परिभाषाहरू र उद्धरणहरू (नेपाली)

*यो अनुवाद गुरु तरुण प्रधानजीको ज्ञानाक्षर मा प्रकाशित अङ्ग्रेजी लेख (Definitions And Quotes) को जेमिनीको सहयोगमा ज्ञानको संरक्षण एवं प्रसारको उद्देश्यले गरिएको सरल रूपान्तरण मात्र हो; कुनै पनि त्रुटिका लागि विनम्रतापूर्वक क्षमाप्रार्थी छौँ।"*

यो लेख मुख्य रूपमा अध्यात्म वा दर्शन को क्षेत्रमा नयाँ आउनुभएकाहरूका लागि हो, तर यसले वरिष्ठ साधकहरू र नयाँ शिक्षकहरूलाई पनि फाइदा पुर्याउनेछ।

**तपाईंको भनाइ के हो? **

ज्ञानको खोजी का क्रममा साधकहरूले आफूलाई मन पर्ने र उहाँका वचनहरूले तुरुन्तै मोहित पार्ने शिक्षक भेट्नु धेरै पटक हुन्छ। तर यो पनि हुन्छ कि ती साधकहरूले भनिएका कुराहरू पूर्ण रूपमा बुझ्दैनन्, विशेष गरी व्याख्यान मा प्रयोग भएका महत्त्वपूर्ण शब्दहरूको अर्थ उनीहरूलाई थाहा हुँदैन। यसको परिणाम अधुरो ज्ञान हुन्छ वा निकृष्टतम अवस्थामा त , उनीहरूले जति धेरै शिक्षक सुन्छन्, उति नै उनीहरूको अज्ञानता बढ्छ। यो पुस्तकहरू को सन्दर्भमा पनि हुन सक्छ, विशेष गरी पुराना धर्मग्रन्थहरूमा, जहाँ अर्थ र परिभाषाहरू कहिलेकाहीँ पूरै मेटिएका हुन्छन् वा अन्य कसैद्वारा फरक भाषामा व्याख्या गरिएका हुन्छन्। कहिलेकाहीँ भाषाहरू यति पुराना हुन्छन् कि सही अर्थ अब कसैलाई थाहा हुँदैन। पाठ जब कविता, गीत वा गूढ प्रतीकात्मक भाषा को रूपमा हुन्छ, तब समस्या झनै विकराल बन्छ। धेरै साधकहरू यो सबै बिर्सन्छन्, त्याग्छन् वा कतै सुनेका वा पढेका शब्द र वाक्यहरूको अर्थ खोज्न सुरु गर्छन्। धेरै मानिसहरू यो घटना सँग सम्बन्ध राख्छन्। स्पष्टतः, यो यसकारण हुन्छ किनकि यी जिज्ञासुहरूले व्यवस्थित रूपमा अध्ययन गर्दैनन्। प्रायः उनीहरू कुनै स्थापित प्रणाली, परम्परा, मार्ग वा गुरुसँग जोडिएका हुँदैनन्। त्यसैले यसको शुद्ध प्रभाव भनेको समयको बर्बादी र अर्थहीन शब्दहरूले भरिएको मन हुनु हो।

**सामान्य मानिस वा नयाँ जिज्ञासुहरूले परिभाषाहरू र अर्थहरूसँग कसरी व्यवहार गर्छन्? **

प्रायः उनीहरू भ्रमित हुन्छन् र यस विषयलाइ बिर्सन्छन्। कोही-कोही आफ्नै इच्छाको एउटा काल्पनिक अर्थ मान्छन। कोहीलाई अर्थ थाहा पाउनु आवश्यक छैन भनी विश्वस्त हुन्छन्, "मलाई त पहिले नै थाहा छ" यो उनीहरूको प्रिय वाक्य हुन्छ। "शब्दहरूले ज्ञान ल्याउँदैनन्, त्यसैले जुनसुकै शब्द भए पनि ठीक छ" उनीहरू यसरी नै मानिलिन्छन्। कोही-कोही केवल आफ्नो मातृभाषामा अनुवाद माग्छन्, र जे प्राप्त हुन्छ त्यसैमा सन्तुष्ट हुन्छन्, प्रायः उनीहरूसँग अनुवाद सही छ वा छैन भनी सत्यापित (Verify) गर्ने कुनै माध्यम हुँदैन। कोही अलि बढी समर्पित हुन्छन्, उनीहरू इन्टरनेट, विश्वकोषहरू मा खोज्छन् वा शब्दकोश मा हेर्छन्, जहाँ भाग्यमानी भए एउटै स्पष्ट अर्थ पाउन सक्छन्, तर प्रायः उनीहरूले कम्तीमा २० वटा परिभाषाहरू वा अर्थहरू भेट्टाउँछन्, तीमध्ये धेरैजसो उनीहरूको आफ्नै भाषामा अनुवाद गर्दा कुनै अर्थ दिँदैनन्। त्यसैले, प्रायः उनीहरू अन्धकारमा तीर चलाउँछन् र मन लागेको कुनै पनि सुविधाजनक अर्थ रोज्छन्। कोहीले आफ्ना माता-पिता वा साथीहरू लाई, वा विरलै आफ्ना स्कूल/कलेजका शिक्षक लाई सोध्न सक्छन्, जसले आफ्नै प्रकारका विविधता प्रदान गर्छन्, र कहिलेकाहीँ विशेषज्ञ भएको अभिनय गर्छन्। "मलाई थाहा छैन" यी शब्दहरू कमै सुनिन्छन्। धेरै पटक, उनीहरूले पहिलो पटक सुनेको वा पढेको अर्थ नै उनीहरूका लागि एकमात्र 'वास्तविक' अर्थ बन्छ, त्यो एक प्रकारको विचार-स्थापना (Indoctrination) बन्छ, र त्यसपछि उनीहरू परिभाषाहरू सुधार्न वा सही गर्न, वा नयाँ अपनाउन वा उत्तम व्याख्या स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्छन्। यो संकीर्ण मनस्थिति ले प्रभावकारी रूपमा उनीहरूको प्रगति लाई रोक्छ। निःसन्देह, कहिलेकाहीँ, उनीहरू परिभाषा र अर्थहरू ठ्याक्कै सही पाउँछन्, तर त्यो विरलै हुन्छ। त्यो किन यति विरल हुन्छ भन्ने कुरा तपाईंले छिट्टै देख्नुहुनेछ।

