શિક્ષણની ચકાસણી (સત્યાપન) | Wise Words ज्ञानाक्षर

શિક્ષણની ચકાસણી (સત્યાપન)

Gunik

# શિક્ષણની ચકાસણી (સત્યાપન)

આ લેખ જ્ઞાનદીક્ષા કાર્યક્રમના ચરણ 3 ના સાધકો માટે છે.

જ્ઞાનદીક્ષા કાર્યક્રમ જ્ઞાનમાર્ગના સાધકો માટે એક વ્યવસ્થિત કાર્યક્રમ છે. ચરણ 2 પછી, જે શિક્ષણ સાંભળવા અને લેખ લખવા સંબંધિત છે, ચરણ 3 આવે છે, જે શિક્ષણની ચકાસણી (સત્યાપન) વિશે છે. મોટાભાગે વિદ્યાર્થીઓ મૂંઝવણમાં હોય છે કે આને યોગ્ય રીતે કેવી રીતે કરવું, તેથી અહીં કેટલીક માર્ગદર્શિકાઓ આપવામાં આવી છે. જોકે, તમે આ શિક્ષણોને કોઈ અન્ય રીતે પણ ચકાસવા માટે સ્વતંત્ર છો.

**ચકાસણી શા માટે કરવી?**
શું જ્ઞાનમાર્ગનું શિક્ષણ પહેલેથી જ સત્ય નથી? જો નહીં, તો તેને શા માટે શીખવવામાં આવી રહ્યું છે? આ એક પ્રારંભિક શંકા હોઈ શકે છે. કારણ એ છે કે મોટાભાગના લોકોને જીવનમાં ક્યારેય પણ કોઈ વસ્તુની ચકાસણી કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવતા નથીપછી તે શાળાનું શિક્ષણ હોય, સમાચાર હોય, જાહેરાતોના દાવા હોય કે અન્ય કોઈ વાત. આ બધું માનસિક મતારોપણ (કન્ડિશનિંગ) છે, અને આ જ કારણસર મોટાભાગના લોકો જ્ઞાનમાર્ગના શિક્ષણને પણ સત્ય માની લે છે. કેટલાક લોકો ચકાસણી કર્યા વિના જ તેનો અસ્વીકાર કરી દે છે, કદાચ કારણ કે તે તેમની પૂર્વધારણાઓ સાથે મેળ ખાતું નથી. બંને પરિસ્થિતિઓમાં કોઈ પ્રગતિ થતી નથી.

જો શિક્ષણ પર માત્ર વિશ્વાસ કરી લેવામાં આવે, તો તે નિષ્પ્રભાવી રહેશેઆ માત્ર અજ્ઞાન છે, એક અંધશ્રદ્ધા. તે તમારું પોતાનું જ્ઞાન નહીં હોય. જો કોઈ અટપટો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે, તો તમે ઉત્તર નહીં આપી શકો અને શિક્ષણ પર શંકા કરવા લાગશો અથવા આખા માર્ગનો જ અસ્વીકાર કરી દેશો. કોઈપણ અંધશ્રદ્ધા શંકાસ્પદ અને નિષ્પ્રભાવી રહે છે. તમે ફક્ત તેના પર જ વિશ્વાસ કરી શકો છો જે તમારું પોતાનું જ્ઞાન છે. તેથી દરેક સાધકે સત્યના દાવાઓની તપાસ કરવી જોઈએ. આ સાધકના અપરોક્ષ અનુભવ અને પોતાની બુદ્ધિ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

**ચકાસણી કેવી રીતે કરવી?**
સરળ છે: તપાસો કે શું બધું જ તમારા અપરોક્ષ અનુભવ અને તર્ક અનુસાર છે. જો નહીં, તો બધું મિથ્યાવચન છે. જ્ઞાનમાર્ગ અત્યંત વ્યવસ્થિત છેજો એક વાક્ય પણ ખોટું સાબિત થાય, તો આખો માર્ગ ખોટો સાબિત થઈ જાય છે, જેમ કે ગણિતમાં કોઈ પ્રમેય સાબિત કરતી વખતે થાય છે. આને "મિથ્યાકરણ" (Falsification) પણ કહે છે.

