउको काट्दा दस वटा नयाँ पलाउँथे, अहंकार पनि त्यस्तै हो यसलाई मार्न खोज्दा यसले नयाँ-नयाँ रूप लिन्छ। हाम्रा पौराणिक कथाहरूका पछाडि यही गहिरो सन्देश र सत्य लुकेको छ।"

"अब विचार शुद्धि कसरी गर्ने त? यो एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो। जब यहाँले एकपटक देख्नुहुन्छ कि हो, विचारहरूमा अशुद्धि आएको छ र यही नै मेरो दुःखको मुख्य कारण हो, तब यहाँको सोच बदलिन्छ। यही अशुद्ध विचार नै यहाँको अशान्ति, खराब बोली, बिग्रिएका सम्बन्ध, खस्कँदो स्वास्थ्य, विभिन्न मानसिक रोग र अशुद्ध शरीरको जड हो। यदि यो सत्यलाई यहाँले गहिराइमा बुझ्नुभयो भने, एक विवेकी र बुद्धिमान व्यक्तिले तुरुन्तै आफ्नो शुद्धिकरणको यात्रा सुरु गरिहाल्छ।

हाम्रो मनमा धेरै समस्या र कमजोरीहरू छन्, तर त्यही मनसँग बुद्धि पनि छ। जसले बुद्धिको प्रयोग गर्छन्, उनीहरूको विवेक जागृत हुन्छ; जसले गर्दैनन्, उनीहरू अन्धकारमै रहन्छन्। कतिपयलाई लाग्न सक्छ विचारले शरीरलाई कसरी हानि पुर्याउन सक्छ र? मानौँ, एउटा जड्याहा छ। उसको शरीरले कहिल्यै 'रक्सी पिऊ' भन्दैन, यो त उसको मनले भन्ने कुरा हो। सायद विगतमा रक्सी पिउँदा उसलाई केही क्षणका लागि आनन्द मिल्यो होला, जसले गर्दा मनमा त्यसको एउटा गहिरो छाप वा संस्कार बस्यो।

यही विचारबाट कर्मको बीजारोपण हुन्छ कि 'अब मैले रक्सी पिउनुपर्छ'। यही विचार, यही तीव्र इच्छा र तृष्णा नै खराब कर्मको बिउ हो। त्यसपछि यो बोलीमा प्रकट हुन्छ 'मलाई दुई बोतल रक्सी देऊ' वा साथीहरूलाई बोलाएर भनिन्छ 'आऊ, आज रक्सी पिऔँ'। यी शब्दहरू त्यही भित्री विचारका अभिव्यक्ति हुन्। त्यसपछि कर्म हुन्छ र अन्ततः त्यो विषको घातक असर शरीरमा पर्न जान्छ।

"शरीरलाई हानि पुर्याउने जुनसुकै कुरा होस् चाहे त्यो धेरै खानु होस्, अशुद्ध भोजन होस् वा अन्य कुनै पनि खराब बानी ती सबैको मूल कारण कुनै न कुनै अशुद्ध विचार नै हुन्छ। यस विषयमा यहाँले शान्तसँग बसेर चिन्तन-मन्थन गर्न सक्नुहुन्छ। तब मात्र यहाँले बोध गर्नुहुनेछ कि विचारको शुद्धिकरणबाटै परिवर्तनको सुरुवात गर्नु सबैभन्दा उत्तम उपाय हो।

याद राख्नुहोस्, विचार शुद्ध भयो भने बाँकी सबै कुरा आफैँ शुद्ध हुन थाल्छन्। तर एक सच्चा साधकलाई यतिले मात्र सन्तोष हुँदैन। ऊ समय नगुमाई आफ्नो जीवनको हरेक पक्षलाई तुरुन्तै शुद्ध गर्न चाहन्छ। त्यसैले, यहाँले अरू सबै शुद्धिहरू जारी राख्नुहोस्, तर विचार शुद्धिमा सबैभन्दा बढी ध्यान दिनुहोस्। यसका केही उपायहरू म बताइदिन्छु जुन काम लाग्न सक्छन्, तर अभ्यास र प्रयोग त तपाइँ आफैँ गर्नुपर्नेछ।

