व्याख्या आणि अवतरणे

Gunik

# व्याख्या आणि अवतरणे

*हा लेख प्रामुख्याने अध्यात्म किंवा तत्त्वज्ञानाच्या क्षेत्रातील नवशिक्यांसाठी आहे, परंतु यामुळे ज्येष्ठ साधक आणि नवीन शिक्षकांनाही फायदा होईल.*

तुमचा अर्थ काय आहे?
ज्ञानाच्या शोधात असताना अनेकदा असे घडते की, साधकांची भेट अशा एखाद्या गुरुंशी होते जे त्यांना आवडतात आणि ते त्यांच्या आणि त्यांनी सांगितलेल्या कोणत्याही गोष्टीने लगेच मंत्रमुग्ध होतात. परंतु असेही घडते की, या साधकांना जे सांगितले गेले होते ते पूर्णपणे समजत नाही, विशेषतः, प्रवचनात वापरल्या गेलेल्या महत्त्वाच्या शब्दांचे अर्थ त्यांना माहीत नसतात. याचा परिणाम अर्धवट ज्ञान मिळण्यात होतो किंवा सर्वात वाईट परिस्थिती म्हणजे, जसजसे ते अधिक गुरुंचे ऐकतात, तसतसे त्यांचे अज्ञान वाढत जाते.

हे पुस्तकांच्या, विशेषत: जुन्या शास्त्रांच्या संदर्भातही घडू शकते, जिथे अर्थ आणि व्याख्या कधीकधी पूर्णपणे काढून टाकल्या जातात किंवा इतर भाषेत, दुसऱ्याच कोणाकडून तरी स्पष्ट केल्या जातात. कधीकधी भाषा इतक्या जुन्या असतात की आता कोणालाही त्यांचा खरा अर्थ माहीत नसतो. जेव्हा मजकूर कविता, गाणे किंवा रहस्यमय प्रतीकात्मक भाषेच्या स्वरूपात असतो तेव्हा ही समस्या अधिकच बिकट होते.

अनेक साधक हे सर्व एकतर विसरून जातात, हार मानतात किंवा त्यांनी कुठेतरी ऐकलेल्या किंवा वाचलेल्या शब्दांचे आणि वाक्यांचे अर्थ शोधायला सुरुवात करतात. बऱ्याच लोकांची हीच कथा असेल.

स्पष्टच आहे, असे घडते कारण हे साधक पद्धतशीरपणे अभ्यास करत नाहीत. साधारणपणे ते कोणत्याही प्रस्थापित प्रणाली, परंपरा, पंथ किंवा गुरुंशी जोडलेले नसतात. त्यामुळे याचा एकूण परिणाम म्हणजे वेळेचा अपव्यय आणि अर्थहीन शब्दांनी भरलेले मन-मेंदू होय.

सामान्य लोक किंवा नवीन साधक व्याख्या आणि अर्थांचे काय करतात?
साधारणपणे ते गोंधळून जातात आणि मग त्याबद्दल विसरून जातात. काहीजण आपल्या आवडीचा एखादा काल्पनिक अर्थ गृहीत धरतात. काहींचा असा विश्वास असतो की त्यांना अर्थ जाणून घेण्याची गरज नाही, "मला हे आधीच माहीत आहे" - ही त्यांची आवडती ओळ असते. "शब्द ज्ञान देत नाहीत, त्यामुळे कोणताही शब्द चालेल" - असे ते मानतात.

काही लोक केवळ त्यांच्या मातृभाषेत भाषांतरासाठी विचारतात, आणि जे काही मिळते त्यावर समाधानी होतात, सामान्यतः त्यांच्याकडे भाषांतर बरोबर आहे की नाही हे पडताळून पाहण्याचे कोणतेही साधन नसते.

काही थोडे अधिक समर्पित असतात, ते इंटरनेट, विश्वकोशांवर शोध घेतात किंवा शब्दकोशात शोधतात, जिथे त्यांना एखाद्या शब्दाचा स्पष्ट अर्थ मिळू शकतो (जर ते भाग्यवान असतील तर), परंतु सामान्यतः त्यांना किमान २० व्याख्या किंवा अर्थ मिळतात, ज्यांपैकी अनेकांचे स्वतःच्या भाषेत भाषांतर केल्यास काहीही अर्थ निघत नाही. त्यामुळे ते सहसा अंधारात तीर मारतात आणि कोणताही सोयीस्कर अर्थ निवडतात. काहीजण त्यांच्या पालकांना किंवा मित्रांना, किंवा कधीकधी त्यांच्या शाळा/महाविद्यालयाच्या शिक्षकांना विचारू शकतात, जे त्यांचे स्वतःचे विविध अर्थ देतात, आणि कधीकधी तज्ञ असल्याचा आव आणतात. "मला माहीत नाही" - हे शब्द क्वचितच ऐकायला मिळतात.

बऱ्याच वेळा, ते जो पहिला अर्थ ऐकतात किंवा वाचतात, तोच त्यांच्यासाठी एकमेव खरा अर्थ बनतो, हे एक प्रकारचे मतांतरण (धर्मांतरासारखे) बनते, आणि त्यानंतर ते व्याख्या सुधारण्यास किंवा त्या दुरुस्त करण्यास किंवा नवीन व्याख्या स्वीकारण्यास किंवा अधिक चांगले स्पष्टीकरण स्वीकारण्यास नकार देतात. ही संकुचित मानसिकता प्रभावीपणे त्यांची प्रगती थांबवते. निःसंशयपणे, कधीकधी, त्यांना व्याख्या आणि अर्थ अगदी बरोबर मिळतात, परंतु असे दुर्मिळ असते. असे इतके दुर्मिळ का आहे हे तुम्हाला लवकरच समजेल.

एखाद्या शब्दाची व्याख्या का करावी?
होय, आपण सर्वजण फक्त कवितेचा वापर करण्यास का सहमत होऊ शकत नाही?

