नाम रूप (नेपाली)

**यो अनुवाद पूज्य गुरु तरुण प्रधानज्यूको अंग्रेजी आलेख Names And Forms लाई ज्ञानको प्रसार, संरक्षण तथा सेवाको पवित्र उद्देश्यले तयार गरिएको एक सरल भाषान्तरण हो। यस लेख तयार पार्न कृत्रिम बुद्धिमत्ताको पनि सहयोग लिइएको छ।**

ज्ञानमार्गको औपचारिक परिधिभन्दा बाहिर रहेर यो आलेख त्यस सत्यको गहिरो मन्थन गर्ने एउटा प्रयत्न हो कि जे-जति अस्तित्वमा छ, ती सबै केवल नाम र रूप मात्र हुन्; यहाँ वास्तविक भन्नु केही पनि छैन।

यदि तपाईंले कसैलाई सोध्नुभयो "तपाईं कहाँ बस्नुहुन्छ?" तब सम्भवतः उत्तरमा कुनै शहर, गाउँ वा स्थानको नाम आउनेछ। यो नितान्त सामान्य कुरा हो र यसलाई तबसम्म वास्तविक मान्न सकिन्छ, जबसम्म तपाईंले त्यो शहर वा गाउँ 'वास्तवमा के हो त?' भनेर खोतल्ने प्रयास गर्नुहुन्न। स्पष्ट छ कि त्यो वस्तु के हो भनी ठम्याउनका लागि तपाईंलाई त्यस स्थानको प्रत्यक्ष अनुभूती हुनु आवश्यक छ। अनि तपाईंको त्यो अनुभव घर, भवन, सडक, मानिस, सवारी साधन, बगैँचा, कारखाना र खेतबारीहरूमा मात्रै सीमित हुनेछ।
शहरको पनि आफ्नै एउटा रूप, एउटा नक्सा र धर्तीमा एउटा आकार हुन्छ, जुन सदैव परिवर्तनशील रहन्छ; कहिले फैलन्छ त कहिले खुम्चिन्छ। यद्यपि, तपाईंले यस्तो कुनै एकल वा ठोस अनुभव पाउनुहुने छैन, जसलाई तपाईंले ठ्याक्कै 'शहर' भन्न सक्नुहोस्। यो त विभिन्न वस्तु वा अनुभवहरूको एउटा पुञ्ज मात्र हो, जसलाई 'शहर' भन्ने नामको एउटै डालोमा सङ्ग्रहित गरिएको छ। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, शहर नामको त्यस्तो कुनै वास्तविक वस्तु नै छैन; यो त केवल अनेकन् अनुभवहरूको सङ्गालोलाई दिइएको एउटा नाम मात्र हो।

जे होस्, यो एउटा सुन्दर अवधारणा हो र निकै उपयोगी पनि छ। वास्तवमा 'शहर' को कुनै अस्तित्व नै छैन भन्ने विचार त्यति आश्चर्यचकित तुल्याउने खालको पनि होइन। यो त केवल तपाईंका अनुभवहरूको सङ्गालोलाई मनले दिएको एउटा नामका रूपमा मात्र विद्यमान छ। "शहर मनभित्र छ" जब म यसो भन्छु, तब यो रहस्योद्घाटन सुन्दा तपाईंलाई अलिकति उदेक लाग्न सक्छ।
विगतमा कुनै शहर थिएन, यसको कुनै रूप थिएन; वर्तमानमा यो त केवल निरन्तर परिवर्तन भइरहने एउटा स्वरूपलाई दिइएको नाम मात्र हो। भविष्यमा यसको कुनै अस्तित्व बाँकी रहने छैन। यो तिनै वस्तुहरूमा निर्भर छ, जसले यसलाई निर्माण गरेका छन्; यो स्वतन्त्र रूपमा त्यहाँ उपस्थित छैन, बरु यसको त एउटा आश्रित अस्तित्व मात्र छ। यो वास्तवमा के हो त? एउटा शहरको यथार्थ वा वास्तविकता के हो? दर्शनको फाँटमा अन्य विषयहरू जस्तै जब तपाईं यसको गहिराइमा पुगेर खोजी गर्नुहुन्छ, तब यो निकै रोचक बन्न पुग्दछ।

