आध्यात्मिक जीवनशैली र चेतनाका चरणहरू (नेपाली)

**यो अनुवाद पूज्य गुरु तरुण प्रधानज्यूको अंग्रेजी आलेख Spiritual Lifestyle And Stages Of Awareness लाई ज्ञानको प्रसार, संरक्षण तथा सेवाको उद्देश्यले तयार गरिएको एक सरल भाषान्तरण हो। यस लेख तयार पार्न कृत्रिम बुद्धिमत्ताको पनि सहयोग लिइएको छ।**

यो लेख मैले एउटा समूहसँग गरेको व्यक्तिगत भेटघाटको क्रममा दिएको वार्ताको छोटो सार हो। करिब दुई घण्टाको त्यो वार्तामा मैले भनेका सबै कुरा शब्दशः उस्तै नहुन पनि सक्छन्, तर मेरो सम्झनाअनुसार यसको सार यही हो। यो समूह हालै गठन गरिएको मीटअप डट कम को नयाँ समूह हो।
यो आध्यात्मिक हुनुको अर्थ के हो र त्यस्तो जीवनशैली कस्तो देखिन्छ भन्नेबारे मेरो आफ्नै दृष्टिकोण हो। त्यसपछि हामी अझ गहिरा विषयहरूतर्फ जान्छौँ जस्तै, चेतनाका विभिन्न चरणहरू।

**आत्मा वा आध्यात्मिक शब्दको अर्थ के हो?**
धेरै मानिसहरूले यसको उत्तर यसरी दिन्छन् कुनै विशेष व्यक्ति जस्तै हुनु, कुनै सन्त, संन्यासी वा कतै देखिएको गुरु जस्तै। केहीले यसलाई यस संसारसँग असम्बन्धित, परालौकिक कुरा, मृत्यु पछाडि हुने घटनासँग जोड्छन्। कतिपयले यसलाई बिना विचार केही मान्यताहरू अपनाउनु हो भन्ने ठान्छन्, आदि। मलाई भने यस्ता सबै धारणा स्पष्ट रूपमा असन्तोषजनक लाग्छन्।
कुनै पनि अवधारणाको आफ्नै अर्थ प्रत्येक व्यक्तिले आफैं खोज्नुपर्छ, र यो उसको आफ्नै अनुभवहरूमा निर्भर हुन्छ। यहाँ म आफ्नो बुझाइ प्रस्तुत गर्दैछु; यसलाई कुनै अन्तिम सत्य का रूपमा लिनु हुँदैन। मेरो विचारमा आध्यात्मिक शब्दको अर्थ अत्यन्त सरल छ यसले सार जनाउँछ। यो यसको शाब्दिक अर्थसँग धेरै नजिक छ: जब अनावश्यक, गौण वा कुनै प्रभाव नपार्ने सबै कुरा हटाइन्छन्, तब जे बाँकी रहन्छ, त्यही आत्मा वा सार हो।

अब म बाट अनावश्यक, भ्रान्त, क्षणिक वा असत्य सबै कुरा हटाइएपछि के बाँकी रहन्छ? स्पष्ट रूपमा स्व नै बाँकी रहन्छ, जसलाई शुद्ध चेतना पनि भनिन्छ। त्यसैले यदि म आध्यात्मिक छु भने, मेरो सरोकार केवल स्व अर्थात् चेतनासँग मात्र हुन्छ।
संस्कृतको शब्द अध्यात्म अझै बढी सटीक छ, जसको सामान्य अनुवाद आध्यात्मिक गरिन्छ। यसको अर्थ हो आत्मा (आत्मन्) सँग सम्बन्धित। यहाँ कुनै अड्कलबाजी वा व्याख्याको आवश्यकता छैन; अर्थ पूर्ण रूपमा स्पष्ट छ।
त्यसैले तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ, यसको कुनै सम्बन्ध अनौठा अनुभव, हलिउडका डर लाग्दा चलचित्र वा मनगढन्ते कथाहरूसँग छैन। यो सिधै अन्तिम सत्यसँग सम्बन्धित छ, जो यहीं र अहिले नै उपस्थित छ। त्यो हाम्रो ठीक अगाडि छ स्वयंप्रकाशित र स्पष्ट रूपमा उज्यालो।