हे ऐकायला सुंदर वाटेल पण पूर्णपणे निरर्थक असेल. एखाद्या उपकरणासाठी, सॉफ्टवेअर किंवा यंत्रासाठी असलेली निर्देश पुस्तिका सुंदर कविता आणि अज्ञात रहस्यमय शब्दांमध्ये वाचण्याची कल्पना करा. किंवा भौतिकशास्त्राचा एखादा शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवत आहे आणि तो बोलता-बोलता हवेतून शब्द बनवतो आणि ते दररोज बदलत राहतो. काय समजेल?

प्रभावी संवादासाठी योग्य व्याख्या आवश्यक आहे. व्याख्या मूर्त असावी आणि तिने शेवटी एका वास्तविक अनुभवाकडे निर्देश केला पाहिजे. अनुभवातून आपण शिकतो, आपण एखादी गोष्ट निश्चितपणे जाणून घेतो, अन्यथा नाही. आपण एक शब्द, एक भाषा आणि एक अर्थ निवडण्यास स्वतंत्र आहोत, परंतु एकदा हा संबंध प्रस्थापित झाल्यानंतर, जोपर्यंत संदेश पूर्णपणे प्रसारित होत नाही तोपर्यंत तो बदलू नये.

आपण शब्दकोशाचा (Dictionary) वापर का करू शकत नाही?
नक्कीच तुम्ही करू शकता, परंतु हे फक्त दैनंदिन शब्दांसाठीच काम करते. आणि बऱ्याच शब्दांसाठी ते अनेक अर्थ प्रदान करू शकते. एका अर्थासाठी, तुम्हाला अनेक शब्द मिळतील. सामान्यतः हे आध्यात्मिक किंवा वैज्ञानिक शब्दांबद्दल कोणतीही माहिती देत नाही, विशेषतः जे कमी लोकप्रिय आहेत. एका शब्दाच्या बदल्यात, तुम्हाला फक्त दुसरा शब्द किंवा वाक्प्रचार मिळतो. शब्दकोश लवकरच जुने होतात आणि विश्वसनीय नसतात, कारण ज्यांनी ते छापले आहे, ते त्या विषयातील तज्ञ नसतात.

विश्वकोश (Encyclopedia किंवा कधीकधी Wikipedia) अधिक चांगले काम करू शकतात, परंतु तरीही ते सर्वात विश्वसनीय स्रोत नाहीत, बऱ्याच प्रकरणांमध्ये तुम्हाला चुकीची माहिती, विरोधाभास आणि अनेक स्पष्टीकरणे मिळतील. शेवटी, विषयात खोलवर गेले पाहिजे आणि अनेक पुस्तकांचा संदर्भ घेतला पाहिजे, एखादा शब्द किंवा वाक्याचा अर्थ शोधण्यासाठी सखोल संशोधन केले पाहिजे.

तसेही, आध्यात्मिक ज्ञान अतिशय विशिष्ट किंवा वैयक्तिक असते आणि तुमच्या गुरूंनी उच्चारलेल्या शब्दांचे अर्थ कोणत्याही पुस्तकात किंवा शब्दकोशात कधीही सापडणार नाहीत.

अर्थ आणि मार्ग
महत्त्त्वाच्या शब्दांचे (ज्यांना कधीकधी पारिभाषिक शब्द म्हटले जाते) अर्थ मार्गाबरोबर बदलतात. एक नवीन साधक सहजपणे असे गृहीत धरतो की जगातील प्रत्येक मार्ग एका विचारासाठी किंवा अनुभवासाठी फक्त एकाच शब्दाचा वापर करेल, आणि तो कधीही बदलणार नाही. परंतु लवकरच त्याला समजते की प्रत्येक मार्ग तो वापरत असलेल्या शब्दांचा एक अतिशय विशिष्ट अर्थ/व्याख्या ठेवतो. इतर मार्गांमध्ये, त्याच शब्दाचा अर्थ काहीतरी वेगळाच असेल. जे लोक मार्ग बदलतात, ते सहजपणे गोंधळून जातात जेव्हा त्यांना आढळते की ज्या शब्दांवर ते इतके अवलंबून असतात, ते एकतर नवीन मार्गात अस्तित्वात नसतात किंवा तिथे त्यांचा काहीतरी वेगळाच अर्थ असतो.

कधीकधी, एकाच मार्गात, वेळ आणि स्थानानुसार अर्थ बदलतो. किंवा एकाच विषयाची २० नवीन नावे होतात. बऱ्याच वेळा साधक व्याख्या तपासण्यात किंवा विचारण्यात अपयशी ठरतो आणि त्यामुळे प्रगती करू शकत नाही, किंवा या शब्दांचा दुसराच काहीतरी अर्थ गृहीत धरून अधिक अज्ञान जमा करतो.

हे अतिशय जुन्या परंपरा आणि मार्गांच्या बाबतीत घडू शकते. त्यांचे संस्थापक आता राहिले नसल्यामुळे आणि त्यांचे सर्वोत्तम विद्वान आणि विद्यार्थी शेकडो वर्षांपूर्वी मरण पावल्यामुळे, अर्थ पूर्णपणे विकृत झाले आहेत. अनेकदा लोक खऱ्या अर्थावरून भांडतात, किंवा अधिकारी (तज्ञ) असल्याचा दावा करतात, किंवा आपले काम साध्य करण्यासाठी किंवा कोणत्याही प्रकारच्या लाभासाठी त्यांचा गैरवापर करण्यासाठी अर्थांचे मनघडंत पुनर्विवेचन करतात.

जसजसे अर्थ वेगळे आणि खंडित होत जातात, तसतसे मार्ग उप-मार्गांमध्ये विभागले जातात, परंपरा गट आणि संप्रदायांमध्ये विभागल्या जातात. तुम्ही हे आता स्वतःच्या डोळ्यांनी घडताना पाहू शकता. अशी एक वेळ येते जेव्हा खऱ्या अर्थाने कोणालाही त्या शब्दांचे अर्थ माहीत नसतात.