**कुनै वस्तुलाई किन परिभाषित गर्ने? **
हो, हामी सबै केवल कविता प्रयोग गर्न किन सहमत हुन सक्दैनौं?

त्यो सुन्दा सुन्दर लाग्ला, तर पूर्ण रूपमा निरर्थक हुनेछ। कल्पना गर्नुहोस् कि तपाईं कुनै उपकरण, सफ्टवेयर वा यन्त्रका लागि एक निर्देशिका सुन्दर कविता र अज्ञात रहस्यमय शब्दहरूमा पढिरहनुभएको छ। वा एक भौतिकशास्त्रका शिक्षक ले विद्यार्थीहरूलाई पढाउँदै जाँदा हावाबाट शब्दहरू बनाउँदै जान्छन् र हरेक दिन ती शब्दहरू परिवर्तन गरिरहन्छन्।
प्रभावकारी सञ्चार का लागि उचित परिभाषा अनिवार्य छ। परिभाषा ठोस हुनुपर्छ र अन्ततः एक वास्तविक अनुभवतर्फ सङ्केत गर्नुपर्छ। अनुभवबाट, हामी सिक्छौँ, हामी कुनै कुरा निश्चित रूपमा जान्छौँ, अन्यथा होइन। हामी शब्द, भाषा र अर्थ छनौट गर्न स्वतन्त्र छौं, तर एक पटक यो सम्बन्ध स्थापित भएपछि, सन्देश पूर्ण रूपमा प्रवाहित नभएसम्म यसलाई परिवर्तन गर्नु हुँदैन।

**हामी किन शब्दकोश प्रयोग गर्न सक्दैनौं? **

निश्चय नै, तपाईं सक्नुहुन्छ, तर यो केवल दैनन्दिनका शब्दहरूको लागि मात्र काम गर्दछ। र धेरै शब्दहरूको लागि यसले बहुअर्थहरू प्रदान गर्न सक्छ। एक अर्थको लागि, तपाईंले धेरै शब्दहरू भेट्टाउनुहुनेछ। यसले प्रायः आध्यात्मिक वा वैज्ञानिक शब्दहरू बारे कुनै जानकारी दिँदैन, विशेष गरी कम प्रचलित शब्दहरूको हकमा। एक शब्दको बदलामा, तपाईंले केवल अर्को शब्द वा वाक्यांश पाउनुहुन्छ। शब्दकोशहरू चाँडै नै पुरानो हुन्छन् र भरपर्दो हुँदैनन्, किनकि यसलाई छाप्ने निर्णय गर्नेहरू त्यस विषयका विशेषज्ञ नहुन पनि सक्छन्।

विश्वकोषहरू (वा कहिलेकाहीँ विकिपीडिया) राम्रो काम गर्न सक्छन्, तर पनि ती सबैभन्दा भरपर्दो स्रोत होइनन्; धेरैजसो अवस्थामा तपाईंले झूटा जानकारी, विरोधाभास र बहुविध व्याख्याहरू भेट्टाउनुहुनेछ।

अन्ततः, एउटै शब्द वा एउटै वाक्य को अर्थ पत्ता लगाउनका लागि व्यक्ति विषयमा गहिरिएर अनेक पुस्तकहरूको परामर्श लिनुपर्छ, र गहन अनुसन्धान गर्नुपर्छ। जे भए पनि, आध्यात्मिक ज्ञान अत्यन्तै विशिष्ट वा व्यक्तिगत हुन्छ र तपाईंका गुरुले उच्चारण गर्नुभएका शब्दहरूको अर्थ कुनै पनि पुस्तक वा शब्दकोशमा कहिल्यै पनि भेटिने छैन।

**अर्थ र मार्गहरू**

महत्त्वपूर्ण शब्दहरूको (जसलाई कहिलेकाहीँ प्राविधिक शब्द पनि भनिन्छ) अर्थ मार्गअनुसार परिवर्तन हुन्छन्। एक नयाँ साधक निर्दोषतापूर्वक यो मान्दछ कि संसारको हरेक मार्गले कुनै एक विचार वा एक अनुभवका लागि एउटै शब्द प्रयोग गर्नेछ, र त्यो कहिल्यै परिवर्तन हुनेछैन। तर छिट्टै उसलाई थाहा हुन्छ कि हरेक मार्गको आफूले प्रयोग गर्ने शब्दहरूको अत्यन्त विशिष्ट परिभाषा हुन्छ। अन्य मार्गहरूमा, त्यही शब्दको अर्थ पूरै फरक हुन सक्छ। मार्ग परिवर्तन गर्नेहरू सजिलै भ्रमित हुन्छन् जब उनीहरूले धेरै निर्भर गरेका शब्दहरू नयाँ मार्गमा या त अनुपस्थित छन् वा त्यहाँ अन्य अर्थ राख्छन्।

कहिलेकाहीँ, एउटै मार्गभित्र पनि, समय र स्थान अनुसार अर्थ परिवर्तन हुन्छ। वा एउटै कुराले २० वटा नयाँ नाम प्राप्त गर्दछ। धेरै पटक एक जिज्ञासु परिभाषाहरू जाँच्न वा सोध्न असफल हुन्छ र त्यसैले प्रगति गर्दैन, वा ती शब्दहरूको अन्य अर्थ मानेर अझ बढी अज्ञानता सञ्चय गर्दछ।

यो धेरै पुराना परम्पराहरू र मार्गहरूका लागि पनि हुन सक्छ। किनकि उनीहरूका संस्थापकहरू अब जीवित छैनन् र उनीहरूका सर्वश्रेष्ठ विद्वान र विद्यार्थीहरू सयौं वर्षअघि मृत्यु भइसकेका छन्, त्यसैले अर्थहरू पूर्ण रूपमा विकृत भएका छन्। प्रायः मानिसहरू 'वास्तविक' अर्थको लागि झगडा गर्छन्, वा स्वयंलाई अधिकारी दाबी गर्छन्, वा आफ्नो इच्छाअनुसार कार्य गर्न वा कुनै पनि प्रकारको लाभका लागि दुरुपयोग गर्न अर्थहरूको पुनर्व्याख्या गर्छन्।

अर्थहरू जसरी फरक हुँदै जान्छन् र टुक्रिँदै जान्छन्, मार्गहरू उप-मार्गहरूमा विभाजित हुन्छन्, परम्पराहरू गुटहरू र पन्थहरू मा विभाजित हुन्छन्। यो भइरहेको तपाईं अहिले पनि देख्न सक्नुहुन्छ। एक समय आउँछ जब ती शब्दहरूको अर्थ वास्तवमा कसैलाई थाहा हुँदैन।