पहिलो उपाय दूषित वातावरणबाट आफूलाई पूर्णतः अलग गर्नुहोस्। नराम्रो वातावरणका कारण मनमा त्यस्तै नराम्रा छापहरू बस्छन् र त्यस्तै विचारहरू आउन थाल्छन्। यदि कतै हिंसा भइरहेको छ, वातावरण कुरुप छ वा घृणित कार्यहरू भइरहेका छन् भने त्यहाँबाट तुरुन्तै हट्नुहोस्। यो एक भौतिक उपाय हो अर्थात् त्यस्ता ठाउँबाट दूरी बनाउनुहोस्। यदि यहाँका नातेदार वा आफन्तहरूले यहाँको मनलाई दूषित बनाइरहेका छन् भने उनीहरूसँगको नाता तोडिदिनुहोस्। तर यो यहाँको आफ्नो स्वविवेकको निर्णय हुनुपर्छ। भोलि गएर 'मैले इन्टरनेटमा सुनेर सम्बन्ध तोडेँ र अहिले नराम्रो भयो' नभन्नुहोस्। आफ्नो बुद्धिको सही प्रयोग गर्नुहोस्।"

"यदि तपाइँ गलत वा अनुपयुक्त मानिसहरूको सङ्गतमा हुनुहुन्छ भने, त्यसलाई तुरुन्तै छोडिदिनुहोस्; विचारहरू आफैँ शुद्ध हुन थाल्नेछन्। जो व्यक्ति एक्लै रहन्छ, मौन धारण गर्छ र एकान्तमा बस्छ, उसका विचारहरू स्वतः शुद्ध हुन थाल्छन्। किनभने बाहिरबाट आइरहेको जुन नकारात्मक विष छ, त्यो अब बन्द भएको छ। जसरी हाम्रो शरीरमा आफैँलाई निको पार्ने शक्ति हुन्छ, हाम्रो मनमा पनि त्यस्तै सामर्थ्य हुन्छ। मन पनि चित्तको एउटा तह हो र यसको स्वभाव पनि आफैँ शान्त हुने खालको हुन्छ।

यदि यहाँको बोली दूषित भएको छ भने सही र सत्य बोल्ने प्रयास गर्नुहोस्। शालीनताका साथ, कम र मिठो बोल्ने अभ्यास गर्नुहोस्। जति आवश्यक छ, त्यति मात्र र बुद्धिमानी कुराहरू बोल्दा त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव यहाँका विचारहरूमा पर्नेछ। यस कुराको शतप्रतिशत सुनिश्चितता छ।

कहिलेकाहीँ हामी नराम्रा काम र खराब आचरण त छोडिदिन्छौँ, तर यो मनले भने यन्त्र जस्तै लगातार नकारात्मक विचारहरू पैदा गरिरहन्छ र अशान्ति फैलाउँछ। यस्तो अवस्थामा के गर्ने त? यसका लागि यहाँले चेतनाको शुद्धि गर्नुपर्ने हुन्छ। मनमा चेतनाको दिव्य प्रकाश ल्याउनुपर्छ र जसरी कुनै नकारात्मक विचार आउँछ, त्यसलाई तुरुन्तै सकारात्मक विचारमा बदलिदिनुपर्छ।"

मानौँ, यदि मनमा कुनै हिंसक विचार आउँछ कि 'यसले मसँग यस्तो नराम्रो व्यवहार गर्यो, अब म यसलाई छोड्दिनँ' यस्तो अवस्थामा तुरुन्तै सचेत हुनुहोस् र त्यसमा चेतनाको प्रकाश छर्नुहोस्। पहिले चर्चा गरेजस्तो हरेक प्रकारका शुद्धिहरू एकअर्कासँग जोडिएका र निर्भर हुन्छन्। यो त्यसैको एउटा उदाहरण हो कि चेतना बिना विचारको शुद्धि लगभग असम्भव छ। यदि चेतना नै रहेन भने मनमा के चलिरहेको छ भन्ने यहाँलाई कसरी थाहा हुन्छ? अनि ज्ञान नै नभई यहाँले त्यसलाई कसरी रोक्न सक्नुहुन्छ?

त्यसैले, शुद्धिका यी सबै उपायहरू आपसमा निर्भर छन्। एकपटक चेतना जागृत भएपछि मात्र नकारात्मक विचारलाई नियाल्न सम्भव हुन्छ। विचारहरूलाई त्यसरी नै हेर्नुहोस्, जसरी आकाशमा बादल गर्जेको वा बिजुली चम्केको हेरिन्छ। हामी देख्छौँ कि ती घटनाहरू कतै टाढा भइरहेका छन् र हामी 'यो मैले गरिरहेको छु' भन्दैनौँ, किनकि त्यहाँसम्म हाम्रो अहंकार पुग्दैन। तर विचारहरू हामीसँग यति नजिक हुन्छन् कि हामी त्यसलाई तुरुन्तै आफ्नो बनाइहाल्छौँ र 'मैले यस्तो सोचेँ' भन्न थाल्छौँ। कृपया त्यसो नगर्नुहोस्।