अर्थ आणि गुरु
वेगवेगळे गुरु आणि तत्त्वज्ञ एकाच शब्दाच्या विविध व्याख्या वापरतात. कधीकधी एकाच मार्गात किंवा एकाच परंपरेत राहून, ते एखाद्या गोष्टीचा अर्थ सांगण्यासाठी वेगवेगळे शब्द वापरतात. कधीकधी गुरु साधकाच्या प्रगतीनुसार अर्थ बदलतात (ही त्यांची शिकवण्याची शैली असू शकते). कधीकधी ते एखाद्या विद्यार्थ्याच्या आकलनाच्या पातळीवर आधारित शब्दाचे स्पष्टीकरण देतात. जसजसे विद्यार्थी विकसित होतात, तसतसे अर्थ बदलतात.

गुरु एक गोष्ट समजावून सांगण्यासाठी ५० वेगवेगळे शब्द वापरतात असे म्हणणे हे अतिशय सौम्य विधान (अल्पकथन) ठरेल. हे केवळ स्पष्ट करण्यासाठी किंवा त्यांच्या बोलण्यात विविधता आणण्यासाठी असू शकते. अनेकदा हे खूप गोंधळात टाकणारे असते.

कधीकधी एखाद्या गुरूचे विद्यार्थी त्यांच्या स्वतःच्या समजुतीनुसार आणि पसंतीनुसार गुरूच्या शब्दांना किंवा शिकवणींना वेगवेगळे अर्थ प्रदान करतात. हे विशेषतः गुरूच्या मृत्यूनंतर घडते. जसा वेळ जातो, अर्थ हळूहळू विकृत होतात, कारण मूळ गुरु अर्थ स्पष्ट/दुरुस्त करण्यासाठी तिथे नसतात.

परिवर्तनशील (बदलणारे) अर्थ
व्याख्या आणि अर्थ काळ आणि स्थानानुसार बदलतात. ते संदर्भानुसार देखील बदलतात. एकाच शब्दाचा दुसऱ्या संदर्भात काहीतरी वेगळा अर्थ असू शकतो, जरी तो एकच मार्ग, एकच गुरु, एकच शिकवण असली तरीही.

अर्थ शिकवल्या जाणाऱ्या विषयावर अवलंबून असतात. उदाहरणार्थ, 'ऊर्जा' या शब्दाचा भौतिकशास्त्र आणि तंत्रशास्त्रात पूर्णपणे वेगळा अर्थ असू शकतो. त्याचप्रमाणे, 'आयाम' (Dimension) या शब्दाचा गणित, संगणक विज्ञान आणि अध्यात्मात वेगवेगळा अर्थ आहे. यात आश्चर्य नाही की एक नवशिक्या शब्दांच्या या गोंधळाने थक्क होतो. काय करावे हे न समजल्यामुळे, तो मार्गाला दोष देतो किंवा गुरूंना ढोंगी घोषित करतो. कसेही असो, अपयश निश्चित आहे. सत्य किंवा ज्ञान केवळ यामुळे हुकले कारण तो योग्य अर्थ किंवा व्याख्या विचारण्यात अपयशी ठरला.

खरा अर्थ कोणाला माहीत असतो?
नक्कीच, जो ते सांगतो, त्याला अर्थ माहीत असतो. (आशा आहे की त्यांना माहीत असेल!)

साधारणपणे कोणत्याही शब्दाच्या पहिल्या सादरीकरणासोबत त्याची व्याख्या देखील असते. चांगले शिक्षक हे सुनिश्चित करतात की जसे ते एका महत्त्वाच्या (पारिभाषिक/तांत्रिक) शब्दाची ओळख करून देतात, ते तिथेच आणि तेव्हाच त्याची व्याख्या करतात. लिखित स्वरूपात, हेच केले जाते. कधीकधी पुस्तकातच शब्द आणि त्यांच्या अर्थांची संपूर्ण यादी छापलेली असते. एक चांगला शिक्षक अनेकदा व्याख्या आणि अर्थांची पुनरावृत्ती करतो, आणि चांगला विद्यार्थी तोच असतो जो ते अचूकपणे लिहून घेतो आणि लक्षात ठेवतो. जर तुम्ही पद्धतशीरपणे शिकत असाल आणि सूचनेनुसार शिक्षकांचे अनुसरण करत असाल, तर तुम्ही अर्थ चुकणार नाही. परंतु जर तुम्ही असंबद्ध ठिकाणांहून शिकवणीच्या एक-दोन ओळी ऐकत असाल आणि तुम्ही एकाच वेळी २० गुरूंसोबत कसरत करत असाल, तर आता येथे कोणतीही आशा उरत नाही.

तर यावर एक सोपा उपाय आहे - नेहमी स्पष्ट अर्थ विचारा, जर तुम्ही तो कसाही चुकलात, तर टप्प्याटप्प्याने जा आणि सूचनांचे पालन करा. खूप सोपे आहे - शिस्तबद्ध राहा. कोणत्याही अर्थाची कल्पना किंवा अंदाज लावू नका. तुम्हाला भूतकाळात माहीत असलेल्या अर्थावर जोर देऊ नका. तुमच्या शिक्षकांच्या व्याख्या स्वीकारा. लक्षात ठेवा की येथील व्याख्या किंवा अर्थ अत्यंत अद्वितीय असेल, तो इतर गुरु, मार्ग, पुस्तके इत्यादींशी जुळूही शकेल किंवा नाहीही. तुम्हाला मुद्दा समजला?

भाषा, शिक्षक किंवा मार्गांची सरमिसळ करू नका. हीच गुरुकिल्ली आहे.

खरा अर्थ कोणाला माहीत नसतो?
सामान्य लोक (गैर-साधक), इतर सहकारी विद्यार्थी, दुसऱ्या एखाद्या मार्गाचे शिक्षक आणि साधक, एकाच मार्गाचे शिक्षक, पुस्तके आणि शास्त्रांचे लेखक, तथाकथित अधिकारी (तज्ज्ञ), जे वेगळी भाषा वापरतात, शब्दकोश, विश्वकोश, गुगल, एआय (AI), विकिपीडिया, इंटरनेटवरील अनोळखी लोक, तुमच्या कुटुंबातील सदस्य किंवा मित्र - ही यादी खूप मोठी आहे.