सामान्यतया अर्को प्रश्न हुन्छ "तपाईं त्यस शहरको कुन ठाउँमा बस्नुहुन्छ?" त्यसपछि त्यो व्यक्तिले कुनै निश्चित स्थानतर्फ सङ्केत गर्छ र यसपटक उसको वासस्थान वा घरको ठेगाना बताइन्छ। शहरका अन्य घरहरू जस्तै यसको पनि उपस्थिति देखिन्छ। कसैले भन्न सक्छ "शहर त केवल एउटा अवधारणा वा नाम मात्र होला, तर घर त पूर्णतः वास्तविक र वस्तुगत चिज हो।"
त्यसो भए आउनुहोस्, यसको पनि सूक्ष्म परीक्षण गरौँ। नजिकबाट नियालेर हेर्दा थाहा हुन्छ कि घर त इँटा, ढुङ्गा, फलाम वा कङ्क्रिटका ढलानहरूबाट निर्मित एउटा संरचना मात्र हो। अनि यसमा झ्याल, ढोका, बगैँचा वा सवारी पार्किङ गर्ने स्थान जस्ता अन्य विशेषताहरू पनि सामेल हुन्छन्। त्यसैले यो पनि कुनै एकल वा स्वतन्त्र अनुभूती होइन; बरु विभिन्न प्रकारका वस्तु, स्वरूप वा अनुभवहरूको एउटा सङ्गालो मात्र हो। घर पनि एउटा नाम मात्र हो, जुन केवल तपाईंको मानसपटलमा विद्यमान छ; वास्तवमा यसको कुनै छुट्टै वस्तुनिष्ठ वा बाह्य अस्तित्व छैन।
तपाईं वास्तवमा कुनै घरमा बस्नुहुन्न अब यो वाक्य सुन्दा साच्चै उदेक लाग्न सक्छ। एउटा शहर जस्तै यसको पनि आफ्नै रूप हुन्छ, जुन कागजको नक्साको तुलनामा अझ बढी मूर्त वा ठोस प्रतीत हुन्छ। यद्यपि, यो निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ; यति मन्द गतिमा कि यसलाई 'अचल घर' भन्न सकियोस्। न यो विगतमा त्यहाँ थियो, न भविष्यमा नै हुनेछ; वर्तमानमा त यो केवल एउटा नाम मात्र हो। एउटा घर तिनै अन्य स्वरूप वा वस्तुहरूमा निर्भर रहन्छ, जसबाट यो निर्मित छ जस्तै इँटा, ढोका आदि। त्यसैले यो पनि स्वतन्त्र रूपमा वास्तविक छैन।

"तर इँटाहरू त वास्तविक हुन् नि" कसैले भन्न सक्छ। अहँ, ध्यान दिएर हेर्नुहोस् ती त केवल खनिज, बालुवा, माटो र सिसा का थुप्राहरू हुन्। फेरि पनि यो कुनै एक ठोस वस्तु होइन, बरु अनेकौँ चिजहरूको सङ्ग्रह मात्र हो। आखिर इँटाको वास्तविक सत्य के हो त? वास्तवमा बुझ्दै जाँदा थाहा हुन्छ कि यो पनि ठ्याक्कै अघिल्ला उदाहरणहरू जस्तै तपाईंको मनभित्रको एउटा नाम मात्र हो। तपाईंको घर मात्र अवास्तविक होइन, बरु जसले यसलाई 'वास्तविक' जस्तो देखाउँछन्, ती वस्तुहरू स्वयं पनि अवास्तविक छन्। हामीले त केवल केही थप नाम र रूपहरू मात्र भेट्टाउँछौँ।
तर इँटा निर्माण गर्ने पदार्थ त वास्तविक हुन सक्छन् नि जस्तै परमाणु, अणु आदि। भौतिकशास्त्रका ती मूलभूत कणहरू। अब तपाईंभित्रको वैज्ञानिक शिक्षा सतहमा आउँदैछ। यसको अर्थ यो हो कि तपाईं अन्य कसैका शब्दहरूलाई मात्र दोहोर्याइरहनुभएको छ। के यी कुनै एकल वा स्वतन्त्र अनुभव हुन् त? वास्तवमा, यिनलाई अब प्रत्यक्ष अनुभूत गर्न सकिँदैन। यी त केवल नमुना (मोडल) वा तार्किक अवधारणा हुन्, जुन वैज्ञानिक पद्धतिद्वारा सूक्ष्म र सटिक रूपमा अवलोकन गरिएका विषयहरूमा आधारित छन्। यी सैद्धान्तिक मात्र हुन्।
विज्ञानको इतिहासलाई हेर्ने हो भने, यी सिद्धान्त र विचारहरू निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छन्। एक सच्चा वैज्ञानिकले झैँ अझ सटिक शब्दमा भन्नुपर्दा यी त केवल देखिएका वस्तुहरूका विवरण मात्र हुन्। यी त उपकरणहरूको सहायताले सङ्कलन गरिएका तथ्याङ्क, अङ्क वा सूचनाका सङ्गालो हुन्; अर्थात् यी केवल नाम हुन्। सम्भवतः यी परमाणु आदि इँटाभन्दा पनि बढी अवास्तविक छन्। ती नाम त हुन्, तर कसका? यो अब व्यक्तिगत धारणाको विषय बन्न पुग्छ। के तिनको कुनै स्वरूप छ? यस प्रश्नमा तपाईंले पाउने उत्तर पुनः अनेकौँ विवरण, नमुना र मतहरूको सङ्गालो भन्दा बढी केही हुने छैन।
यद्यपि, ती अझै पनि केही त हुन्। ती केही न केही ऊर्जा हुन्। होइन त? वास्तवमा म तपाईंलाई निराश तुल्याउन त चाहन्नँ, तर 'ऊर्जा' त केवल परिवर्तनको मात्रालाई दिइएको एउटा नाम मात्र हो। यो त परिवर्तनको एउटा मापन मात्र हो। ऊर्जा नामको त्यस्तो कुनै एकल अनुभव छैन, यो पुनः एउटा नाम र एउटा अवधारणा मात्र हो। अब यसको न त कुनै स्वरूप छ, न त यहाँ वास्तवमै कुनै ठोस अनुभव नै विद्यमान छ। यस्तो प्रतीत हुन्छ कि हामी नाम र रूपहरूको एउटा घना जङ्गलमा हराएका छौँ, जबकि यसको गहिराइमा प्रवेश गर्दै गर्दा हामी यसैलाई 'वास्तविकता' भनिरह्यौँ।