यो कुरा बुझ्नुहोस् कि विचारहरू यहाँको स्मृति र पुराना संस्कारहरूबाट उब्जने कुरा हुन्। तिनमा यहाँको कुनै नियन्त्रण छैन र विचारमा यहाँको कुनै अधिकार पनि छैन। ती आफैँ आउँछन्, तर जब आउँछन्, हाम्रो अहंकारले त्यसको जिम्मेवारी लिन्छ र भन्छ 'हो, यो मेरो विचार हो'। यसरी नै मनमा 'कर्ता भाव' अर्थात् 'मैले गरेको हो' भन्ने सोचको जन्म हुन्छ। विचार आएपछि मात्रै यो प्रक्रिया सुरु हुन्छ। यसलाई ध्यानपूर्वक हेर्नुहोस् र आफ्नो मनको निरीक्षण गर्नुहोस्। एक ठाउँमा शान्तसँग बसेर यो प्रयोग गर्नुहोस् र हेर्नुहोस् कि मनभित्र यो सबै प्रक्रियाले कसरी काम गरिरहेको छ।"

"यदि यहाँ ज्ञान मार्गमा लाग्नुभएको छ भने, अहिलेसम्म यहाँले सबै आधारभूत ज्ञान प्राप्त गरिसक्नुभयो होला र त्यसलाई जीवनमा उतार्न पनि सुरु गरिसक्नुभयो होला। यस अभ्यासबाट यहाँभित्र विचारको शक्ति आफैँ पैदा हुनेछ, किनकि अब यहाँले विचारलाई चिन्न थाल्नुहुनेछ। त्यो विचार यहाँभन्दा यति टाढा देखिनेछ कि यहाँलाई 'यो म होइन' भन्ने पूर्ण बोध हुनेछ। अनि यहाँले देख्नुहुनेछ कि कसरी अहंकार सामुन्ने आउँछ र भन्छ 'यो मेरो विचार हो र यसलाई म नै पूरा गर्नेछु'। यो अहंकार र विचारको सम्पूर्ण नाटक यहाँको आँखाअगाडि प्रस्ट हुनेछ।

म यहाँलाई एउटा उदाहरण दिन्छु। जसरी एउटा चलचित्र घर मा पूरै अन्धकार हुन्छ र केवल एउटा सेतो पर्दा मात्र देखिन्छ। पर्दामा चलिरहेको चलचित्रमा मानिस यसरी डुब्छ कि उसलाई त्यहाँ देखिएका सबै दृश्यहरू सत्य लाग्न थाल्छन्। यदि पर्दामा कुनै भयानक वा डरलाग्दो घटना घट्यो भने मानिस साच्चै डराउँछ। यस्तो किन हुन्छ भने, त्यहाँ वरिपरि सबैतिर अन्धकार हुन्छ र मानिसको ध्यान केवल पर्दामै केन्द्रित हुन्छ; उसलाई त्यो बाहेक अरू केही देखिँदैन

"पर्दामा हिंसा भइरहेको छ, कसैले यहाँको मनपर्ने कलाकारलाई कुटिरहेको छ वा मनपर्ने अभिनेत्रीसँग नराम्रो व्यवहार गरिरहेको छ भने यहाँको मनमा साच्चै रिस उठ्छ। एक हिसाबले यो त पैसा असुल भए जस्तै हो, किनकि यदि पर्दाका दृश्यले यहाँको मनलाई छुन सकेनन् भने त्यो चलचित्र कसले हेर्छ र!

यस्तो किन हुन्छ त? किनकि यहाँको मन त्यसमा पूरै डुबिसकेको छ, पूर्ण रूपमा लीन भएको छ र त्यसैमा हराएको छ। हलभित्र अरू कुनै प्रकाश नभएको र केवल ती दृश्यहरूको मात्र बोध हुने भएकाले पर्दामा जे देखाइन्छ, त्यसको सीधा प्रभाव यहाँको मनमा पर्छ। यसैलाई त मनोरञ्जन भनिन्छ।