**अर्थ र गुरुहरू**

फरक-फरक गुरु र दार्शनिकहरू एउटै शब्दको फरक-फरक परिभाषाहरू प्रयोग गर्छन्। कहिलेकाहीँ एउटै मार्ग वा एउटै परम्परामा रहँदा पनि, उहाँहरू एउटै कुरा बुझाउन फरक शब्दहरू प्रयोग गर्छन्। कहिलेकाहीँ गुरुहरू साधक को प्रगतिको आधारमा अर्थहरू परिवर्तन गर्छन् (यो उहाँहरूको पढाउने शैली हुन सक्छ)। कहिलेकाहीँ उहाँहरू विद्यार्थीको बुझाइको स्तरअनुसार एउटा शब्दको व्याख्या गर्छन्। विद्यार्थीहरू विकसित हुँदै जाँदा, अर्थहरू परिवर्तन हुँदै जान्छन्। एउटै कुरा बुझाउन गुरुहरूले ५० वटा फरक शब्दहरू प्रयोग गर्छन् भन्नु अल्पोक्ति (Understatement) मात्रै हुनेछ। यो केवल स्पष्टताका लागि वा उहाँहरूका कुराहरूमा विविधता ल्याउनका लागि हुन सक्छ। प्रायः यो धेरै भ्रामक हुन्छ। कहिलेकाहीँ एक गुरुका विद्यार्थीहरूले उहाँका वचन वा शिक्षालाई आफ्नो बुझाइ र रुचिको आधारमा फरक अर्थ दिन्छन्। यो विशेष गरी गुरुको मृत्युपछि हुन्छ। समय बित्दै जाँदा, अर्थहरू बिस्तारै विकृत हुँदै जान्छन्, किनकि मूल गुरु त्यहाँ अर्थहरूलाई स्पष्ट वा सही गर्नका लागि उपस्थित हुनुहुन्न।

**परिवर्तनशील अर्थहरू**

परिभाषाहरू र अर्थहरू समय र स्थान अनुसार परिवर्तन हुन्छन्। तिनीहरू सन्दर्भ अनुसार पनि बदलिन्छन्। एउटै शब्दको अर्थ फरक सन्दर्भमा अन्य कुरा हुन सक्छ, त्यो एउटै मार्ग, एउटै गुरु, एउटै शिक्षा भए पनि। अर्थहरू सिकाइँदै गरेको विषय मा निर्भर गर्छन्। उदाहरणका लागि, 'ऊर्जा' शब्दको अर्थ भौतिकशास्त्र र तंत्र विद्या मा पूरै फरक हुन सक्छ। त्यसैगरी, आयाम शब्दका अर्थ गणित, कम्प्युटर विज्ञान र अध्यात्म मा फरक-फरक हुन्छन्। शब्दहरूको यो अराजकता ले एक नयाँ आउने व्यक्ति व्याकुल हुनु आश्चर्यको विषय होइन। के गर्ने भन्ने थाहा नभएपछि, उसले मार्गलाई दोष दिन्छ वा गुरुलाई ठग घोषणा गर्दछ। जे भए पनि, असफलता निश्चित छ। सत्य वा ज्ञान पूरै गुमायो, केवल यो सरल कारणले कि उसले सही अर्थ वा परिभाषाहरू सोध्न सकेन।

**वास्तविक अर्थ कसलाई थाहा हुन्छ? **
निश्चय नै, जो व्यक्ति त्यो शब्द बोल्छ, उसलाई अर्थ थाहा हुन्छ। (आशा छ कि उहाँहरूलाई थाहा होला!)

प्रायः कुनै पनि शब्दको पहिलो प्रयोग सँगै त्यसको परिभाषा पनि दिइएको हुन्छ। राम्रा शिक्षकहरूले यो सुनिश्चित गर्छन् कि उहाँहरूले महत्त्वपूर्ण (प्राविधिक) शब्द प्रस्तुत गर्नासाथ, उहाँहरूले त्यसलाई त्यहीँ र तत्काल परिभाषित हुनेछ। लिखित रूपमा पनि त्यही गरिन्छ। कहिलेकाहीँ शब्दहरू र तिनीहरूका अर्थहरूको पूर्ण सूची स्वयं पुस्तकमा छापिएको हुन्छ। एक उत्तम शिक्षकले परिभाषाहरू र अर्थहरूलाई बारम्बार दोहोर्याउँछ, र एक असल विद्यार्थी त्यो हो जसले त्यसलाई सटीक रूपमा टिप्छ र कण्ठ गर्दछ। यदि तपाईं व्यवस्थित रूपमा सिकिरहनुभएको छ र शिक्षकले निर्देश गरेअनुसार अनुसरण गरिरहनुभएको छ भने, तपाईं अर्थबाट वञ्चित हुनुहुने छैन। तर यदि तपाईं जहाँ पायो त्यही ठाउँबाट शिक्षाका एक वा दुई लाइन सुनिरहनुभएको छ र एकै समयमा २० जना गुरुहरूसँग डुलिरहनुभएको छ भने, वास्तवमा कुनै आशा छैन। त्यसैले एउटा सरल समाधान यो हो यदि तपाईं कुनै कारणवश चुक हुनुभयो भने, सधैँ स्पष्ट अर्थ सोध्नुहोस्, चरणबद्ध तरीकाले अगाडि बढ्नुहोस् र निर्देशनहरूको अनुसरण गर्नुहोस्। यो त्यति नै सरल छ अनुशासित रहनुहोस्। कुनै अर्थ नमान्नुहोस् वा कल्पना नगर्नुहोस्। जुन अर्थ तपाईंले विगतमा जान्नुभएको थियो, त्यसमा जिद्दी नगर्नुहोस्। आफ्ना शिक्षकको परिभाषाहरूलाई अपनाउनुहोस्। याद गर्नुहोस् कि यहाँ परिभाषा वा अर्थ धेरै अद्वितीय (Unique) हुनेछ, त्यो अन्य गुरुहरू, मार्गहरू, पुस्तकहरू आदि सँग मिल्न पनि सक्छ वा नमिल्न पनि सक्छ। के तपाईंले सार बुझ्नुभयो ?