थोडक्यात, जो तो शब्द उच्चारतो, केवळ त्यालाच शब्द किंवा वाक्याचा खरा अर्थ माहीत असतो, इतर कोणालाही नाही. नेहमी मूळ स्रोताकडूनच ग्रहण करा.

सर्व लोक फक्त एकाच व्याख्येचा वापर का करत नाहीत?
ते पूर्ण प्रयत्न करतात, परंतु हा एक नियम आहे की शेवटी सर्वकाही बदलते, ज्यामध्ये अर्थ, स्पष्टीकरणे आणि व्याख्या यांचाही समावेश आहे. म्हणूनच हे आवश्यक आहे की ज्याला सत्य माहीत आहे त्याचे अनुसरण केले जावे, त्याचे नाही जो शब्दांना जाणून घेण्याचा दावा करतो.

एखादी परंपरा आपल्या शिकवणीची सत्यता अखंड ठेवण्याचा प्रयत्न करते. कधीकधी त्यांच्या शिकवणीची पुनर्व्याख्या करण्याचा प्रयत्न केल्यास गंभीर शिक्षा होतात, परंतु शेवटी भाष्यकार स्वतःच परंपरा बदलून टाकतात.

हे दैनंदिन शब्दांसाठीही सत्य आहे. जसे आपण कोणालातरी फोनवर त्याचा नंबर 'डायल' करून बोलावतो, याला डायल करणे असे म्हटले जाते कारण जुन्या फोनमध्ये तुम्ही कोणत्या नंबरवर संपर्क करू इच्छिता हे सांगण्यासाठी एक यांत्रिक 'डायल' असायचा. जेव्हा आपण कॉल संपवतो, तेव्हा आपण फोन 'ठेवून देतो' (hang up), कारण त्या फोनमध्ये, रिसीव्हरचा भाग एका लीव्हरवर ठेवला जायचा जो लाईन कट करत असे. आजकाल आपण आधुनिक फोन वापरतो, पण हे शब्द तसेच आहेत, अर्थ बदलले आहेत.

आणखी एक उदाहरण, पाश्चात्य वैज्ञानिक परंपरेत, 'इलेक्ट्रॉन' शब्दाच्या अर्थावर कोणतेही मतभेद नाहीत, जेव्हा हा शब्द उच्चारला जातो तेव्हा प्रत्येकजण तो समान रीतीने फक्त एकाच प्रकारे समजतो. हे खरे आहे का? तुम्ही तपासू शकता, हा शब्द पदार्थाच्या एका मूलभूत कणाचे नाव म्हणून सुरू झाला, मग तो एक तरंग बनला, मग एक क्वांटम वस्तू किंवा एखाद्या प्रकारची नुसती फील्ड (क्षेत्र). 'बल' (Force) किंवा 'जागा/काळ' (Space/Time) या शब्दांबद्दल तुमचे काय म्हणणे आहे? जसे विज्ञान प्रगती करते, एकाच शब्दाला वेगवेगळे अर्थ मिळतात. थोडक्यात, जर अर्थ बदलले नाहीत, तर प्रगती होणार नाही.

आपल्या स्वतःच्या प्रगतीनुसार, काही लोक जुन्या अर्थांना चिकटून राहतील, आणि यामुळे व्याख्या आणि अर्थांची एक मोठी विविधता निर्माण होते. त्यामुळे जरी आपल्याला वाटत असेल की सर्वकाही एक मानक राहावे, तरीही ते बदलत राहते. कला ही योग्य शब्द शोधण्याची आहे.

कोणी काय म्हटले?
नवीन साधक सहसा मला कुठूनतरी ऐकलेल्या यादृच्छिक (random) शब्दांचे अर्थ विचारतात किंवा ते एखाद्या महान गुरूंचे अवतरण घेऊन येतात आणि मला त्याचा अर्थ विचारतात. बऱ्याच वेळा त्यांना पूर्णपणे वेगळ्या मार्गाशी संबंधित काहीतरी जाणून घ्यायचे असते. ते निरागस असतात, अत्यंत सहजपणे गृहीत धरतात की सर्व गुरूंना सर्वकाही माहीत असते. बरं, ही पहिली चूक आहे, दुसरी चूक आहे - ते गृहीत धरतात की मी जे काही सांगेन तोच खरा अर्थ किंवा व्याख्या असेल.

एक गुरु/शिक्षक/स्वामी तो असतो जो एका क्षेत्रात, केवळ एका मार्गात तज्ञ असतो. जे तो सध्या शिकवत आहे. या व्यक्तीला या सृष्टीतील सर्वकाही माहीत असेल अशी अपेक्षा करणे शहाणपणाचे नाही. हजारो पुस्तके, गुरु, शास्त्रे, मार्ग आणि परंपरा आहेत, आणि ते सर्व वेगवेगळे शब्द आणि अर्थ वापरतात. हे सर्व जाणून घेणे शक्य तरी आहे का? जरी एखाद्या गुरूंना अनेक विषयांचे सामान्य ज्ञान किंवा वरवरची व्यापक समज असली तरी, ती त्यांची मुख्य शिकवण नसते.

दुसरे म्हणजे, तुम्ही तुमच्या शिक्षकांकडून शिकत असल्यामुळे, शिकवल्या जाणाऱ्या शिकवणी, शब्द आणि व्याख्यांवर लक्ष केंद्रित करणे सर्वोत्तम आहे. जसे तुम्ही इतर कशाबद्दलही, किंवा दुसऱ्या कोणाबद्दलही विचारता, तेव्हा ते शिकवणी (किंवा अभ्यासक्रम किंवा कार्यक्रम) मध्ये रस नसणे असे मानले जाते, आणि गुरु मग त्यानुसार तुमचे मूल्यमापन करू शकतात.