त्यसपछि स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उठ्छ यो शब्द कसरी यति बिग्रियो र हरेक किसिमका निरर्थक कुरासँग जोडिन पुग्यो? अनि किन यति धेरै मानिसहरू, अझ साधकहरू समेत, यसको वास्तविक अर्थ के हो भन्नेमा अनभिज्ञ छन्? यसको उत्तर एउटै शब्द हो अज्ञान।
तर मानिस भएको नाताले हामी सरल कुराहरू मन पराउँदैनौँ; हामी तिनलाई थप मसलेदार बनाउँछौँ, र त्यसैले प्रत्येक व्यक्तिले त्यसको फरक-फरक अर्थ बनाइदिन्छ। मैले भनेझैँ, जो-कोहीले जुनसुकै अर्थ रोज्न सक्छ, तर त्यसअनुसारका परिणाम पनि अनिवार्य रूपमा आउँछन् विशेष गरी यदि तपाईं आध्यात्मिक मार्गमा हिँड्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने। नीमको बोट रोपेर आँपको अपेक्षा नगर्नुहोस्।

**आध्यात्मिक जीवनशैली के हो?**
यो आध्यात्मिकतामुखी जीवनशैली हो। यो वाक्यले खासै केही नबताएजस्तो लाग्न सक्छ, तर वास्तवमा यसभन्दा बढी केही भन्नु पर्दैन पनि। यो सरल छ। सरल र न्यूनतावादी नै सबैभन्दा सुन्दर र सबैभन्दा उपयोगी हुन्छ। अर्थात् आत्मालाई जान्ने, त्यसको अध्ययन गर्ने, आफ्नै सार बुझ्ने, सबै वस्तुहरूको वास्तविक स्वरूप पहिचान गर्ने, अज्ञान हटाउने, र सबैभन्दा महत्वपूर्ण यी शिक्षाहरूलाई दैनन्दिन जीवनमा उतार्ने जीवनशैली नै आध्यात्मिक जीवनशैली हो। यस्तो जीवनशैली अपनाउँदा मन जसलाई व्यक्ति वा पहिचान पनि भनिन्छ बिस्तारै आत्मातर्फ नजिकिँदै जान्छ। अन्ततः मन आफ्नो सारमै आत्माजस्तै बन्दै जान्छ।

आध्यात्मिक जीवनशैली अहम् -केन्द्रित हुँदैन, यो स्व-केन्द्रित हुन्छ। अहम्-केन्द्रित जीवनशैली अलग्गै म, अर्थात् अहंकार वरिपरि घुम्छ केवल बाँचिरहनु र आफ्ना अहंकारी प्रवृत्तिहरूलाई यान्त्रिक रूपमा दोहोर्याइरहनु नै यसको आधार हुन्छ।
स्व-केन्द्रित जीवनशैली भनेको यस्तो जीवन हो जहाँ हाम्रो कर्म, बोली र विचारले हाम्रो वास्तविक स्वभावलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। यो बढी ज्ञान प्राप्त गर्ने, त्यो ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्ने, साझा गरेर सबैको हित गर्ने, अज्ञान हटाउने, आफ्ना व्यवहार सच्याउने, मनलाई मुक्त बनाउने निरन्तर प्रयास हो र अन्ततः अनन्त सुख र स्वतन्त्रतातर्फ उन्मुख हुनु हो, जुन मनले स्वसँग पुग्न सक्ने सबैभन्दा नजिकको अवस्था हो।
यसरी सार रूपमा भन्नुपर्दा, आध्यात्मिक जीवनशैली अपनाउँदा व्यक्ति त्यति सम्म शुद्ध हुँदै जान्छ कि ऊ स्वयं स्व जस्तै हुन थाल्छ। यहाँ व्यक्ति भन्नाले मेरो आशय मन हो जो स्मृतिहरू र प्रक्रियाहरूको एउटा समूह मात्र हो। बिस्तारै यो व्यक्तित्व विलीन हुँदै जान्छ र आफ्नै वास्तविक स्वरूपको प्रतिबिम्ब बन्छ स्वको जो अज्ञान र विश्वासहरूले ढाकिएको थियो।