भाषाहरू, शिक्षकहरू वा मार्गहरूको मिश्रण नगर्नुहोस्। यही मूल कुरा हो।

**वास्तविक अर्थ कसलाई थाहा हुँदैन?**

सामान्य मानिसहरू (जो जिज्ञासु छैनन्), अन्य सहपाठी विद्यार्थीहरू, अन्य कुनै मार्गका शिक्षक एवं जिज्ञासुहरू, एउटै मार्गका शिक्षकहरू, किताब तथा धर्मग्रन्थका लेखकहरू, तथाकथित अधिकारीहरू , अन्य कुनै भाषा प्रयोग गर्नेहरू, शब्दकोशहरू, विश्वकोषहरू, गुगल, एआई (AI), विकिपिडिया, इन्टरनेटमा जो पायो त्यही मानिसहरू, तपाईंका परिवारका सदस्य वा मित्रहरू यो सूची धेरै लामो छ। छोटकरीमा, केवल त्यो व्यक्तिले मात्र शब्द वा वाक्यको वास्तविक अर्थ जान्दछ जसले त्यो बोलेको हुन्छ, अरू कसैले होइन। यसलाई सधैँ स्रोतबाट नै ग्रहण गर्नुहोस्।

**किन सबैले एउटै परिभाषा प्रयोग गर्दैनन्? **

उनीहरू आफ्नो सक्दो प्रयास गर्छन्, तर यो एक नियम हो कि समयक्रममा हरेक कुरा परिवर्तन हुन्छ, जसमा अर्थहरू, व्याख्याहरू र परिभाषाहरू पनि समावेश छन्। त्यसैले शब्द जान्ने दाबी गर्नेको भन्दा सत्य जान्ने व्यक्तिको अनुसरण गर्नु आवश्यक छ।

एक परम्पराले आफ्नो शिक्षाको प्रामाणिकता लाई जस्ताको तस्तै राख्न प्रयास गर्दछ। कहिलेकाहीँ यदि कसैले आफ्ना शिक्षालाई पुनः परिभाषित वा पुनर्व्याख्या गर्न खोज्छ भने, कठोर दण्डहरू पनि हुन्छन्, तर समयक्रममा व्याख्याताहरू स्वयंले नै परम्पराहरूलाई रूपान्तरण गरिदिन्छन्।

यो दैनिक शब्दहरूका लागि पनि सत्य छ। जस्तै, हामी कसैलाई फोनमा उसको नम्बर डायल भनेर भन्छौ ; यसलाई 'डायल गर्नु' किन भनिन्छ भने, पुराना फोनहरूमा तपाईं कुन नम्बरमा जोड्न चाहनुहुन्छ भनी प्रणालीलाई बताउन एउटा यान्त्रिक डायल हुन्थ्यो। जब हामी कुराकानी समाप्त गर्छौँ, हामी 'ह्याङ-अप' गर्छौँ, किनकि ती फोनहरूमा रिसीभर भाग एक लिभरमा झुन्डिएको हुन्थ्यो जसले लाइन विच्छेद गर्थ्यो। आजभोलि हामी स्मार्टफोन प्रयोग गर्छौं, तर यी शब्दहरू उस्तै छन्, अर्थ परिवर्तन भएको छ।

अर्को उदाहरण, पाश्चात्य वैज्ञानिक परम्परामा, इलेक्ट्रोन शब्दको अर्थमा कुनै असहमति छैन; जब यो शब्दको उच्चारण हुन्छ, सबैले यसलाई केवल एउटै तरिकाले समान रूपमा राम्ररी बुझ्छन्। के त्यो ठीक हो? तपाईं जाँच गर्न सक्नुहुन्छ, यो शब्द पदार्थको एक मूलभूत कणको नाम को रूपमा सुरु भयो, त्यसपछि यो एक तरङ्ग बन्यो, अनि एक क्वान्टम वस्तु वा केवल कुनै प्रकारको क्षेत्र (Field) बन्यो। 'बल' (Force) वा 'देश-काल' (Space/Time) शब्दहरूको बारेमा के भन्नुहुन्छ? विज्ञान ले प्रगति गरेअनुसार, एउटै शब्दले फरक-फरक अर्थ पाउँछ। छोटकरीमा, यदि अर्थ परिवर्तन भएन भने, प्रगति हुनेछैन।

आफ्नो स्वयंको प्रगति अनुसार, केही मानिसहरू पुराना अर्थहरूमा अडिग रहनेछन्, र यसले परिभाषाहरू र अर्थहरूको अत्यधिक विविधता उत्पन्न गर्दछ। त्यसैले, हामी सबै कुरालाई मानक बनाइराख्न चाहे पनि, यो बदलिइरहन्छ। कला सही शब्द खोज्नमा छ।

**वास्तवमा कसले के भन्यो? **

नयाँ साधकहरु अक्सर मलाई जहाँ पायो त्यहीँबाट सुनेका शब्दहरूको अर्थ सोध्छन् वा कुनै महान् गुरुको उद्धरण ल्याएर अर्थ सोध्छन्। धेरै पटक त उनीहरू पूरै फरक मार्गसँग सम्बन्धित कुरा जान्न चाहन्छन्। उनीहरू सरल पनले यो मान्छन् कि सबै गुरुहरूले सबै कुरा जान्दछन्। त्यो पहिलो गल्ती हो, दोस्रो गल्ती यो हो उनीहरू मान्छन् कि मैले जे भन्छु, त्यही नै सही अर्थ वा परिभाषा हुनेछ।

एक गुरु/शिक्षक/आचार्य एकै क्षेत्र, केवल एउटै मार्गको विशेषज्ञ हो। त्यो नै उहाँले अहिले पढाइरहनुभएको शिक्षा हो। यो बुद्धिमानी होइन कि यो आशा राखियोस् कि यो व्यक्तिले संसारको सबै कुरा जान्दछ। हजारौं किताबहरू, गुरुहरू, धर्मग्रन्थहरू, मार्गहरू र परम्पराहरू छन्, र ती सबैले फरक-फरक शब्द र अर्थ प्रयोग गर्छन्। के यो जान्न सम्भव पनि छ? यद्यपि एक गुरुसँग धेरै विषयहरूको सामान्य ज्ञान वा सतही फराकिलो बुझाइ हुनेछ, तर त्यो उहाँको मुख्य शिक्षा होइन।

दोस्रो कुरा, तपाईं आफ्ना शिक्षकबाट सिकिरहनुभएको हुनाले, सिकाइँदै गरेका शिक्षा, शब्द र परिभाषाहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नु सबैभन्दा उत्तम हो। तपाईंले अन्य कुनै कुरा वा अन्य कुनै व्यक्ति बारे प्रश्न गर्नेबित्तिकै, यसलाई शिक्षा (वा कार्यक्रम) मा अरुचि को रूपमा हेरिनछ, र त्यसपछि गुरुले सोही अनुसार तपाईंको मूल्याङ्कन गर्न सक्नुहुन्छ।