मला साधारणपणे समजते की कार्यक्रमात कोणाला रस आहे, आणि कोण मला चांगल्या प्रकारे समजून घेतो. कारण ते प्रासंगिक प्रश्न विचारतात, कार्यक्रमात खऱ्या अर्थाने रस दाखवतात आणि माझ्या सूचनांचे पालन करतात. ते ही व्यवस्था स्वीकारतात. जे असे करत नाहीत, ते असंबद्ध गोष्टींबद्दल विचारतात, जे शिकवले जात आहे ते सोडून त्यांना सर्वकाही जाणून घ्यायचे असते. अशा लोकांवरची माझी कृपा उडते, मला माहीत असते की ते फार काही शिकणार नाहीत, मी त्यांच्यावर माझा वेळ गुंतवत नाही.

जरी तुम्हाला हे सर्व शब्द आणि कोणी-काय-म्हटले यासारख्या गोष्टी माहीत झाल्या, तरीही तुम्ही अज्ञानीच राहाल. हे निश्चित आहे, कारण हे कोणताही रस, कोणतेही ध्येय, कोणताही मार्ग आणि कोणतीही बुद्धिमत्ता दर्शवत नाही. हे तुमच्या शाळेतील इतिहासाच्या तासात गणिताच्या प्रश्नाचे उत्तर विचारण्यासारखे आहे. यात कोणाचा फायदा होईल?

ज्ञान म्हणजे शब्द, मते, तथ्ये आणि सामान्य माहिती गोळा करणे नव्हे. ज्ञान हे मूळ शिकवणी समजून घेतल्याने, आयुष्यभराच्या साधनेने आणि तुमच्या स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवातून प्राप्त होते.

शास्त्रांची व्याख्या / स्पष्टीकरण
काही विद्यार्थ्यांना एखाद्या शास्त्रातील काही वाक्यांचा अर्थ जाणून घ्यायचा असतो. कदाचित कुतूहलापोटी, पण बहुधा व्यवस्था/परंपरेबद्दलच्या अज्ञानामुळे. कोणत्याही नवशिक्याला हे माहीत असले पाहिजे की एक विशिष्ट परंपरा केवळ एक विशिष्ट शास्त्र शिकवते, त्यांना इतर दहा लाख शास्त्रे आणि पुस्तकांबद्दल काहीही माहीत नसते. दुसरे म्हणजे, शास्त्राबद्दल काहीतरी विचारणे तेव्हाच शहाणपणाचे असते, जेव्हा ते विशिष्ट शास्त्र किंवा पुस्तक शिकवले जात असेल, आणि शिक्षक नेमक्या त्याच भागाचे स्पष्टीकरण देत असतील. प्रश्न विचारण्यासाठी ही तुमच्यासाठी चांगली संधी असते.

जर तुम्ही एखाद्या अशा पुस्तकाबद्दल किंवा शास्त्राबद्दल अशा व्यक्तीला विचारले जो ते शिकवत नाही, जो त्यांच्या मार्गाचा नाही, किंवा जे प्रासंगिक नाही, तर काय परिणाम होईल? किंवा शिक्षकाला फक्त इंग्रजी येते, आणि तुम्ही संस्कृत श्लोकाचा अर्थ विचारता?

स्पष्टच आहे, एका ओळीच्या माहितीच्या या शोधातून काहीही शिकायला मिळत नाही.

तुम्ही गुरूंची परीक्षा घेत आहात का?
काही लोकांना असा भ्रम होतो की त्यांना गुरूं पेक्षा जास्त माहीत आहे. त्यामुळे ते शब्द आणि अवतरणांचे अर्थ विचारत राहतात, हे तपासण्यासाठी की या गुरूंना काही माहीत आहे की नाही. होते असे की - त्यांनी इकडून तिकडून काही शब्द आणि वाक्यांबद्दल काही वरवरची माहिती गोळा केलेली असते, आणि त्यांना पूर्ण खात्री असते की हेच अंतिम सत्य आहे, आणि ते स्वतः विषयाचे तज्ञ आहेत. ते गुरूंची चौकशी करतात आणि पाहतात की गुरु नेमके तेच सांगताहेत का जे ते सत्य मानतात. जर हे शब्दशः जुळले नाही, तर ते लगेच गुरूंना ढोंगी घोषित करतात.

अशा प्रकारची वर्तणूक खालच्या पातळीची मानली जाते, आणि गुरु अशा लोकांचे हेतू लगेच ओळखतात. ते खरोखर येथे शिकण्यासाठी आलेले नसतात, तर अपमान करण्यासाठी किंवा निरर्थक वादविवाद करण्यासाठी आलेले असतात. ज्ञानाचे शब्द सहसा क्षुद्र लोकांच्या अहंकाराला दुखावतात, आणि ते अशा प्रकारे दिसून येते.

त्यामुळे जरी तुम्ही निरागसपणे विचारत असाल, तरी एखादे गुरु याला एक आव्हान म्हणून पाहू शकतात, किंवा साधकाद्वारे गुरूंच्या ज्ञानाची परीक्षा घेण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहू शकतात, विशेषतः, जेव्हा जे विचारले गेले आहे ते मुख्य शिकवण किंवा मार्गाशी असंबद्ध असते. कोणत्याही शिक्षकाला हे आवडणार नाही, आणि म्हणूनच अशा लोकांना उशिरा का होईना कार्यक्रम किंवा आश्रमातून बाहेर काढले जाते.

मग गुरूंची परीक्षा कशी घ्यावी? तुम्ही घेऊ शकत नाही, परंतु तुमच्या प्रगतीवरून तुम्हाला समजेल की एखादे गुरु सहायक आहेत की नाही. जर तुमची प्रगती होत नसेल, तर गुरु चांगले नाहीत. तेच गुरु दुसऱ्या कोणासाठी तरी एक आदर्श गुरु असू शकतात.