हामी स्व बन्दैनौँ, हामी पहिल्यै त्यही हौँ; हामी केवल त्यससँग क्रमशः अझ मिल्दै जान्छौँ। त्यसैले साधक जति-जति अगाडि बढ्छ, उति-उति स्वका गुणहरू उसमा प्रकट हुन थाल्छन् पवित्रता, सत्य, सर्वव्यापी प्रेम, आसक्तिहीनता, निष्कलुषता, ज्ञान, पूर्णता, सौन्दर्य, तथा अनन्त, शाश्वत, स्थायी र अपरिवर्तनीय स्वरूप।

यसका मानिस वा संसारसँग प्रत्यक्ष रूपमा कुनै सरोकार छैन। संसार वा त्यसका बासिन्दाहरूको सेवा गरेर कोही आध्यात्मिक बन्छ भन्ने होइन; बरु सेवा भनेको आफू को हो भन्ने थाहा पाएपछि स्वाभाविक रूपमा प्रकट हुने परिणाम हो। भन्नै नपर्ने कुरा, संसार र मानिसहरू मूलतः स्व नै हुन् अर्थात् तपाईं स्वयं। तिनलाई अलग देख्नुबाट नै त्योतर्फ हुने सबै किसिमका कर्म जन्मिन्छन्; र यही भेद-दृष्टि नै अज्ञान हो।
त्यसैले, मेरो दृष्टिमा, आध्यात्मिकता कुनै तामझामयुक्त जीवनशैली होइन न कुनै परम्परा वा पन्थको अन्धो अनुकरण, न विशेष कपडा, न अनौठो बोली, न कर्मकाण्ड, न कठोर विश्वास, न त मन, शरीर वा ऊर्जालाई मोड्ने प्रविधिहरू। यो एकदम सरल कुरा हो आफु मा स्थित हुनु, अर्थात् स्वयं हुनु।

अब प्रश्न उठ्छ हामी आफ्नो स्व कसरी बन्छौँ? यो पनि सरल नै छ। बस सधैं त्यसप्रति सचेत रहनुहोस्। आफ्ना कर्महरू यस चेतनाबाट बग्न दिनुहोस् कि तपाईं वास्तवमै को हुनुहुन्छ, केवल संस्कार वा अज्ञानबाट होइन। यही नै कुञ्जी हो बाँकी लेख त केवल विवरण मात्र हो।
र यहीँ हामी एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नसम्म आइपुग्छौँ।

**चेतना के हो?**
यो शब्दका धेरै अर्थ र प्रयोग पाइन्छन्। कहिले यो कुनै रोग वा राजनीतिक अवस्थाको जानकारी जनाउन प्रयोग हुन्छ, त कहिले निसर्गदत्त महाराजका शिक्षाजस्तै यसले परम सत्यकै नाम लिन्छ। यहाँ पनि म सबैभन्दा सरल अर्थमै रहन चाहन्छु जान्नु, सचेत हुनु, चेतनाको प्रकाश पार्नु। अझ सरल रूपमा भन्नुपर्दा स्वको दृष्टिकोण अपनाउनु।
स्वको दृष्टिकोण के हो? स्पष्ट रूपमा साक्षी हुनु, वस्तुहरूलाई जस्ता छन् त्यस्तै देख्नु। त्यसैले, जागरूक हुनु भनेको सचेत साक्षी हुनु हो। यो सुन्दा शाब्दिक रूपमा स्व हुनुजस्तै लाग्न सक्छ र हो, यही नै सत्य हो। जागरूक हुनु नै स्व हुनु हो। यसभन्दा सरल के हुन सक्छ? यसको तुलनामा त सास फेर्नु पनि अझ जटिल र कठिन देखिन्छ।

केप्रति चेतन? आफ्ना अनुभवहरूप्रति। यसबाहेक अरू केही छैन जसप्रति चेतन हुनुपर्छ। अनुभवहरू धेरै किसिमका हुन्छन् संसारका, मानिसका, शरीरका, र स्वयं मनका अर्थात् विचार, कर्म, बोली, अनुभूति, भावना, इच्छा, सम्बन्ध, परिस्थिति आदि। सबै कुरा हुन दिन सकिन्छ, तर चेतनाको प्रकाशमा।