मलाई अक्सर थाहा हुन्छ कि कार्यक्रममा कसको रुचि छ, र कसले मलाई ठीकसँग बुझ्छ। किनकि उनीहरू सही प्रश्नहरू सोध्छन्, कार्यक्रममा साँचो रुचि देखाउँछन् र मेरा निर्देशनहरूको पालना गर्छन्। उनीहरू सरल रूपमा प्रणालीलाई अपनाउँछन्। जो ऐस्तो गर्दैनन्, उनीहरू जे पायो त्यही कुरा बारे सोध्छन्, उनीहरू सिकाइँदै गरेको बाहेक सबै कुरा जान्न चाहन्छन्। यस्ता मानिसहरूले मेरो सहयोग गुमाउँछन्, मलाई थाहा हुन्छ कि उनीहरूले धेरै सिक्ने छैनन्, म उनीहरूमा आफ्नो समय खर्च गर्दिनँ।

तपाईंले ती सबै शब्दहरू र कसले-के-भन्यो जस्ता कुराहरू जान्दा पनि, तपाईं पनि अज्ञानी नै रहनुहुनेछ। यो निश्चित छ, किनकि यसले कुनै रुचि, कुनै लक्ष्य, कुनै मार्ग र कुनै बुद्धिमत्ता देखाउँदैन। यो तपाईंको स्कूलको इतिहास कक्षामा गणितको समस्या को हल सोधेजस्तो हो। यहाँ कसलाई फाइदा हुन्छ?

ज्ञान शब्दहरू, विचारहरू, तथ्यहरू र सामान्य जानकारीहरू जम्मा गर्नु होइन। ज्ञान त मूल शिक्षाहरू बुझेर, जीवनभरको अभ्यास र तपाईंको आफ्नै प्रत्यक्ष अनुभव बाट प्राप्त हुन्छ।

**धर्मग्रन्थहरूको व्याख्या**

केही नया साधकहरु कुनै धर्मग्रन्थका केही वाक्यहरूको अर्थ जान्न चाहन्छन्। सम्भवतः जिज्ञासा को कारणले, तर अधिकतर प्रणाली सम्बन्धी अज्ञानता को कारणले। कुनै पनि नयाँ आउने व्यक्तिले यो जान्नुपर्छ कि एक विशिष्ट परम्पराले केवल एक विशिष्ट धर्मग्रन्थको शिक्षा दिन्छ, उनीहरूलाई अन्य लाखौं धर्मग्रन्थ र पुस्तकहरूको बारेमा केही थाहा हुँदैन। दोस्रो कुरा, यो बुद्धिमानी हो कि ग्रन्थ बारे तब मात्र सोधियोस्, जब त्यो विशेष ग्रन्थ वा किताब पढाइँदै छ, र शिक्षकले ठ्याक्कै त्यही भागको व्याख्या गरिरहनुभएको छ। यो आफ्नो प्रश्न सोध्ने एक राम्रो सन्दर्भ हो।

यदि तपाईंले कुनै पुस्तक वा ग्रन्थ बारे त्यो व्यक्तिलाई सोध्नुभयो जसले त्यो पढाउँदैन, जुन उहाँहरूको मार्गको होइन, वा जुन प्रासंगिक छैन भने, के परिणाम होला? वा शिक्षकले केवल अङ्ग्रेजी जान्नुहुन्छ, र तपाईंले संस्कृत श्लोकको अर्थ सोध्नुहुन्छ?

स्पष्टतः, यस एक-पंक्ति-सूचना-खोज को माध्यमबाट केही पनि सिकिँदैन।

**के तपाईं गुरुको परीक्षा लिँदै हुनुहुन्छ?**

केही मानिसहरूमा भ्रम हुन्छ कि उनीहरू गुरुभन्दा बढी जान्दछन्। त्यसैले गुरुलाई केही थाहा छ कि छैन भनी जाँच्नका लागि उनीहरू शब्दहरू र उद्धरणहरूको अर्थ सोधिरहन्छन्। जे भएको छ त्यो यो हो उनीहरूले यताउताबाट केही शब्दहरू र वाक्यहरूको सतही जानकारी जम्मा गरेका छन्, र यो नै अन्तिम सत्य हो भनी पूर्ण रूपमा विश्वस्त छन्, र उनीहरू स्वयं नै त्यस विषयका विशेषज्ञ हुन्। उनीहरू गुरुको अन्तर्वार्ता लिन्छन् र आफूले सत्य ठानेको कुरा गुरुले ठ्याक्कै त्यही भन्नुहुन्छ कि भन्नुहुन्न भनी हेर्छन्। यदि शब्दशः मेल खाएन भने, उनीहरू तुरुन्तै गुरुलाई ठग घोषणा गर्छन्।

यस प्रकारको व्यवहारलाई निम्न मानिन्छ, र गुरुले तुरुन्तै त्यस्ता मानिसहरूको आशय बुझ्नुहुन्छ। उनीहरू वास्तवमा यहाँ सिक्नका लागि आएका होइनन्, तर अपमान गर्न वा बिना सोचेर वादविवाद गर्न आएका हुन्। ज्ञानका वचनहरूले प्रायः निम्न मानिसहरूको अहंकार लाई उत्तेजित गर्छन्, र यो यसरी प्रकट हुन्छ।

त्यसैले, तपाईंले निर्दोषतापूर्वक प्रश्न सोधे पनि, गुरुले यसलाई एक चुनौती को रूपमा, वा जिज्ञासु द्वारा गुरुको ज्ञानको परीक्षा लिने प्रयास को रूपमा हेर्न सक्नुहुन्छ, विशेष गरी जब सोधिएको कुरा मुख्य शिक्षा वा मार्गसँग असम्बन्धित छ। कुनै पनि शिक्षकले यो मन पराउनुहुने छैन, र त्यसैले यस्ता मानिसहरूलाई चाँडै नै कार्यक्रम वा आश्रमबाट निष्कासित गरिन्छ।

त्यसो भए गुरुको परीक्षा कसरी लिने? तपाईं सक्नुहुन्न, तर तपाईं आफ्नो आफ्नै प्रगतिबाट गुरु सहायक हुनुहुन्छ कि हुन्न भनी जान्न सक्नुहुन्छ। यदि तपाईं प्रगति गरिरहनुभएको छैन भने, गुरु राम्रो हुनुहुन्न। त्यही गुरु अरू कसैका लागि एक आदर्श गुरु हुन सक्नुहुन्छ।

त्यसैले गुरुहरूले कति शब्द जान्नुहुन्छ वा कसले-के-भन्यो-र-किन भन्ने विषयमा उहाँहरूको राय बाट गुरुको परीक्षा लिनु बुद्धिमानी होइन। उहाँहरूले जे सिकाउँदै हुनुहुन्छ, त्यो सरलतापूर्वक सिक्नुहोस्, हेर्नुहोस् कि त्यो तपाईंको लागि लाभदायक छ कि छैन। सामान्यतया, गुरुले सबै आवश्यक शब्दहरू सिकाउनुहुन्छ, र सबै वाक्य वा शिक्षाहरूलाई सरल भाषामा एकदम स्पष्ट पार्नुहुन्छ। र यदि तपाईं यति पनि बुझ्न सक्नुहुन्न भने, कुनै आशा छैन, यस्तो अवस्थामा असम्बन्धित विषयहरू बारे सोधेर वा गुरुको परीक्षा लिएर केही पनि सिकिने छैन।