त्यामुळे गुरूंना किती शब्द माहीत आहेत किंवा कोणी-काय-म्हटले-आणि-का यावरील त्यांच्या मतांवरून त्यांची परीक्षा घेणे शहाणपणाचे नाही. फक्त ते जे शिकवत आहेत ते शिका, ते तुमच्यासाठी फायदेशीर आहे का ते पहा. साधारणपणे गुरु सर्व आवश्यक शब्द शिकवतील, आणि सर्व वाक्ये किंवा शिकवण साध्या भाषेत अतिशय स्पष्ट करतील. आणि जर तुम्हाला एवढेही समजत नसेल, तर कोणतीही आशा नाही, असंबद्ध विषयांवर विचारून किंवा अशा प्रकरणांमध्ये गुरूंची परीक्षा घेऊन काहीही शिकता येणार नाही.

स्पष्टीकरणाचे (व्याख्येचे) धोके
काही शिक्षक, त्यांच्या दयाळूपणामुळे, इतर मार्गांच्या किंवा इतर गुरूंच्या किंवा शास्त्रांच्या शब्दांबद्दल आणि अवतरणांबद्दल काहीतरी सांगतात, विशेषतः महान गुरूंच्या संदर्भात. परंतु ते त्यासाठी कोणत्याही अधिकाराचा दावा करत नाहीत. जर ते तसे करत असतील, तर ते ते शिकवण्यासाठी पूर्णपणे प्रशिक्षित आहेत, आणि ते त्यांच्या स्वतःच्या मार्गाशी, वंशाशी किंवा परंपरेशी संबंधित असले पाहिजे.

येथे नवीन शिक्षकांना माझा सल्ला आहे की जर ते तुमच्या मार्गाशी किंवा शिकवणीशी संबंधित नसेल, आणि तुम्ही ते तुमच्या स्वतःच्या पद्धतीने स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न करत असाल, तर ते धोक्याचे ठरू शकते, कारण तुमचे विद्यार्थी त्याचा चुकीचा अर्थ काढू शकतात आणि अधिक अज्ञानी होऊ शकतात किंवा त्यांची प्रगती थांबू शकते. केवळ ज्याने ते मूलतः म्हटले होते, तोच त्याच्या शब्दांचे स्पष्टीकरण देऊ शकतो, किंवा जे शिकवण किंवा शास्त्रांचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी प्रशिक्षित आहेत, तेच हे करू शकतात, प्रत्येकजण नाही.

त्यामुळे जरी तुम्हाला उत्तर द्यायचे असेल, तरी नेहमी एक स्पष्टीकरण (Disclaimer) जोडा, की हे एक अधिकृत स्पष्टीकरण नाही, हे केवळ तुमचे स्वतःचे वैयक्तिक मत आहे. तसेही, उत्तर न देणे आणि विद्यार्थ्याला विषयावर परत आणणे सर्वोत्तम आहे. केवळ तेच शिकवा जे तुम्ही शिकवू शकता, हे तुमच्या विद्यार्थ्यांसाठी सर्वोत्तम आहे.

योग्य मार्गदर्शन
विद्यार्थ्याला तुम्ही जे शिकवत आहात त्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास प्रोत्साहित करा, ज्या शिक्षकांना अशा विद्यार्थ्यांचा सामना करावा लागतो त्यांच्यासाठी हा माझा सल्ला आहे. त्यांना सांगा की आधी तुम्ही जो विषय शिकवत आहात तो शिका, आणि यादृच्छिक शब्द आणि कोणी-काय-म्हटले याबद्दल चिंता करू नका. तुम्ही विद्यार्थ्यांना मूळ स्रोताकडे देखील पाठवू शकता, किंवा ते जे विचारत आहेत त्याबद्दल त्यांना कुठे माहिती मिळेल तिथे मार्गदर्शन करू शकता. हे एखादे पुस्तक, आश्रम किंवा दुसरे एखादे गुरु असू शकतात.

जर हे जाणून घेणे त्यांच्यासाठी महत्त्वाचे असेल, तर ते प्रयत्न करतील. परंतु बहुधा, हे काहीतरी क्षुल्लक आणि महत्त्वहीन असते, जे ते आवेगात (भावनेच्या भरात) विचारतात. जर ते इतर मार्ग, इतर शब्द, इतर साधना आणि इतर गुरूंबद्दल विचारत राहिले, तर तुम्ही खात्री बाळगू शकता की त्यांना तुमच्या शिकवणीत रस नाही.

जर मूळ गुरु आता राहिले नसतील तर काय?
साधारणपणे ज्या गुरूंनी ते सर्व शब्द उच्चारले होते, ते खूप आधीच निघून गेले आहेत. जर त्यांची कोणतीही परंपरा किंवा वंश असेल, तर असे लोक असायला हवेत जे त्यांच्या शब्दांचे स्पष्टीकरण देण्यास अधिकृत आहेत. जर तुम्ही एक शिक्षक आहात, तर तुम्ही विद्यार्थ्याला याबद्दल शोध घेण्यास आणि त्यांच्याशी संपर्क साधण्यास सांगितले पाहिजे. त्यांना असा इशाराही द्या की यात खूप वेळ, मेहनत आणि पैसा लागेल. तुम्ही त्यांना त्या गुरूंनी किंवा त्यांच्या शिष्यांनी लिहिलेली पुस्तके वाचण्याचा सल्ला देखील देऊ शकता.

कोणताही शहाणा विद्यार्थी इशारा समजेल. बहुतांश जण केवळ एका शब्दाचा किंवा वाक्याचा अर्थ जाणून घेण्यासाठी तेवढी कठोर मेहनत करणार नाहीत.

जर माझे जीवनच अर्थांवर अवलंबून असेल तर?
जर ते शब्द आणि अवतरणे तुमच्यासाठी खूप महत्त्वाची असतील तर काय? ते तुमच्या जीवनाच्या उद्देशाशी संबंधित असले पाहिजेत. जर तुम्ही विद्यार्थी आहात, आणि तुम्ही शोधत असलेले हे शब्द महत्त्वाचे आहेत, आणि तुमचे शिक्षक तुम्हाला अर्थ सांगत नाहीत, किंवा त्यांनी कुठेतरी ऐकलेले अर्धवट स्पष्टीकरण देतात, किंवा जर ते तुम्हाला मूळ गुरूंकडे किंवा हिमालयातील त्यांच्या आश्रमात पाठवतात, तर तुम्ही फक्त त्या गुरूंना सोडले पाहिजे. अशा व्यक्तीशी जोडून घ्या ज्याला ते शब्द आणि शिकवण माहीत आहे, कारण येथे तुम्हाला काहीही मिळणार नाही, हा तुमचा मार्ग नाही.