तर, जब त्यो दुई-तीन घण्टाको समय सकिन्छ र हलका ढोकाहरू खुल्छन्, बत्ती बल्छ र उज्यालो हुन्छ, तब त्यो भ्रम र मायाको खेल तुरुन्तै समाप्त हुन्छ। त्यो भ्रम टुट्छ र त्यो चलचित्र रूपी सपनाको अन्त्य हुन्छ। ठ्याक्कै यसै गरी हाम्रो मनको पनि एउटा पर्दा छ, जसमा यी पाँच इन्द्रियहरू मार्फत जे जति दृश्यहरू देखिइरहेका छन्, हामी तिनैमा हराइरहेका छौँ। चित्तका विचार र पुराना स्मृतिहरूबाट जे जति कुराहरू बाहिर आइरहेका छन्, तिनैलाई हामीले सत्य मानिरहेका छौँ, किनकि हामीसँग देख्नका लागि अरू कुनै प्रकाश नै छैन। हाम्रो भित्री आँखाका लागि बाँकी सबैतिर अन्धकार नै अन्धकार छ।"

"एउटा सामान्य व्यक्ति वा भर्खरै अध्यात्मको मार्गमा लागेको साधकको मनमा पनि जताततै अन्धकार मात्र व्याप्त हुन्छ। त्यसैले त्यो 'चिदाकाश' अर्थात् मनको पर्दामा जे जति घट्छ, उसले त्यसलाई नै पूर्ण सत्य मानिदिन्छ। यसैबाट 'म नै गर्ने हुँ' भन्ने 'कर्ताभाव' र अहंकार आफैँ पैदा हुन्छ। यही नै यहाँको दुःखको मुख्य कारण हो। याद राख्नुहोस्, बाहिर घटिरहेका घटनाहरू आफैँमा दुःखका कारण होइनन्; ती त केवल आफ्नो क्रममा घटिरहेका छन्।

जसरी सिनेमाको पर्दामा चलचित्र चल्छ, जीवनका घटनाहरू पनि त्यसरी नै चलिरहेका छन्। तर ती दृश्यलाई आफ्नै ठान्नु, त्यसमा अहंभाव राख्नु, त्यसमा टाँसिनु र त्यसमा आफ्नोपन देख्नु नै यहाँको दुःखको वास्तविक कारण हो। नत्र त संसारमा जे भइरहेको छ, त्यसलाई हुन दिनुहोस्। आकाशमा बादल गर्जियोस् वा बिजुली चम्कियोस्, यदि हामी केवल साक्षी छौँ भने हामीलाई त्यसले के फरक पार्छ र? तर जब म 'म हुँ र यो मेरो हो' भन्न थाल्छु, तब मात्र दुःखको सुरुवात हुन्छ। त्यसपछि मनमा विचारहरू जन्मन थाल्छन् र तिनै विचारको आडमा बोली र कर्महरू प्रकट हुन थाल्छन्।"

"त्यसैले, यदि यहाँका विचारहरू र ती विचारलाई अनुभव गर्ने 'साक्षी' बीच एउटा दूरी कायम भयो भने, यो अनुभव चेतनाको प्रकाशले निद्रा खुले जस्तै हुनेछ। यो जागरण, आत्मजागरण वा आत्मसाक्षात्कार एउटा ठुलो चमत्कार हो। जब चेतनाको उज्यालोमा देखिन्छ कि यी सबै कुरा केवल माया हुन्, एउटा खेल हुन् र मनको पर्दामा आउने-जाने चित्र मात्र हुन्, तब मनको शुद्धि सुरु हुन्छ। त्यहीँबाट नै अध्यात्मको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ र मानिस पशुबाट सन्त र देवत्व तर्फ अघि बढ्छ।

विचार शुद्धिलाई सानोतिनो कुरा नसम्झनुहोस् र यसलाई खेल नठान्नुहोस्; यही नै मुक्तिको एक मात्र मार्ग हो। जब यहाँले विचारहरूलाई साक्षी भावले देख्नुहुन्छ, तब ती विचारको पछि लागेर कुनै कर्म नगर्नुहोस्, तिनलाई जहाँको त्यहीँ छोडिदिनुहोस्। जसरी आकाशमा चराहरू एउटा हाँगाबाट अर्को हाँगामा उडिरहेका हुन्छन् वा बादलहरू आउँछन् र जान्छन्, विचारको यो खेललाई पनि त्यसरी नै चल्न दिनुहोस्।