**व्याख्याका खतराहरू **

केही शिक्षकहरू, आफ्नो दयालुपन का कारणले, अन्य मार्गहरू बाट वा अन्य गुरुहरू अथवा धर्मग्रन्थहरू बाट, विशेष गरी महान् गुरुहरू बाट, लिइएका शब्दहरू र उद्धरणहरूका बारेमा केही भन्नुहुन्छ। तर उहाँहरूले त्यसका लागि कुनै अधिकार दाबी गर्नुहुन्न। यदि उहाँहरूले गर्नुहुन्छ भने, उहाँहरू त्यो पढाउनका लागि पूर्ण रूपमा प्रशिक्षित हुनुहुन्छ, र त्यो उहाँहरूको आफ्नै परम्परा वा मार्गसँग सम्बन्धित हुनु अनिवार्य छ।

यहाँ नयाँ शिक्षकहरूका लागि मेरो सुझाव यो छ कि यदि त्यो तपाईंको मार्ग वा शिक्षासँग सम्बन्धित छैन, र तपाईंले त्यसलाई आफ्नै तरिकाले व्याख्या गर्ने प्रयास गर्नुहुन्छ भने, त्यो खतरनाक हुन सक्छ, किनकि तपाईंका विद्यार्थीहरूले त्यसलाई गलत बुझ्न सक्छन् र अझ बढी अज्ञानी हुन सक्छन् वा उनीहरूको प्रगति रोकिन सक्छ। केवल त्यो व्यक्तिले मात्र जसले मूल रूपमा त्यो कुरा भनेको छ, आफ्नो शब्दको व्याख्या गर्न सक्छ, वा ती व्यक्तिहरू जसलाई शिक्षा वा धर्मग्रन्थहरूको व्याख्या गर्नका लागि प्रशिक्षित गरिएको छ, उनीहरूले मात्र यो गर्न सक्छन्, सबैले होइन।

त्यसैले, यदि तपाईं जवाफ दिन चाहनुहुन्छ भने पनि, सधैँ एउटा अस्वीकरण जोड्नुहोस् कि यो आधिकारिक व्याख्या होइन, यो केवल तपाईंको निजी विचार मात्र हो। जे भए पनि, उत्तर नदिनु र विद्यार्थीलाई मुख्य विषयमा फर्काउनु नै सबैभन्दा राम्रो हो। केवल त्यही सिकाउनुहोस् जुन तपाईं सिकाउन सक्नुहुन्छ, यही तपाईंको विद्यार्थीहरूको लागि सबैभन्दा उत्तम छ।

**उचित मार्गदर्शन**

विद्यार्थीलाई तपाईंले जे सिकाइरहनुभएको छ, त्यसमा ध्यान दिन प्रोत्साहन गर्नुहोस्, यो मेरो त्यस्ता विद्यार्थीहरूको सामना गर्ने शिक्षकहरूका लागि सुझाव हो। उहाँहरूलाई भन्नुहोस् कि उहाँहरूले पहिले तपाईंले सिकाइरहेका विषयहरू सिक्नुहोस्, र जे पायो त्यही शब्दहरू तथा कसले-के-भन्यो भन्ने कुराको चिन्ता नगर्नुहोस्। तपाईं विद्यार्थीहरूलाई स्रोत तर्फ पठाउन पनि सक्नुहुन्छ, वा उनीहरूले सोधिरहेको कुरा कहाँबाट जान्न सक्छन् भनी निर्देशित गर्न सक्नुहुन्छ। त्यो कुनै किताब, कुनै आश्रम वा अन्य गुरु हुन सक्छ।

यदि उनीहरूका लागि त्यो जान्नु महत्त्वपूर्ण छ भने, उनीहरू प्रयास गर्नेछन्। तर अधिकतर, यो तुच्छ र अमहत्त्वपूर्ण हुन्छ, जुन उनीहरूले आवेगवश सोध्छन्। यदि उनीहरू अन्य मार्गहरू, अन्य शब्दहरू, अन्य अभ्यासहरू र अन्य गुरुहरूको बारेमा सोधिरहन्छन् भने, तपाईं निश्चित हुन सक्नुहुन्छ कि उनीहरूको तपाईंको शिक्षामा रुचि छैन।

**यदि स्रोत शिक्षक जीवित हुनुहुन्न भने के गर्ने? **

प्रायः ती सबै शब्दहरू भन्ने गुरु धेरै पहिले नै बितिसक्नुभएको हुन्छ। यदि उहाँहरूको कुनै परम्परा वा वंश छ भने, त्यहाँ उहाँका शब्दहरूको व्याख्या गर्न अधिकार प्राप्त व्यक्तिहरू अवश्य हुनुपर्छ। यदि तपाईं एक शिक्षक हुनुहुन्छ भने, तपाईंले विद्यार्थीलाई त्यस बारे पत्ता लगाउन र आफ्नो प्रश्न लिएर उहाँहरूसँग भेट्न भन्नुपर्छ। साथै उनीहरूलाई यो चेतावनी पनि दिनुहोस् कि यसमा पर्याप्त समय, प्रयास र पैसा लाग्नेछ। तपाईं उनीहरूलाई यो सल्लाह पनि दिन सक्नुहुन्छ कि उनीहरूले ती गुरु वा उहाँका शिष्यहरूले लेखेका सकेसम्म धेरै पुस्तकहरू पढून्।

कुनै पनि बुद्धिमान विद्यार्थीले सङ्केत बुझ्नेछन्। अधिकतर मानिसहरू केवल एउटा शब्द वा एउटा वाक्यको अर्थ जान्नका लागि त्यस्तो कडा मेहनत गर्दैनन्।