**પ્રારંભિક તબક્કો**
મુખ્ય વ્યાખ્યાઓની ચકાસણી કરવાથી શરૂઆત કરો. મહત્વપૂર્ણ શબ્દોને પસંદ કરો અને તપાસો કે તેમની વ્યાખ્યાઓ ખરેખર તમારા અનુભવ સાથે સુસંગત છે કે કેમ. શું તે કાલ્પનિક છે? શું તે કોઈ સિદ્ધાંત માત્ર છે? વગેરે.

યાદ રાખો: માત્ર શબ્દ સાંભળવા એ જ્ઞાન નથી. તમારે તેમના અર્થ પ્રત્યક્ષ અનુભવથી જાણવા પડશે. એ પણ તપાસો કે શું અર્થ બદલાતા રહે છે અથવા અતાર્કિક લાગે છે? ધ્યાન આપો કે ક્યારેક એક શબ્દના અનેક સમાનાર્થી હોઈ શકે છે. ઉદાહરણ: માયા, અસત્ય, પ્રતીતિ, દૃશ્યઆ બધા "અનિત્ય" અથવા "પરિવર્તનશીલ" ના સમાનાર્થી છે. તપાસો કે શું શિક્ષણ માત્ર કોઈ પુસ્તકની નકલ છે, જાદુ-ટોણા શીખવે છે, અથવા તમને અંધશ્રદ્ધા કરવા માટે મજબૂર કરે છે. એ પણ જુઓ કે ક્યાંય કોઈ ગુપ્ત હેતુ તો નથી ને, જેમ કેશું આ તમને ફોસલાવીને કોઈ જૂથમાં ફસાવવાનો પ્રયાસ છે?

હવે આપણે દરેક પાઠમાં કયા મહત્વપૂર્ણ શિક્ષણોની ચકાસણી કરવાની છે તે જોઈએ.

૧. જ્ઞાનમાર્ગ: મૂળજ્ઞાન
અહીં તમને મુખ્ય વ્યાખ્યાઓ મળશે, જેમ કેઅસ્તિત્વ, અનુભવકર્તા, અનુભવ વગેરે. બાકીના કાર્યક્રમની સામાન્ય માહિતી છે. અંતિમ નિષ્કર્ષ શરૂઆતમાં જ જણાવી દેવામાં આવ્યો છે, અને આખો કાર્યક્રમ તેનું જ સત્યાપન છે.

૨. જ્ઞાનમાર્ગ: પરિચય
આ માત્ર જ્ઞાનમાર્ગનો પરિચય છે. ચકાસણી માટે અહીં કંઈ ખાસ નથી.

૩. જ્ઞાનમાર્ગ: સાધકના ગુણો
અહીં ચકાસણી માટે કંઈ ખાસ નથી. આ મુખ્ય શિક્ષણ નથી, પરંતુ ગુરુઓના અનુભવોનો સાર છેહજારો વર્ષોના અનુભવ પર આધારિત.

૪. જ્ઞાનમાર્ગ: જ્ઞાન
અહીં ચકાસણી કરવા માટેની મુખ્ય વ્યાખ્યા "જ્ઞાન" ની જ છે. જુઓ કે શું આ વ્યાખ્યા તમારા અનુભવ અનુસાર સત્ય છે. શબ્દકોશ કે અન્ય પુસ્તકો સાથે સરખામણી ન કરો. તમારા અનુભવને તપાસો: શું ખરેખર એવું કંઈ છે જેને "જ્ઞાન" કહી શકાય?
ત્યારબાદ જ્ઞાનના પ્રકારોને તપાસો: શું તે ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે? બાકીની સામાન્ય માહિતી છે.

૫. જ્ઞાનમાર્ગ: જ્ઞાનનાં સાધનો
તપાસો કે શું દાવો કરાયેલા સાધનો ખરેખર વિશ્વસનીય છે. જો નહીં, તો આખો માર્ગ અચકાસાયેલો રહે છે. પછી તમે કાર્યક્રમ છોડી શકો છો. એ પણ તપાસો કે પ્રશ્નોના પ્રકાર અને તેમના અપેક્ષિત ઉત્તરનું શિક્ષણ તાર્કિક છે કે નહીં.

૬. જ્ઞાનમાર્ગ: માહિતી અને અજ્ઞાનનાં સાધનો
અહીં ચકાસણી માટે કંઈ નથી. આ પાઠ સામાન્ય માહિતી છે. છતાં પણ, તમે તપાસી શકો છો કે તે તર્કસંગત છે કે નહીં.