को चेतन हुन्छ? स्पष्ट रूपमा, मन नै चेतन हुन्छ। स्वको प्रकाशमा सबै कुरा जान्ने मन नै हो। स्वलाई चेतन हुन आवश्यक छैन; स्व स्वयं चेतनता हो, त्यसलाई स्मरण गराइरहनु पर्दैन। जब मनले आफू वास्तवमा के हो भन्ने स्मरण गर्छ, तब उसलाई चेतन वा बोधप्राप्त (प्रकाशित) भएको भनिन्छ।

चेतनाका चरणहरू
 मेरो सीमित अनुभव र बुझाइअनुसार, मैले चेतना प्रकट हुने तीन तरिका देखेको छु। सम्भव छ यो केवल एउटा धारणा हो, वा चेतनाका अरू तरिकाहरू पनि होलान् जसबारे मलाई थाहा छैन; तर यो तीन भागमा गरिएको विभाजन मलाई उपयोगी साधन वा चाहनु भए एउटा प्रविधि लागेको छ। म यसलाई चेतनाका चरणहरू भन्छु। ती यसप्रकार छन् ।

१ ) घटनाहरू घटिसकेपछि तिनप्रति चेतन हुनु।

२ ) घटनाहरू घटिरहेका बेला तिनप्रति चेतन हुनु।

३ ) घटनाहरू घटनु अघि नै तिनप्रति चेतन हुनु।

यी चरणहरूलाई आकर्षक नाम दिन मन लाग्न सक्छ, तर अहिलेका लागि म त्यसो नगरी साधारण रूपमा चरण १, चरण २ र चरण ३ नै भन्छु।

यी चरण किन भनिएका हुन्? किनकि जब हामी चेतन हुने अभ्यास गर्छौँ, तब हामी क्रमसँगै यी तीन अवस्थाबाट गुज्रिन्छौँ एकपछि अर्को। प्रत्येक पछिल्लो चरण अघिल्लो चरणभन्दा मनको अझ विकसित र परिष्कृत अवस्था हो। यदि तपाईंले तल्ला चरणहरूको अनुभव कहिल्यै गर्नुभएको छैन भने, सम्भव छ तपाईं विशेष रूपमा प्रतिभाशाली हुनुहुन्छ वा अलि भिन्न प्रकृतिका, वा दुवै। त्यसैले यदि यो तपाईंको अनुभवसँग मेल खाँदैन भने चिन्ता नगर्नुहोस्; तपाईं ठीकै गर्दै हुनुहुन्छ।

यहाँ चेतन हुनु भन्नाले मेरो आशय साक्षी-भावमा प्रवेश गर्नु हो अर्थात् स्वको दृष्टिकोण लिनु। यसको अर्थ यो होइन कि घटना घटिरहेको बेला तपाईं अचेत वा कुनै ज़ोम्बी जस्तै हुनुहुन्थ्यो र पछि चेतना जाग्यो। यस्तो अनुभव हुन सक्छ, तर वास्तवमा हामी सधैं स्वको रूपमा चेतन नै हुन्छौँ।
वास्तवमा के हुन्छ भने, जब हामी जानाजानी आफ्नो ध्यानको केन्द्र मनबाट हटाएर स्वतर्फ लैजान्छौँ, तब मनले आफूबाट स्वतन्त्र रूपमा घटिरहेको घटनाको एउटा झलक पाउँछ र त्यसको केवल साक्षी बन्छ। मन त्यस घटनाबाट अलग हुन्छ र कर्ता (वा पीडित, वा भोगकर्ता आदि) को भूमिका छोडेर साक्षीको भूमिका अपनाउँछ। यसरी मनको सामान्य यान्त्रिक व्यवहार रोकिन्छ र मन शान्त अवस्थामा प्रवेश गर्छ।

के यसको अर्थ कर्म हुँदैन, वा अनुभवमा केही परिवर्तन आउँछ? उत्तर हो,हो पनि र होइन पनि; दुवै हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि, यदि अवस्था बाहिरी छ भने, त्यसमा धेरै परिवर्तन गर्न नसकिन पनि सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा तपाईं उही कर्म गर्न सक्नुहुन्छ वा उही परिस्थितिमा अघि बढ्नुहुन्छ, तर अब तपाईं त्यसप्रति पूर्ण रूपमा चेतन भएर व्यवहार गर्नुहुन्छ।
तर यदि अवस्था आन्तरिक छ अर्थात् आफ्नै मनभित्र तपाईं हस्तक्षेप गर्न सक्नुहुन्छ र अर्को विकल्प रोज्न सक्नुहुन्छ, जस्तै फरक विचार, फरक निर्णय वा फरक इच्छा। कहिलेकाहीँ त्यो मानसिक घटना आफैं अचानक रोकिन्छ र हराउँछ, जस्तै दुःख पैदा गरिरहेको कुनै विचार।