कोणत्याही परिस्थितीत तुम्ही शिक्षकांशी वाद घालू नये किंवा मार्ग किंवा शिकवणीचा अपमान करू नये. लक्षात ठेवा की गुरुक्षेत्र नेहमी पाहत असते, आणि कर्मसिद्धांताच्या दृष्टिकोनातून याचे अत्यंत वाईट परिणाम होऊ शकतात. शांतपणे सोडून देणे आणि त्या शब्दांच्या आणि अवतरणांच्या रहस्याचा शोध घेणे सर्वोत्तम आहे. जर हे तुमच्या जीवनाचे ध्येय असेल, तर तुम्ही ते कसेही करालच.

नवीन शब्द कधी तयार करावेत?
जेव्हा तुम्ही शिकवण्यासाठी जे शब्द वापरत आहात, ते खूप गोंधळ निर्माण करतात कारण ते भूतकाळातील किंवा अनेक पंथांमधील अर्थांनी भरलेले आहेत, तेव्हा एक नवीन शब्द तयार करणे आणि त्याची अचूक व्याख्या करणे सर्वोत्तम असते. याने एखाद्या स्पष्ट धारणेकडे किंवा अनुभवाकडे निर्देश केला पाहिजे.

नेहमी स्पष्ट करा की या शब्दाचा तुमच्या शिकवणीच्या बाहेर कोणताही अर्थ नाही. हे विद्यार्थ्यांचे सर्व गैरसमज आणि कल्पना दूर करेल. ते त्याचा अर्थ आणि इतर भाषांमधील भाषांतर, किंवा पुस्तकांमध्ये किंवा इतर शिक्षकांकडून शोधण्याऐवजी तो स्वतः अनुभवण्याचा प्रयत्न करतील.

तुमच्या विद्यार्थ्यांना तुमचा शब्दसंग्रह (शब्दावली) स्वीकारण्यासाठी प्रोत्साहित करा. जर त्यांची इच्छा असेल तर त्यांचा अभ्यासक्रम किंवा कार्यक्रम संपताच ते या व्याख्या सोडू शकतात, आणि आवश्यक असल्यास जुन्या शब्दांवर परत जाऊ शकतात. परंतु कोणत्याही स्थितीत, तुमचा संदेश स्पष्टपणे प्रसारित झाला होता.

जुन्या शब्दाचा पुनर्वापर कधी करावा?
जेव्हा हे टाळता येत नाही, जेव्हा तो तुमच्या मार्गाचा आणि त्याच्या शिकवणीचा अविभाज्य भाग असतो, किंवा जेव्हा त्यामुळे अनावश्यक गोंधळ निर्माण होणार नाही. तरीही, त्याची व्याख्या, उगम इत्यादी सांगणे चांगले आहे जेणेकरून इच्छुक विद्यार्थी इतर स्रोतांमधून त्याचे संशोधन करू शकतील. अशी शिफारस देखील केली जाते की तुम्ही विद्यार्थ्यांना सावध करा की इतर पंथांमध्ये इत्यादींमध्ये याचा काहीतरी वेगळा अर्थ असू शकतो.

तात्पुरता (कामचलाऊ) अर्थ
कधीकधी, एक सोय म्हणून, शिक्षक एखाद्या शब्दाची किंवा अवतरणाची पुनर्व्याख्या करू शकतात आणि एक तात्पुरता (कामचलाऊ) अर्थ शिकवू शकतात, जर त्यांना वाटत असेल की यामुळे काही प्रगती होऊ शकते. नंतर सत्य सांगितले जाते, परंतु साधारणपणे हे आवश्यक नसते, कारण कोणत्याही शहाण्या विद्यार्थ्याला समजेल की असे का केले गेले.

शिक्षक असे तेव्हा करतात जेव्हा ते पाहतात की या पातळीवर विद्यार्थ्याला काहीही समजणार नाही, आणि केवळ त्यांची उत्सुकता शमवण्यासाठी, काहीतरी सांगितले जाते. उदाहरणार्थ, जेव्हा एखादे मूल 'अणू' (Atom) शब्दाचा अर्थ विचारते, तेव्हा तुम्ही त्याला सांगू शकता की हे एका छोट्या सूर्यमालेसारखे आहे ज्यामध्ये चेंडूच्या आकाराचे कण मध्यभागी असलेल्या एका मोठ्या चेंडूभोवती फिरत आहेत. जसे तुम्हाला माहीत आहे, हे पूर्णपणे बरोबर नाही. तुमच्यासाठी त्या मुलाला विद्यापीठाच्या प्राध्यापकाकडे पाठवणे किंवा त्याला या क्षणी प्रगत भौतिकशास्त्र शिकण्याचा सल्ला देणे शक्य होणार नाही.

जेव्हा लोक आग्रह धरतात
जेव्हा दुसरा व्यक्ती व्याख्येवर सहमत नसेल तेव्हा काय करावे? मग तो तुमचा विद्यार्थी असो, किंवा एखादा सहकारी किंवा इतर कोणीही, जेव्हा व्याख्यांबद्दल मतभेद असतात, तेव्हा त्याबद्दल शिकवणे किंवा बोलणे शहाणपणाचे नसते, कारण यात वेळ वाया जातो, कधीकधी यामुळे उग्र वादविवाद होतात.

तुम्ही नम्रपणे सांगितले पाहिजे की प्रश्नातील शब्दाची तुमच्याकडे दुसरी व्याख्या आहे, आणि त्या व्यक्तीला दुसरीकडे उत्तर शोधण्यास सांगा जे त्यांच्या स्वतःच्या विचारांशी अधिक जुळते. आपल्या व्याख्या लादण्यात काहीही अर्थ नाही.