तर जब यहाँले तिनलाई समात्नुहुन्छ र भन्नुहुन्छ 'यी मेरा विचार हुन्, यो म हुँ र अब मैले यी विचार अनुसार केही न केही गर्नुपर्छ', तब बुझ्नुहोस् कि यहाँलाई मायाले पक्रिसकेको छ। अनि त्यो मायाको अदृश्य पासो यहाँको गलामा पर्छ र उसले यहाँबाट त्यही गराउँछ, जुन उसले चाहन्छ। उसले देखाएका दृश्यहरू पनि माया हुन् र यहाँले गरेका कर्महरू पनि माया नै हुन्। यो सबै एउटा अनौठो खेल हो।"

"तर यदि यो मानसिक खेलले दुःख र पीडालाई जन्म दिइरहेको छ भने, हामीलाई त्यो कदापि मन पर्दैन। यो त एक घृणास्पद र कुरुप खेल मात्र हो। जब यहाँलाई यो कुराको ज्ञान हुन्छ, तब मनमा आउने जुनसुकै नकारात्मक कुरालाई तुरुन्तै सकारात्मकतामा बदल्ने प्रयास गर्नुहोस्। जसरी मैले अघि उदाहरण दिएँ यदि मनमा यस्तो हिंसक भाव आउँछ कि 'यसले मसँग यस्तो नराम्रो व्यवहार गर्यो, अब म यसलाई बाँकी राख्दिनँ' र यहाँ बदला लिने तयारी गर्न लाग्नुहुन्छ भने, त्यस्तो विचारलाई तुरुन्तै रोकेर सकारात्मक सोचले बदल्नुहोस्। त्यसको सट्टा मनमा क्षमाको भाव लिएर आउनुहोस्।

यसरी सोच्नुहोस् 'सायद यसमा मेरै केही गल्ती थियो कि', 'मैले यस्ता मानिसहरूको सङ्गत गर्नु नै मेरो कमजोरी हो' वा 'मैले त्यस्तो नबोल्नु पर्ने थियो जसका कारण उसले मलाई यस्तो नमीठो जवाफ दियो'। अथवा यसो भन्नुहोस् 'मेरो कार्य वा व्यवसाय नै यस्तै अशुद्ध छ भने यस्ता घटना त कहिले न कहिले भइहाल्छन् नि'। यो नै क्षमाको भाव हो र यही नै सकारात्मक चिन्तन हो। यसो गर्नाले यहाँले हिंसा, शत्रुता र दुःखको त्यो बिउलाई उम्रिनुअघि नै त्यहीँको त्यहीँ जलाइदिनुभयो। यो एउटा ठुलो आध्यात्मिक पद्धति हो। यदि यहाँले यस अभ्यासलाई पूर्ण रूपमा सिद्ध गर्नुभयो भने, संसारको कुनै पनि दुःखले यहाँलाई छुन सक्ने छैन र कुनै पनि सङ्कटले विचलित बनाउन सक्ने छैन।"

"यो कला सबैले सिक्न सक्छन्। यस्तो होइन कि कोही विशेष वा महान् मानिसहरू मात्र यस्तो खुबी लिएर जन्मेका हुन्छन्। यो सिद्धिलाई जोकोहीले पनि प्राप्त गर्न सक्छ, तर यसका लागि निरन्तर प्रयास भने चाहिन्छ। यसैलाई हामी विचार शुद्धि भन्दछौँ। जब पनि मनमा तल्लो स्तरका विचारहरू आउँछन्, जब रिस उठ्छ, जब कामवासना, ईर्ष्या वा घमण्ड जस्ता घटिया भावहरू चल्न थाल्छन् किनकि अशुद्ध वातावरणमा बस्दा यस्तो हुनु स्वाभाविक हो तब तिनलाई तुरुन्तै उच्च भावहरूले बदलिदिनुहोस्।

आफ्नो मनमा प्रेम, क्षमा र जिज्ञासाको भाव जागृत गर्नुहोस्। 'अहो, यस्तो भइरहेको छ। हो, कसैले साँचै भनेका थिए कि यस्तो हुन्छ र अहिले मेरो मन यो मेसिन झैँ चलिरहेको छ।' यस्तो बोध राख्नुहोस्। यी विचारहरू त पुराना स्मृति र अनुभवहरूबाट उब्जिरहेका छन्, यो ठ्याक्कै एउटा कम्प्युटर जस्तै हो। यसमा एकपटक जे कुरा भरिएको छ, यो त्यही अनुसार चल्छ। त्यसैले 'म रिसाएको छु' भनेर नसोच्नुहोस्। वास्तवमा सत्य त के हो भने, यहाँले रिसलाई समात्नुहुन्न, बरु रिसले चाहिँ यहाँलाई समात्छ।