त्यसैले पहिलो चरण त्यही हो जहाँ साधक कुनै अवस्था, वा आफ्नै कर्म र बोलीप्रति सबै सकिएपछि चेतन हुन्छ। केही समयपछि हामी जाग्छौँ र थाहा पाउँछौँ कि कुनै घटना यसरी घटिसकेको रहेछ, वा हामीले केही यस्तो गरिसकेका रहेछौँ वा भनिसकेका रहेछौँ, जुन गर्नु वा भन्नु हुँदैनथ्यो। यो पछाडि फर्केर हुने जागरण हो, र यो धेरै सामान्य अवस्था हो।
हामीमध्ये अधिकांश, जब चेतन हुने अभ्यास गर्छौँ, प्रायः यही अवस्थामा पुग्छौँ। अर्थात् मन चिप्लिन्छ, अचेतन कर्म, बोली वा विचारहरू गरिदिन्छ, र त्यसपछि जाग्छ कहिलेकाहीँ केही सेकेन्डपछि, कहिलेकाहीँ केही दिनपछि र जे घटिसकेको हुन्छ त्यसप्रति चेतन हुन्छ।
चिन्ता नगर्नुहोस्, अझै ढिलो भएको छैन। कम्तीमा अहिले तपाईं चेतन हुनुहुन्छ कर्महरू समयको कुहिरोमा हराइसकेका भए पनि यही कुरा खुसीको विषय हो। ती कर्मका परिणामहरू अझै छायाँमा लुकेका हुन सक्छन् भन्ने सम्झनुहोस्, र त्यसका लागि तयार रहनुहोस्। यसपटक मन पूर्ण रूपमा चेतन रहन आवश्यक छ। यसरी नै हामी सिक्छौँ।

त्यसैले यदि तपाईं अहिले यही अवस्थामा हुनुहुन्छ भने पनि यो राम्रो नै हो। अभ्याससँगै फिसलन र चेतन हुने बीचको समय घट्दै जान्छ, र फिसलनहरू कमकम हुँदै जान्छन्। एक पटक जलेपछि, अर्को पटक मानिस सचेत हुन्छ। अभ्यासले प्रशिक्षित भएको मनले यस्तै अवस्था फेरि आउँदा आफ्नो सर्वश्रेष्ठ प्रयास गर्नेछ।

दोस्रो चरण त्यो हो जहाँ हामी वर्तमान क्षणमा, अहिले जे घटिरहेको छ, त्यसप्रति पूर्ण रूपमा चेतन रहन्छौँ। यही नै वास्तविक चेतना हो। पहिलो चरणमा हुने चेतना स्वयं घटनाप्रति हुँदैन; त्यो त घटनाको स्मृतिप्रति हुन्छ र त्यो स्मृति पनि अन्ततः यही अहिले, वर्तमान क्षणमै प्रकट भइरहेको हुन्छ।
(यसैले मैले भनेको हुँ कि यी चरणहरू केही हदसम्म भ्रमजस्ता पनि हुन सक्छन्किनकि चेतन हुनु भनेको सधैं अहिले नै हो; चेतन हुनका लागि अहिले बाहेक अरू कुनै समय हुँदैन।)
जब कुनै अवस्था चेतनाको प्रकाशमा देखिन्छ, तब त्यो धेरै गम्भीर लाग्दैन, बोझ बन्दैन, नकारात्मक भए पनि पीडामा रूपान्तरित हुँदैन, र सुखद भए पनि मूर्खतापूर्ण कर्मतर्फ लग्दैन।