तुम्हाला लवकरच दिसेल की ९०% वादविवाद आणि गैरसमज वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांचे अर्थ किंवा व्याख्या माहीत नसल्यामुळे उद्भवतात. बहुधा, लोक एक काल्पनिक अर्थ गृहीत धरतात आणि अर्थ जुळतात की नाही हे तपासण्याची तसदी न घेता वाद घालायला सुरुवात करतात. हे नेहमीच दोन वेगवेगळ्या विषयांवरचे (गधे-घोडे) भांडण असते.

पुस्तकी ज्ञान
जेव्हा तुम्ही एखाद्या शब्दाची किंवा अवतरणाची सर्व माहिती आणि अर्थ आणि भाषांतर कोणाकडून तरी गोळा करता, ज्या अनुभवाकडे ते शब्द निर्देश करतात तो अनुभव प्रत्यक्षात न जगता, तेव्हा काय होते?

होय, हे ज्ञान नाही, हे पुस्तकी/शाब्दिक ज्ञान आहे. किंवा केवळ निराधार माहिती. सर्व प्रकारच्या शब्दांचा एक कचऱ्याचा ढीग. याव्यतिरिक्त यामुळे मूर्खपणा येतो, कारण अशी व्यक्ती लगेच स्वतःला सर्वज्ञ घोषित करेल आणि मूल्यवान असे काहीही शिकण्यास नकार देईल. असे लोक त्यांना जे वाटते त्याबद्दल उपदेश करताना आणि वाद घालताना आढळतात, आणि निश्चितच जगातील सर्व विषय त्यांना माहीत असतात. ते ज्ञानाने नाही, तर अप्रमाणित स्रोतांमधून गोळा केलेल्या कचऱ्याने भरलेले असतात. त्यांना सर्व शब्द माहीत असतात, कोणी-काय-म्हटले इत्यादी आणि त्यांचा असा विश्वास असतो की त्यांना सर्वकाही माहीत आहे, जे त्यांना माहीत आहे तेच एकमेव सत्य आहे, आणि ते याबद्दल बढाई मारतात.

हे कमी शिक्षित लोकांना काही काळासाठी मूर्ख बनवू शकते आणि असा व्यक्ती समाजात चतुर व्यक्ती म्हणून पाहिला जातो, शक्यतो ते इतरांना प्रभावित करण्यासाठी किंवा आपले असे खोटे व्यक्तिमत्व उभे करण्यासाठी असे करतात, परंतु एक शहाणा माणूस यापलीकडे पाहू शकतो, आणि हे बुद्धिमान लोक अशा लोकांपासून कोणत्याही किंमतीत दूर राहतात. कोणतीही समजूतदार व्यक्ती त्यांना शिकवू इच्छित नाही किंवा त्यांना दुरुस्तही करू इच्छित नाही, कारण त्यांना त्याचे फळ चांगलेच माहीत असते. परिणाम असा होतो - ते कधीही प्रगती करत नाहीत, ते अज्ञानीच राहतात किंवा आध्यात्मिक आणि नैतिकदृष्ट्या खाली पडतात.

निष्कर्ष
इकडून तिकडून शब्दांचा कचरा गोळा करू नका आणि स्वतःला माहिती-संग्रहकात (हार्ड डिस्कमध्ये) बदलू नका. एक मार्ग, एका गुरूशी जोडलेले राहा, तेथे शिकवले जाणारे महत्त्वाचे शब्द शिका. शिस्तबद्ध आणि केंद्रित राहा. तीच साधना करा, ती अनुभवा, ती जगा. हे तुमची प्रगती सुनिश्चित करेल. जर तुम्हाला कोणतीही प्रगती दिसली नाही, तर तुमचा मार्ग बदला, तुमचे गुरु बदला. यादृच्छिक शब्दांचे अर्थ, शेकडो व्याख्या, २० भाषांमधील भाषांतरे किंवा कोणी-काय-म्हटले, एखाद्या विषयावर कोणाचे मत इत्यादी कितीही जमा केले तरी तुमची प्रगती होणार नाही, आणि हे नक्कीच तुम्हाला एक यशस्वी साधक बनवणार नाही.

एका वेळी एका मार्गावर, एका गुरूवर, एका शब्दसंग्रहावर, एका साधनेवर ठाम राहा. हे खूप महत्त्वाचे आहे. व्यवस्था स्वीकारा, टप्प्याटप्प्याने जा, पद्धतशीरपणे जा. जेव्हा तुमची खात्री होईल की तुम्ही तेथे प्रगती करत नाही आहात तेव्हाच मार्ग बदला.

जर तुम्ही शिक्षक असाल, तर अशा विद्यार्थ्यांना योग्य मार्गदर्शन करा, त्यांना तुम्ही जे शिकवत आहात ते शिकण्यासाठी प्रोत्साहित करा, कोणी-काय-म्हटले याच्या कथा सांगण्यात आणि तुमच्या शब्दांचा संग्रह प्रदर्शित करण्यात तुमचा वेळ वाया घालवू नका. विद्यार्थ्यांना सर्वात मूलभूत शिकवण शिकू द्या आणि त्यांना त्यांच्या अनुभवातून ती पडताळून पाहू द्या. शब्द गोळा करणाऱ्याला (शब्द संग्राहकाला) त्वरित काढून टाका.

शब्द म्हणजे ज्ञान नाही, किंवा गुरूंचे वचनही नाही, ते सत्याकडे निर्देश करत आहेत, ते ज्ञानाच्या दिशेने टाकलेली पावले आहेत, ते कोणत्या दिशेने निर्देश करत आहेत ते पहा, ते अनुभवातून जाणून घ्या, त्याची साधना करा, जेव्हा तुम्ही तुमच्या ध्येयापर्यंत पोहोचाल तेव्हा शब्द फेकून द्या, जर तुम्हाला एक यशस्वी साधक बनायचे असेल तर हीच गुरुकिल्ली आहे.

Telegram Browser Warning

Wise Words

व्याख्या आणि अवतरणे

Gunik