पहिले क्रोध आउँछ, त्यसपछि अहंकार र अहम् भाव जाग्छ अनि अन्त्यमा 'कर्ताभाव' अर्थात् 'मैले गरेको हो' भन्ने सोच पैदा हुन्छ। एकपटक त्यो नराम्रो भावले यहाँलाई पक्रियो र मनमा 'यो मेरो भावना हो र अब मैले यस्तो गर्नुपर्छ' भन्ने विचार आयो भने, त्यसपछि केही गर्न सकिँदैन। त्यो यहाँको नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान्छ। अनि त्यो कर्म भएरै छाड्छ र त्यसको फल पनि निश्चित रूपमा भोग्नैपर्छ। त्यसपछि चित्तको नियम अनुसार जे हुनुपर्ने हो, त्यो भएरै छाड्छ; त्यसलाई कसैले पनि टार्न वा रोक्न सक्दैन।"

"यहाँले ठ्याक्कै त्यही समयमा सावधान हुनुपर्छ र त्यहीँ आफ्नो चेतना तथा बुद्धिको प्रयोग गर्नुपर्छ। जब मनमा पहिलो विचार उठ्छ, कहिलेकाहीँ यहाँसँग आधा सेकेन्डको समय पनि हुँदैन। त्यसैले एउटा उत्तम उपाय के हो भने जस्तै मनमा कुनै नकारात्मक वा नराम्रो भाव सुरु हुन्छ, तुरुन्तै रोकिनुहोस्। एक ठाउँमा शान्तसँग बस्नुहोस् र कुनै पनि प्रतिक्रिया दिन हतार नगर्नुहोस्, बरु त्यसलाई केही समयका लागि पछाडि सार्नुहोस्। यदि त्यो काम साच्चै आवश्यक छ भने, त्यो आफैँ हुनेछ; चाँडै वा ढिलो कुनै न कुनै समयमा त्यो अवश्य पूरा हुनेछ।

तर यदि त्यो काम अनावश्यक छ भने, यहाँ त्यसलाई गर्नबाट जोगिनुहुनेछ। यसैलाई कर्मको शुद्धि भनिन्छ। कर्महरूबाट मुक्ति असल कर्म गरेर मात्र प्राप्त हुँदैन, बरु कुनै पनि कर्म नगर्ने स्थिति अर्थात् 'अकर्म' बाट सम्भव हुन्छ। यसको अर्थ यो होइन कि मानिस सधैँ निष्क्रिय भएर बसोस्; बरु जे कुरा जीवनमा अनावश्यक छ, पहिले त्यसबाट छुटकारा पाउनुहोस्, त्यसलाई त्याग्नुहोस् र जान दिनुहोस्। जे आवश्यक छ, त्यो पनि बिस्तारै हटेर जानेछ।

जबसम्म मानिसको यो शरीर रहन्छ, तबसम्म केही न केही कर्म त भइ नै रहन्छन्। त्यसैले हाम्रो लक्ष्य यो हो कि जीवनमा जति आवश्यक छ, त्यति मात्र हुन दिऔँ। जुन कुरा बेकार वा अनावश्यक छ, त्यसलाई शुद्ध गरौँ र नामेट पारिदिऔँ। मनको त्यो फोहोरलाई पूरै सफा गरौँ। विचारको तहमा यो विधि निकै प्रभावकारी हुन्छ र यसलाई निकै राम्रोसँग प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ।"

"विचार शुद्धिका अरू पनि धेरै उपायहरू छन्, जस्तै ज्ञानी र अनुभवी व्यक्तिहरूको सङ्गतमा रहने ताकि उनीहरूका सकारात्मक विचार यहाँको मनमा सर्दै जाऊन्। हुन त 'सर्ने' शब्द सुन्दा अलि अनौठो लाग्ला, तर यहाँले उनीहरूका ती उच्च विचारलाई आफ्नो मनमा आदरपूर्वक स्वागत गर्न सक्नुहुन्छ। विडम्बना के छ भने, अहिलेसम्म यहाँले केवल कुविचार र नराम्रा बोलीलाई मात्र आफ्नो मनमा निम्तो दिइरहनुभएको छ।