यही नै रहनु उपयुक्त अवस्था हो। यहाँ मुख्य कुरा भनेको आफूलाई निरन्तर सम्झाइरहनु हो कि तपाईं केवल साक्षी मात्र हुनुहुन्छ। यसको परिणामस्वरूप, अनुभवलाई जस्तो छ त्यस्तै ग्रहण गरिँदै गर्दा प्रायः कुनै कर्म हुँदैन, कुनै प्रतिक्रिया हुँदैन। यदि कुनै कुरा अत्यन्त आवश्यक छ र हुनैपर्छ भने, त्यो हुनेछ तपाईंले रोज्नुभयो वा नरोज्नुभयो भन्ने फरक पर्दैन। सम्झनुहोस्, साक्षी हुँदा तपाईं कर्ता हुनुहुन्न।
त्यसैले यदि कुनै हिंस्रक जंगली जनावरले तपाईंलाई पछ्याइरहेको छ भने, तपाईं साक्षी बनेर मुस्कुराउँदै उभिनुहुँदैन; तपाईं पूर्ण रूपमा चेतन रहँदै सकेसम्म छिटो दौडिनुहुन्छ। तपाईं केवल डराउनुहुन्न; तपाईंलाई यो पनि थाहा हुन्छ कि त्यहाँ डर उत्पन्न हुनु आवश्यक छ र शरीरले आफ्नो रक्षा गर्नु पनि आवश्यक छ।
तर यदि कुनै व्यक्तिले तपाईंलाई अपमान गरिरहेको छ भने, तपाईं पूर्ण चेतना सहित त्यस अवस्थाको साक्षी बन्नुहुन्छ, र स्पष्ट रूपमा जान्नुहुन्छ कि यहाँ प्रतिक्रिया आवश्यक छैनबस मुस्कुराउनुहोस्, बस हेर्नुहोस्; यो त एउटा दृश्य मात्र हो, रमाइलो। यहाँ तपाईंले कुनै कर्म गर्नैपर्दैन।

यहाँ मुख्य कुरा भनेको सधैं सतर्क रहनु हो। आफू वास्तवमै के हो भन्ने कुरा निरन्तर सम्झाइरहनुहोस्। साधक गहिरो जंगलमा हिँड्ने शिकारीजस्तै हुन्छ एउटा सानो चूक, र शिकारी नै सिकार बन्छ। यदि तपाईं चिप्लिनुभयो भने, र चिप्लिनु स्वाभाविक नै हो, चिन्ता नगर्नुहोस्, आफूलाई दोष नदिनुहोस्; शान्त रूपमा र जानीबुझी फेरि उठ्नुहोस् र पुनः चेतन हुनुहोस्। यसैलाई पटकपटक दोहोर्याउनुहोस्, फेरि र फेरि। यही नै संसारभरका सबै आध्यात्मिक अभ्यासहरूको सार हो।

स्मरण गराइरहने साधनहरू राख्नु उपयोगी हुन्छ। ती तपाईंका सह-साधक मित्र हुन सक्छन्, वा आदर्श रूपमा तपाईंका गुरु (उहाँलाई सेट गर्नुपर्दैन उहाँ स्वभावतः नै त्यस्तै हुनुहुन्छ), वा तपाईंको स्वभाव सम्झाइदिने तस्बिरहरू, कपडा, तपाईंको फोन, यहाँसम्म कि गहना वा अन्य वस्तुहरू पनि। तर अन्धा कर्मकाण्ड वा विश्वास/अन्धविश्वासमा नफस्नुहोस्।
यी कुराहरूको आ-आफ्नै उद्देश्य हुन्छ, तर वस्तुहरू आफैं आध्यात्मिक हुँदैनन् र तिनले तपाईंलाई आध्यात्मिक पनि बनाउँदैनन्; ती केवल आध्यात्मिक उपकरण मात्र हुन्। ढुंगा सुनजत्तिकै उपयोगी हुन सक्छ किन प्रयोग गरिँदैछ भन्ने कुरा नबिर्सनुहोस्।
समयको धूलोले प्रतिभाशाली व्यक्तिहरूले विकास गरेका प्राचीन उपकरण र अभ्यासहरू ढाकेको छ, र अज्ञानका कारण धेरै अभ्यासहरू पहिचानै नहुने गरी बिग्रिएका छन्। वास्तविक सन्देश नबिर्सनुहोस्। साधना गर्न न त हीराले सजिएको ठूलो मन्दिर चाहिन्छ, न त घाँसको झुपडी वा अँध्यारो गुफामा बस्नैपर्छ। सानो, सहज घर पर्याप्त हुन्छ। अभ्यास र उपकरणको सार देख्नुहोस्। जे उपलब्ध छ, त्यही प्रयोग गर्नुहोस्।
आध्यात्मिक अभ्यासको सन्दर्भमा न त केही पूर्ण रूपमा ठीक हुन्छ, न पूर्ण रूपमा गलत। यस्ता अभ्यासका असंख्य रूप छन्, र यदि तपाईंलाई कुनै आकर्षक वा भव्य तरिका मन पर्छ भने, निसंकोच त्यसैमा जानुहोस्। तर लक्ष्यलाई सम्झिरहनुहोस्; अभ्यासमै अल्झिएर बग्न नदिनुहोस्। जे तपाईंलाई उपयुक्त लाग्छ, त्यही गर्नुहोस्। नदी पार गरेपछि डुङ्गा काँधमा बोकेर हिँड्नुको कुनै अर्थ हुँदैन।