**यदि मेरो जीवन ती अर्थहरूमा निर्भर गर्छ भने के गर्ने?**

यदि ती शब्दहरू र उद्धरणहरू तपाईंको लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छन् भने के गर्ने? ती तपाईंको जीवनको उद्देश्य वा त्यससँग सम्बन्धित हुनुपर्छ। यदि तपाईं एक विद्यार्थी हुनुहुन्छ, र तपाईंले खोजिरहनुभएका यी शब्दहरू महत्त्वपूर्ण छन्, र तपाईंका शिक्षकले तपाईंलाई अर्थ भन्नुहुन्न, वा त्यो उहाँले कतै सुनेको अपुरो व्याख्या हो, वा यदि उहाँले तपाईंलाई मूल गुरु वा हिमालयमा रहेको उहाँको आश्रममा पठाउनुहुन्छ भने, तपाईंले सरल रूपमा त्यो गुरुलाई छोड्नुपर्छ। त्यो व्यक्तिसँग जोड्नुहोस् जसले ती शब्दहरू र शिक्षा जान्दछ, किनकि यहाँ तपाईंले केही पाउनुहुने छैन, यो तपाईंको मार्ग होइन।

कुनै पनि अवस्थामा तपाईंले शिक्षकसँग तर्क गर्नु हुँदैन वा मार्ग वा शिक्षाको अपमान गर्नु हुँदैन। याद गर्नुहोस्, गुरुक्षेत्र सधैँ हेरिरहेको हुन्छ, र यसको कर्म को दृष्टिकोणबाट धेरै नराम्रो परिणामहरू हुन सक्छन्। चुपचाप छोडेर जानु र ती शब्दहरू र उद्धरणहरूको रहस्य को खोजी गर्नु सबैभन्दा राम्रो हो। यदि यो तपाईंको जीवनको लक्ष्य हो भने, तपाईंले जसरी भए पनि त्यो प्राप्त गर्नुहुनेछ।

**नयाँ शब्द कहिले बनाउने? **

जब सिकाउनका लागि तपाईंले प्रयोग गरिरहनुभएका शब्दहरू विगतका वा धेरै मार्गका अर्थहरूले भरिएका कारण धेरै भ्रम उत्पन्न गर्छन्, तब नयाँ शब्दको आविष्कार गर्नु र त्यसलाई सटीक रूपमा परिभाषित गर्नु उत्तम हुन्छ। यसले स्पष्ट विचार वा एक अनुभव तर्फ सङ्केत गर्नुपर्छ। सधैँ स्पष्ट पार्नुहोस् कि यो शब्दको अर्थ तपाईंको शिक्षाबाहिर केही पनि छैन। यसले विद्यार्थीहरूको सबै गलत बुझाइ, धारणा र कल्पनाहरू हटाउनेछ। उनीहरूले अन्य भाषाहरूमा, वा किताबहरूमा वा अन्य शिक्षकहरूबाट यसको अर्थ र अनुवाद खोज्नुको सट्टा स्वयम् यसको अनुभव गर्ने प्रयास गर्नेछन्।

आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो शब्दावली अपनाउन प्रोत्साहन गर्नुहोस्। यदि उनीहरू चाहन्छन् भने उहाँहरूको कोर्स वा कार्यक्रम समाप्त हुनेबित्तिकै उनीहरूले यी परिभाषाहरू छोड्न सक्छन्, र आवश्यकता परेमा पुराना शब्दहरूमा फर्किन सक्छन्। तर कुनै पनि अवस्थामा, तपाईंको सन्देश स्पष्ट रूपमा प्रवाहित भइसकेको हुनेछ।

**पुरानो शब्द कहिले पुनः प्रयोग गर्ने? **

जब यसलाई टार्न सकिँदैन, जब यो तपाईंको मार्ग र यसको शिक्षाको अभिन्न अङ्ग हो, वा जब यसले अनावश्यक भ्रम उत्पन्न गर्दैन। तैपनि, यसको परिभाषा, उत्पत्ति आदि स्पष्ट गर्नु राम्रो हो, ताकि इच्छुक विद्यार्थीहरूले यसलाई अन्य स्रोतहरूबाट अनुसन्धान गर्न सकून्। तपाईंले विद्यार्थीहरूलाई यो चेतावनी पनि दिनु उचित हुन्छ कि अन्य मार्गहरूमा यसको अर्थ फरक हुन सक्छ।

**अस्थायी अर्थहरू**

कहिलेकाहीँ, एक छूट का रूपमा, एक शिक्षकले कुनै शब्द वा उद्धरणको पुनर्व्याख्या गरेर एक अस्थायी अर्थ सिकाउन सक्नुहुन्छ, यदि उहाँलाई यसले केही प्रगति गराउन सक्छ भन्ने लाग्छ भने। पछि सत्य भनिन्छ, तर त्यो सामान्यतया आवश्यक हुँदैन, किनकि कुनै पनि बुद्धिमान विद्यार्थीले त्यो किन गरियो भनी बुझ्नेछ।

शिक्षकहरू त्यसो तब गर्छन् जब उहाँहरू देख्नुहुन्छ कि यो चरणमा विद्यार्थीले केही पनि बुझ्ने छैन, र केवल उसको जिज्ञासालाई शान्त पार्नका लागि केही भनिन्छ। उदाहरणका लागि, जब एक बालकले 'परमाणु' शब्दको अर्थ सोध्छ, तपाईंले उसलाई केन्द्रमा भएको ठूलो गोलाको परिक्रमा गर्ने गोलाकार कणहरू भएको सानो सौर्यमण्डल जस्तै हो भनी भन्न सक्नुहुन्छ। तपाईंलाई थाहा छ, यो ठ्याक्कै सही होइन। तपाईंले यो समयमा त्यो बालकलाई विश्वविद्यालयका प्राध्यापक कहाँ पठाउनु वा उन्नत भौतिकशास्त्र सिक्न सल्लाह दिन सम्भव हुँदैन।

**जब मानिसहरू जिद्दी गर्छन्**

के गर्ने जब अर्को व्यक्ति परिभाषामा सहमत हुँदैन? चाहे त्यो तपाईंको विद्यार्थी होस्, वा समानार्थी साथी होस् वा अरू कोही, जब परिभाषाहरूमा असहमति हुन्छ, तब यस विषयमा नपढाउनु वा कुरा नगर्नु नै बुद्धिमानी हो, किनकि यसले समय खेर फाल्छ, र कहिलेकाहीँ यसले गरमागरम तर्कहरू तर्फ डोर्याउँछ।

तपाईंले विनम्रताका साथ भन्नुपर्छ कि तपाईंसँग त्यो शब्दको कुनै फरक परिभाषा छ, र त्यो व्यक्तिलाई उनीहरूको आफ्नै सोचसँग बढी मिल्ने अन्यत्र कतै उत्तर खोज्न भन्नुपर्छ। आफ्नै परिभाषाहरू लाद्ने कुनै अर्थ छैन।

तपाईंले छिट्टै देख्नुहुनेछ कि ९०% तर्क र गलत बुझाइहरू प्रयोग भइरहेका शब्दहरूको अर्थ वा परिभाषाहरू थाहा नभएको कारणले उत्पन्न हुन्छन्। धेरैजसो, मानिसहरूले एक काल्पनिक अर्थ मानिलिन्छन् र अर्थ मिल्छ कि मिल्दैन भनी जाँच गर्ने वास्ता नगरी तर्क गर्न थाल्छन्। यो सधैँ स्याउ र सुन्तला बारेको वादविवाद जस्तै हो।

**किताबी ज्ञान **

जब तपाईं ती शब्दहरूले सङ्केत गर्ने अनुभवहरूलाई वास्तवमा नबाँची कसैबाट कुनै शब्द वा उद्धरणको सबै जानकारी, अर्थ र अनुवाद जम्मा गर्नुहुन्छ भने के हुन्छ?