मानिसहरू टेलिभिजन वा पत्रपत्रिकामा के के नराम्रा कुराहरू हेरिरहन्छन् भन्ने नै थाहा छैन। अरूको कुरा काट्ने, निन्दा गर्ने र अश्लीलता जस्ता निम्नस्तरका कुराहरूले नै उनीहरूको मन भरिएको छ।
यहाँले किन यस्ता नराम्रा कुराहरूलाई आफ्नो मनमा स्थान दिनुभएको छ? यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने यो समाजमा विवेकको ठुलो खडेरी छ। आफूलाई निकै जान्ने-बुझ्ने र बुद्धिमान ठान्नेहरूले पनि यही मूर्खतापूर्ण काम गरिरहेका छन्। केवल एक आध्यात्मिक साधकलाई मात्र यो कुराको गहिरो बोध हुन्छ कि यस्ता कुराले जीवनमा कति ठुलो हानि पुर्याउँछन् र यी दुःखका कति ठुला कारण हुन्।

अब यो क्रमलाई ठ्याक्कै उल्टो बनाइदिनुहोस्। अब आफ्नो मनमा शुद्धतालाई मात्र निम्तो दिनुहोस्। सधैँ शुद्ध विचार र शुद्ध वाणी मात्र सुन्ने अभ्यास गर्नुहोस्। म यो भन्दिनँ कि यहाँले केवल अध्यात्म मात्र सुनिरहनुपर्छ। यहाँलाई जे मन पर्छ त्यही सुन्नुहोस् तर ती कुराहरू स्तरीय होऊन्। ज्ञान-विज्ञानका कुराकानी, सुन्दर कथा, कविता वा सुमधुर गीत-सङ्गीत सुन्नुहोस्। कमसल र घटिया कुराहरूलाई त्यागेर सधैँ असल कुराको मात्र श्रवण गर्नुहोस्। र, यदि यहाँको अध्यात्ममा साच्चै रुचि छ भने दैनिक एक-दुई घण्टा सत्संग सुन्ने नियम नै बनाउनुहोस्।"

"आजकल यो निकै सजिलो भएको छ। यहाँले अहिले यो आध्यात्मिक संवाद सुनिरहनुभएकै छ। यसका लागि कतै जानु पर्दैन न हिमालय, न मरुभूमि, न त कुनै जङ्गल वा गुफा नै धाउनुपर्छ। कुनै गुरुलाई खोजेर ल्याइरहनुपर्ने आवश्यकता पनि छैन। घरमै बसी-बसी यहाँले यो सबै ज्ञान प्राप्त गर्न सक्नुहुन्छ। यी सञ्चारका साधनहरूले समाजमा विकृति र नराम्रा कुरा त फैलाइरहेकै छन्, तर सँगसँगै यिनले असल कुरा पनि बाँडिरहेका छन्।

यहाँले केवल असल कुरा रोज्नुपर्छ, राम्रा कुरालाई स्वागत र आमन्त्रण गर्नुपर्छ र आफूलाई सधैँ शुद्धताले घेरेर राख्नुपर्छ। यति गरेपछि शुद्धि कसो नहोला ? यो अस्तित्वको नियम नै हो कि यदि यहाँले आफ्नो तर्फबाट यति गरिदिनुभयो भने, बाँकी कुरा आफैँ हुँदै जानेछन्। हो, मनमा रहेका ती पुराना संस्कारका बिउहरू हजारौँ वर्ष पुराना छन्। त्यसैले मैले पहिले पनि भनेको थिएँ यो सोचे जस्तो सजिलो छैन। 'लौ, भोलिदेखि नै मुक्ति पाइहालिन्छ' भनेर धेरै खुसी भइहाल्नु पर्दैन। अहिले त यहाँले केवल ती संस्कारको सतहलाई मात्र कोट्याउनुभएको छ। ती पुराना छाप र संस्कारका तहहरू कति माइल गहिरा छन् भन्ने कुराको यहाँलाई अझै अन्दाजै छैन।"

"तर आत्तिनुपर्ने कुनै कुरा छैन। म यहाँलाई डराइरहेको छैन, केवल सत्य कुरा बताउँदै छु र केही पनि लुकाएको छैन। आज विचार शुद्धि सुरु गर्ने र पर्सी नै मुक्ति पाइहाल्ने भन्ने कुरा साच्चै सम्भव छैन। जब यहाँका माथिल्लो तहका विचारहरू शुद्ध हुन थाल्छन्, तब यहाँले देख्नुहुनेछ कि भित्र यस्ता अनेकौँ विचारहरू पुरिएर रहेका थिए, जसको यहाँलाई पहिले पत्तोसम्म थिएन। ती अब बिस्तारै बाहिर आउन थाल्नेछन्।