यदि सुरुमा मनले साथ नदियो र एक मिनेटका लागि पनि स्थिर र चेतन रहन गाह्रो भयो भने, पछाडि फर्केर केही सरल गर्नुहोस् जस्तै हरेक दिन निश्चित समय बसेर आफ्नै सासप्रति चेतन हुनु। तर यदि तीस वर्षपछि पनि तपाईं सास हेरिरहनु बाहेक केही गरिरहनुभएको छैन भने, बुझ्नुहोस् कुनै न कुनै कुरा ठीक छैन। तपाईंले अघि बढ्नैपर्छ। तपाईंले भन्न खोजिएको कुरा बुझ्नुभएको छ।
शान्त वातावरणमा, बन्द कोठाभित्र गरिने ध्यान अभ्यास खेलाडीले गर्ने नेट प्र्याक्टिस जस्तै हो। यसलाई जीवनको बजारमा पनि लैजानुपर्छ; मैदानमै उत्रिएर अभ्यास गर्नुपर्छ। दुवै आवश्यक छन्। र सरल रूपमा भन्नुपर्दा, म यसलाई नेट प्र्याक्टिस र फिल्ड प्र्याक्टिस भन्छु।
राम्रो खेलाडीले दुवै कसरी गर्ने भन्ने राम्ररी जान्दछ। केवल नेटमै च्याम्पियन बनेर नबस्नुहोस्।

सामान्यतया, एक साधारण व्यक्तिका लागि कुनै असामान्य घटना वा अवस्था आयो भने ऊ तुरुन्तै पूर्ण रूपमा अचेत वा अचेतन अवस्थामा पुग्छ, र उसका सहज वा संस्कारित व्यवहारहरू हावी हुन्छन्। ऊ त्यही बाध्यताबाट कर्म गर्छ ठीक होस् वा बेठीक र पछि कुनै न कुनै बहानाले त्यसलाई अनायासै सही ठहराउँछ।
तर साधकको हकमा अवस्था ठीक उल्टो हुन्छ। साधक अनौठा, तीव्र वा असामान्य परिस्थितिहरूमा अत्यन्त चेतन हुन्छ र त्यस क्षण जे आवश्यक छ, त्यही गर्छ। ध्यानको आसनमा होस् वा युद्धभूमिमा मनको अवस्थाको दृष्टिले कुनै भिन्नता हुँदैन। कर्म जे-जस्ता पनि हुन सक्छन् र तिनका परिणाम पनि विविध हुन सक्छन्; ती सधैं पूर्ण नै हुन्छन् भन्ने छैन। तर साधक आफ्ना कर्महरूको पूर्ण जिम्मेवारी लिन्छ, तिनका पछाडिका कारण र प्रेरणाहरू स्पष्ट रूपमा बुझ्दै, र तिनका परिणामहरूको सामना गर्न आफूलाई तयार राख्छ।

यसले हामीलाई तेस्रो चरणतर्फ लैजान्छ जहाँ व्यक्ति कुनै कुरा घटनु अघि नै चेतन हुन्छ। अनुभवी साधक त्यही हो, जसले टाढैबाट के आउँदैछ भन्ने बुझ्न सक्छ। जब चेतना यति व्यापक हुन्छ, तब यो भूत, वर्तमान र भविष्य तीनैलाई समेटेजस्तो देखिन्छ। त्यसबेला तपाईं केवल अतीतमा गरेका कर्म र तिनका फलप्रति मात्र होइन, अहिले भइरहेका कर्म र तिनका परिणामप्रति पनि चेतन हुनुहुन्छ, साथै अनुभव आइपुग्दा भविष्यमा तपाईं के गर्ने सम्भावना छ भन्नेप्रति पनि चेतन हुनुहुन्छ।
 