૭. જ્ઞાનમાર્ગ: સત્ય / ૮. જ્ઞાનમાર્ગ: તત્ત્વ
તમારા પ્રત્યક્ષ અનુભવ અને તર્કથી તપાસો કે અહીં આપેલા માપદંડ માન્ય અને ન્યાયસંગત છે. શું તર્ક અને ઔચિત્ય સાચા છે? જો નહીં, તો આખો માર્ગ મિથ્યા છે. આગળ ચકાસણીની જરૂર નથી.

૯. જ્ઞાનમાર્ગ: અજ્ઞાન
આ પાઠ સામાન્ય માહિતી છે.

૧૦. જ્ઞાનમાર્ગ: અજ્ઞેયવાદ
આ પાઠ જ્ઞાનમાર્ગના અંતિમ પરિણામ પર ચર્ચા કરે છે. આ કોઈ દાવો નથી, પરંતુ પૂર્વ સાધકોનું સામાન્ય નિરીક્ષણ છે.

૧૧. અસ્તિત્વ: મૂળ વિશ્લેષણ / ૧૨. અસ્તિત્વ: ઉન્નત વિશ્લેષણ
સાત પ્રશ્નોના ઉત્તર તમારા અનુભવથી તપાસો. ઉપયોગમાં લેવાયેલા તર્કની માન્યતાને ફરીથી ચકાસો.

૧૩. અનુભવકર્તા: મૂળ વિશ્લેષણ / ૧૪. અનુભવકર્તા: ઉન્નત વિશ્લેષણ
૧૧/૧૨ ની જેમ જ.

૧૫. અનુભવકર્તા: આત્મજ્ઞાન
અહીં મુખ્ય શિક્ષણ તમારા સત્ય સ્વરૂપ તરફ ઈશારો કરે છે. આની સંપૂર્ણ રીતે ચકાસણી કરો: શું તમે શરીર અથવા કોઈ અન્ય અનુભવ છો? હંમેશા ફરીથી તપાસો.

૧૬. અનુભવકર્તા: સાક્ષીભાવ
આ એક સાધનાનું વર્ણન છે. કેમ કે તમામ સાધનાઓ વૈકલ્પિક છે અને માયાના ક્ષેત્રમાં આવે છે, અહીં ચકાસણી માટે કંઈ નથી. આ વ્યાવહારિક વિષય છે.

૧૭. અનુભવ: મૂળ વિશ્લેષણ / ૧૮. અનુભવ: ઉન્નત વિશ્લેષણ
૧૧/૧૨ ની જેમ જ.

૧૯. અનુભવક્રિયા: બ્રહ્મજ્ઞાન
તપાસો કે શું ખરેખર બે છે. ચકાસો કે એકને અનુભવના રૂપમાં જાણી શકાતું નથી. આ પાઠમાં આપેલા તમામ નિરીક્ષણો અને તાર્કિક નિષ્કર્ષોને તપાસો.

૨૦. જ્ઞાનમાર્ગ: સાધના
આ પારંપરિક પદ્ધતિ વિશે છે, ચકાસણી માટે કંઈ નથી.

**જો કંઈ ચકાસી ન શકાય તો શું કરવું?**
પૂરો પ્રયાસ કરો. જુઓ કે ક્યાંક તમારાથી કોઈ ભૂલ તો નથી થઈને. દરેક પાઠ વિશે પ્રશ્નો લખો અને સાપ્તાહિક બેઠકોમાં પૂછો. તમારા ગુરુ તમારા અનુભવ તરફ ઈશારો કરશે, જેનાથી સમસ્યા ઉકેલાઈ શકે છે. ધ્યાન આપો: ગુરુ વધુ નહીં શીખવે કે પોતાના ઉત્તરને માનવા માટે નહીં કહે. તે માત્ર સંકેત આપશે, તેને તમારા અનુભવમાં જુઓ. ક્યારેક ગુરુ તમારી તાર્કિક ભૂલ અથવા ધારણા જણાવશે, જેને તમારે ફરીથી તપાસવી જોઈએ.

**જો અંત સુધી ચકાસણી ન થાય તો?**
જો ગુરુના ઉત્તરોથી સંતુષ્ટ ન હોવ, તો કાર્યક્રમ છોડી દેવો ઉત્તમ છે. અન્ય વિકલ્પો:
* કોઈ અન્ય ગુરુ શોધો.
* પુસ્તકો/ઈન્ટરનેટ પરથી ઉત્તર મેળવવાનો પ્રયાસ કરો.
* કોઈ અન્ય માર્ગ અપનાવો.