यो वास्तवमा संस्कारहरूको शुद्धि हो, जसको बारेमा म यहाँलाई पछि अर्को भागमा बताउनेछु। किनभने यो निकै गहन विषय हो र धेरै मानिससँग यसको अनुभव पनि छैन। उनीहरूले कहिल्यै अनुभव नगरेका ती दबिएका विचार र संस्कारहरूलाई अब 'विचार' मात्र भन्नु पनि उचित हुँदैन, किनकि ती बिउहरू निकै गहिरा छन्। ती त सूक्ष्म कम्पन वा नादका संरचनाहरू हुन्, जुन धेरै जन्मदेखि यहाँको 'कारण शरीर' मा जम्मा हुँदै आएका छन्। अब ती सबै देखिन थाल्नेछन्, किनकि माथिल्लो तहको फोहोर त हटिसक्यो। अब भित्री तहको फोहोर प्रस्ट देखिनेछ। यो अवश्य हुनेछ।

तर यसमा डराउनुपर्ने केही छैन। यदि यस्तो भइरहेको छ भने बुझ्नुहोस् कि यहाँ विचार शुद्धिमा सफल हुँदै हुनुहुन्छ। यसको मतलब यहाँको मनोमय कोष वा कारण शरीर अब बिस्तारै शुद्ध हुन थालेको छ, जुन अनन्त कालदेखि अशुद्धि र फोहोर मात्र बटुलिरहेको थियो। इतिहासमै पहिलोपटक त्यसले केही शुद्ध कुराको दर्शन पाएको छ। यो एक ठुलो सफलता हो। आज यहाँले साच्चैको दीपावली मनाउन सक्नुहुन्छ। बाँकी चाडपर्व त यहाँले मनाइ नै रहनुभएको होला र केही न केही उल्टोपाल्टो कर्म पनि गरिरहनुभएकै होला।"

"आजभोलि दीपावलीको अर्थ धेरै हल्ला गर्ने, विषालु धुवाँ फैलाउने, पैसाको पूजा गर्ने, जुवा खेल्ने, रक्सी पिउने र विभिन्न किसिमका फोहोर तथा मिठाईहरू खाने जस्तो मात्र भएको छ। मानिसहरूले आफ्नो पसिना बगाएर कमाएको पैसा पत्रु कुराहरू किन्नमा बर्बाद गरिरहेका छन्। टेलिभिजनमा सबैले 'यो किन्नुहोस्, त्यो किन्नुहोस्' भनेर विज्ञापन गरिरहेका छन् र छिमेकीले के के किनेको छ, त्यो देखेर यहाँलाई पनि अब किन्नै पर्ने दबाब छ। हामी बाँचिरहेको यो समाजको अवस्था यति धेरै खस्किसकेको छ कि यहाँलाई त्यसको भनक समेत छैन।

दीपावलीको वास्तविक अर्थ त दियो बाल्नु हो। दियो अर्थात् प्रकाश र यो प्रकाश भनेको चेतनाको प्रकाश हो। बाहिर बालिने दियो त केवल एउटा कर्मकाण्ड मात्र हो, त्यसबाट मात्रै भित्री परिवर्तन हुँदैन। बाहिरी दियो बाल्ने वा नबाल्ने यहाँको इच्छाको कुरा हो, तर प्रश्न यो हो कि यहाँले आफ्नो भित्र चाहिँ कहिले दियो बाल्नुहुन्छ? बाहिर त रावणको पुत्ला जलाउनुहुन्छ र निकै रमाउनुहुन्छ, यहाँलाई निकै आनन्द आउँछ। तर आफ्नो मनभित्र लुकेको यो अशुद्धि रूपी रावणलाई चाहिँ कहिले जलाउनुहुन्छ?

हाम्रो कस्तो गौरवपूर्ण संस्कृति थियो, तर अहिले कति धेरै भ्रष्ट भइसकेको छ। अध्यात्मको यो गहिरो ज्ञान अब केवल दन्त्यकथाहरूमा मात्र सीमित हुन पुगेको छ। विचारशून्य र बुद्धिहीन अन्धविश्वास यो देशमा क्यान्सर जस्तै गरी फैलिएको छ। यस्तो विषम परिस्थितिमा यदि यहाँले आफूमा थोरै मात्र पनि सुधार ल्याउनुभयो र आफ्नो मनको थोरै मात्र पनि शुद्धि गर्नुभयो भने, त्यो निकै ठुलो उपलब्धि हुनेछ। त्यसपछि मात्र यहाँले सही अर्थमा चाडपर्वहरू मनाउनुहुनेछ।"

Telegram Browser Warning

Wise Words

अंतर्शुद्धि : भाग - ६ : विचारशुद्धि (नेपाली)

रोशन