अब प्रश्न उठ्छ के त्यसो भए हामी सबै कुरा पहिल्यै योजना बनाएर गर्छौँ? होइन। जे हुनुपर्ने छ, त्यसलाई हुन दिन्छौँ। के हुन्छ भन्ने कुरा क्षणले तय गर्छ, योजनाले होइन। हामी केवल एउटै कुराको योजना गर्छौँ सधैं चेतन रहनु। मनको रूपमा तपाईंले पाउने यही एक मात्र साँचो स्वतन्त्रता हो।
जसरी तपाईं अनुमान गर्न सक्नुहुन्छ, यो एक उन्नत अवस्था हो। मलाई यसको केही झलक मात्र प्राप्त भएको छ, त्यसैले यो अवस्था अस्तित्वमा छ भन्ने मलाई थाहा छ, तर यसबारे धेरै भन्न सक्दिनँ। तपाईंले यसलाई देख्नुहुनेछ वा सम्भव छ, तपाईं अहिले नै यसलाई देखिरहनुभएको हो।

**चेतन रहनुका परिणामहरू**
यदि तपाईं सोचिरहनुभएको छ कि यो सबैको उद्देश्य के हो, वा बीचमा सूत्र हराएको जस्तो लागिरहेको छ भने, माथिबाट फेरि पढ्नुहोस्। चेतन रहनु नै त्यो मूल अवस्था हो, जसमा रहेर जीवन आध्यात्मिक रूपमा जिइन्छ।
आध्यात्मिक मार्ग भनेको आत्मा अर्थात् स्व को मार्ग हो। वास्तवमा हुनुको एउटै मात्र तरिका यही हो; यसबाहेक तपाईं अरू के हुन सक्नुहुन्छ?
यसको परिणामस्वरूप हामीले ती सबै कुरा गुमाउँछौँ जो अनावश्यक थिए, असत्य थिए, हानिकारक कर्म र दुःखको कारण बन्दै आएका थिए, अशुद्ध वा नकारात्मक थिए, आदि। अन्ततः जे बाँकी रहन्छ, त्यो हो स्व पूर्ण स्वतन्त्रता, पवित्रता र आनन्द।

यसको एउटा मूल्य हुन्छ, जुन अहंकारका लागि असह्य हुन्छ, किनकि यसको अर्थ अहंकारले पछाडि बस्नुपर्छ। त्यसपछि सांसारिक खोज, नाटक र सुखभोग नक्कली जस्ता देखिन थाल्छन् किनकि ती वास्तवमै त्यस्तै हुन्। अहंकारलाई आफ्नो खेल बिग्रन मन पर्दैन। यही कारणले अहंकार-प्रधान मानिसहरू आध्यात्मिक जीवनशैलीलाई तिरस्कार गर्छन्, र यही कारणले भोगवादी वा भौतिकवादी जीवनशैलीलाई आध्यात्मिक जीवनको विपरीत ठानिन थालिएको छ।
मेरो विचारमा, यो मनको विकासक्रमको एउटा चरण मात्र हो, र यो पनि अस्थायी नै हो। प्रायः मानिसहरू चाँडै यसबाट बाहिरिन्छन्, जब सुखहरू पीडामा बदलिन थाल्छन् र दुःख दिन थाल्छन्। दुःख पनि अनुग्रह नै हो।

सबै मानिस आध्यात्मिक नै छन्; उनीहरूलाई मात्र यसको ज्ञान हुँदैन। मैले भनेझैँ, यसबाहेक अरू केही हुनु सम्भव छैन। साधकले यसलाई बुझ्छ र स्वसँग बढी मेल खाने जीवनशैली अपनाउँछ। यो जानाजानी, सचेत रूपमा र पूर्ण चेतना सहित जिइने जीवन हो।

Telegram Browser Warning

Wise Words

आध्यात्मिक जीवनशैली र चेतनाका चरणहरू (नेपाली)

रोशन