हो, यो बुद्धिमत्ता होइन, यो किताबी ज्ञान हो। वा केवल आधारहीन जानकारी। सबै प्रकारका शब्दहरूको फोहोरको थुप्रो। यसबाहेक, यसले मूर्खता उत्पन्न गर्दछ, किनकि त्यस्तो व्यक्तिले तुरुन्तै स्वयंलाई सबै विषयको स्वामी घोषणा गर्दछ र कुनै पनि मूल्यवान कुरा सिक्न अस्वीकार गर्दछ। त्यस्ता मानिसहरूले आफूले जे सोच्छन्, त्यही प्रचार र तर्क गरेको पाइन्छ, र निश्चित रूपमा संसारका सबै विषय बारे जान्दछन्। उनीहरू बुद्धिमत्ताले भरिएका हुँदैनन्, तर अपुष्ट स्रोतहरू बाट जम्मा गरिएको फोहोरले भरिएका हुन्छन्। उनीहरू सबै शब्दहरू जान्दछन्, कसले-के-भन्यो जान्दछन् र उनीहरूलाई विश्वास हुन्छ कि उनीहरू सबै कुरा जान्दछन्, उनीहरूले जे जान्दछन् त्यही नै एकमात्र सत्य हो, र यसको घमण्ड गर्छन्।

यसले कम शिक्षितहरूलाई केही समयका लागि मूर्ख बनाउन सक्छ र त्यस्ता व्यक्तिलाई समाजमा चलाख मानिन्छ, सम्भवतः उनीहरू अरूलाई प्रभावित गर्न आदि का लागि आफ्नो त्यस्तो झूटा व्यक्तित्व खडा गर्छन्, तर एक बुद्धिमान व्यक्तिले त्यो बुझ्न सक्छ, र यी समझदार मानिसहरू जस्तोसुकै मूल्यमा पनि त्यस्ता मानिसहरूबाट टाढा रहन्छन्। कुनै पनि समझदार व्यक्ति उनीहरूलाई सिकाउन वा सुधार्न पनि चाहँदैन, किनकि उनीहरू परिणामहरू राम्ररी जान्दछन्। परिणाम यो हो उनीहरू कहिल्यै प्रगति गर्दैनन्, उनीहरू अज्ञानी नै रहन्छन् वा आध्यात्मिक र नैतिक रूपमा पतन हुन्छन्।

**निष्कर्ष **

यताउताबाट शब्दहरूको फोहोर जम्मा नगर्नुहोस् र स्वयंलाई हार्ड-डिस्कमा नबनाउनुहोस्। एउटै मार्ग, एउटै गुरुमा अडिग रहनुहोस्, जुन महत्त्वपूर्ण शब्दहरू त्यहाँ सिकाइन्छन्, ती सिक्नुहोस्। अनुशासित र केन्द्रित रहनुहोस्। यसको अभ्यास गर्नुहोस्, अनुभव गर्नुहोस्, बाँच्नुहोस्। यसले तपाईंको प्रगति सुनिश्चित गर्नेछ। यदि तपाईं कुनै प्रगति देख्नुहुन्न भने, आफ्नो मार्ग परिवर्तन गर्नुहोस्, आफ्नो गुरु परिवर्तन गर्नुहोस्। जे पायो त्यही शब्दहरूको अर्थ, सयौं परिभाषाहरू, २० भाषाहरूमा अनुवाद वा कसले-के-भन्यो भन्ने विचारहरूको कुनै पनि मात्रा ले तपाईंलाई प्रगति गराउने छैन, र निश्चित रूपमा यसले तपाईंलाई आचार्य बनाउने छैन।

एकै समयमा एउटै मार्ग, एउटै गुरु, एउटै भाषा, एउटै शब्दावली, एउटै अभ्यासमा अडिग रहनुहोस्। यो धेरै महत्त्वपूर्ण छ। प्रणालीलाई अपनाउनुहोस्, चरणबद्ध रूपमा जानुहोस्, व्यवस्थित रूपमा जानुहोस्। तपाईंले प्रगति गरिरहनुभएको छैन भनी निश्चित भएपछि मात्र मार्ग बदल्नुहोस्।

यदि तपाईं एक शिक्षक हुनुहुन्छ भने, त्यस्ता विद्यार्थीहरूलाई उचित मार्गदर्शन दिनुहोस्, तपाईंले जे सिकाइरहनुभएको छ, त्यो सिक्न प्रोत्साहन गर्नुहोस्, कसले-के-भन्यो भन्ने कथाहरू सुनाउनमा र आफ्नो शब्द-संग्रहको प्रदर्शन गर्नमा आफ्नो समय बर्बाद नगर्नुहोस्। विद्यार्थीहरूलाई सबैभन्दा मूल शिक्षा सिक्न दिनुहोस् र उनीहरूको आफ्नै अनुभव द्वारा त्यसको सत्यता प्रमाणित गर्न दिनुहोस्। शब्द जम्मा गर्ने लाई तुरुन्तै बाहिर गरिदिनुहोस्।

शब्द ज्ञान होइनन्, न त आचार्यहरूका भनाइहरू, ती सत्यतर्फ सङ्केत गरिरहेका छन्, ती ज्ञानतर्फका पाइलाहरू हुन्, तिनीहरूले केतर्फ सङ्केत गरिरहेका छन्, त्यो हेर्नुहोस्, अनुभवबाट त्यो जान्नुहोस्, त्यसको अभ्यास गर्नुहोस्, जब तपाईं आफ्नो लक्ष्यमा पुग्नुहुन्छ, शब्दहरूलाई त्याग्नुहोस्, यदि तपाईं सफल जिज्ञासु बन्न चाहनुहुन्छ भने, यही मूल कुरा हो।

Telegram Browser Warning

Wise Words

परिभाषाहरू र उद्धरणहरू (नेपाली)

रोशन