**શું ન કરવું?**
* જો ચકાસણી ન કરી શકો, તો અંધશ્રદ્ધા ન રાખો.
* ચકાસણી કર્યા વિના અસ્વીકાર પણ ન કરો.
* શબ્દોની કાલ્પનિક વ્યાખ્યાઓ ન ઘડો.
* જો સમજ ન પડે તો ગોખણપટ્ટી ન કરો. ગોખણપટ્ટી નિરર્થક છે.
* અન્ય સાધકો અથવા લોકોને તમારી શંકાઓ ન પૂછો, તેઓ હંમેશા ઉત્તર જાણતા નથી હોતા અથવા ખોટું માર્ગદર્શન આપી શકે છે. વરિષ્ઠ સાધકોને પૂછી શકો છો.
* સરળતાથી હાર ન માનો. યાદ રાખો: આ શિક્ષણો હજારો વર્ષોથી ચકાસાતા આવ્યા છે.
* ચકાસણી પ્રક્રિયામાં ઉતાવળ ન કરો. સામાન્ય રીતે આ એક અઠવાડિયામાં થઈ શકે છે, પણ જો વ્યસ્ત હોવ તો વધુ સમય માંગો.
* ચકાસણી વિના કોઈ સાધના શરૂ ન કરોઆ નિરર્થક છે અને નિષ્ફળ જશે.
* અન્ય માર્ગોને ભેળવો નહીં. દરેકનું શિક્ષણ અદ્વિતીય છે. તુલના કરીને મૂલ્યાંકન ન કરો.
* કોઈએ શું કહ્યું, તેની ચિંતા ન કરો, હંમેશા પોતાના અનુભવને તપાસો.
* ગુરુ સાથે વાદવિવાદ ન કરો. જો ઉત્તર ન મળે, તો કાર્યક્રમ છોડી દેવો અથવા અન્ય ગુરુ શોધવા ઉત્તમ છે. જો તમારા અનુભવમાં આ મિથ્યા છે, તો કોઈ ગુરુ આમ પણ સહાય કરી શકતા નથી.
* સામાન્ય કથનો (જેમ કે - અજ્ઞાનનું કારણ શું છે, કઈ સાધના સારી છે) પર ધ્યાન ન આપો. મુખ્ય શિક્ષણોની ચકાસણી કરો.

**અચકાસાયેલ (સત્યાપન ન થયેલ) શિક્ષણનાં લક્ષણો**
આનંદ કે રસ નહીં રહે. સાધના નિષ્ફળ જશે. સાધક સરળ પ્રશ્નોના ઉત્તર નહીં આપી શકે. તેને અટપટા, ગોળ-ગોળ પ્રશ્નો અથવા કાલ્પનિક તર્કોથી ભ્રમિત કરી શકાય છે. તે અન્ય માર્ગો તરફ આકર્ષિત થશે. બેઠકોમાં રસ ગુમાવી દેશે અથવા મૌખિક પરીક્ષાથી ડરવા લાગશે. માર્ગ કે ગુરુ પર શંકા કરશે. શિક્ષણોને પોતાની પૂર્વધારણાઓ અનુસાર ઢાળવાનો પ્રયાસ કરશે. ક્યારેક સાધક કહેશે કે તેણે ચકાસણી કરી લીધી છે, પણ પૂછવા પર સત્યના પ્રમાણ નહીં આપી શકે. આ સિવાય અન્ય લક્ષણો પણ હોઈ શકે છે.

**નિષ્કર્ષ**
ચકાસણી આ કાર્યક્રમ અને જ્ઞાનમાર્ગનું અતિ મહત્વપૂર્ણ અંગ છે. આ અજ્ઞાનથી ખરેખર મુક્તિ અપાવે છે. પારંપરિક રીતે આને "મનન" કહેવામાં આવે છેઆ એક કળા છે, જેને શીખવી પડે છે. સમજો કે આખો કાર્યક્રમ મનન જ છે. ચકાસણી કરતા શીખો અને તમારા અજ્ઞાનને હંમેશ માટે નષ્ટ કરી દો. આશા છે, આ સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શિકા જ્ઞાનના ઉત્સુક સાધકો માટે સહાયક બનશે.

Share This Article

Like This Article

© Gyanmarg 2024 V 1.2

Privacy Policy

Cookie Policy

Disclaimer

Terms & Conditions