हेर्नुहोस्, तर एउटा विचार त छ नि, विचार मनभित्र हुन्छ र त्यसैले विचारको आफ्नै एउटा यथार्थ त होला नि! यो सुन्दा त 'विचारवाद' जस्तै लाग्दछ! हो, यो पनि एउटा अनुभव नै हो। आउनुहोस्, यसको पनि परीक्षण गरौँ। एउटा विचार त स्मृतिमा सञ्चित अनुभवका छायाहरूको एउटा पुञ्ज मात्र हो। यी विचार र स्मृति त अनुभवहरूको सङ्गालोलाई दिइएका नाम मात्र हुन्। अझ भन्नुपर्दा ती निराकार छन्, यस अर्थमा कि तिनलाई शरीरमा रहेका इन्द्रियहरूद्वारा महसुस गर्न सकिँदैन। यो भन्न सकिन्छ कि यसको एउटा मानसिक स्वरूप हुन्छ र त्यसका साथ एउटा नाम जोडिएको हुन्छ। यसैगरी अन्य सबै मानसिक स्वरूप र नामहरू पनि हुन्छन्। ती अन्य अनुभवहरूमा आश्रित हुन्छन् र आफ्नो ठाउँमा वास्तविक वा स्वतन्त्र रूपमा विद्यमान हुन सक्दैनन्।

त्यसो भए के स्मृति वास्तविक छ त? अहँ, यो पनि अनुभवहरूको एउटा समूहलाई दिइएको नाम मात्र हो। अनि यो पनि कुनै एकल वा स्वतन्त्र अनुभव होइन, यो त केवल एउटा विचार मात्र हो। सम्भवतः यथार्थको कसीमा घोटेर हेर्दा यो इन्द्रियहरूका माध्यमले देखिने स्थूल रूपहरूभन्दा निकै टाढा छ। स्मृति पनि आफ्ना विषयवस्तु वा सामग्रीहरूमा नै निर्भर रहन्छ, अन्यथा यसको पनि कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व छैन। मन त केवल स्मृति र त्यसका प्रक्रियाहरूको एउटा जालो मात्र हो जस्तै संवेदना, विचार र भावनाहरू आदि। मन स्वयं पनि मनभित्रै रचिएको एउटा नाम मात्र हो।
तर म त विद्यमान छु, म यहाँ छु" सम्भवतः यसो भनिरहँदा तपाईंले आफ्नै शरीरतर्फ सङ्केत गरिरहनुभएको छ। तर यसलाई पुनः एकपटक जाँच्नुहोस् के यो शरीर वास्तविक छ त? वा यो त केवल बदलिइरहने अनुभवहरूको सङ्गालोलाई दिइएको एउटा नाम मात्र हो? कल्पना गर्नुहोस् कि तपाईं 'नियो' हुनुहुन्छ र म 'मर्फियस' को स्वरमा तपाईंलाई यो प्रश्न सोधिरहेको छु। केवल रमाइलोका लागि मात्र, किनकि यो गम्भीर कसरी हुन सक्छ र? के तपाईं यस 'वास्तविकता' लाई गम्भीरतापूर्वक लिन सक्नुहुन्छ? शरीर त विभिन्न अङ्ग र प्रणालीहरूमा आश्रित रहन्छ; यो तिनैको सङ्ग्रहलाई दिइएको एउटा नाम हो, जुन सदैव परिवर्तनशील छ।

अङ्गहरू कोष (cells) आदिका सङ्ग्रह हुन्। यदि तपाईंलाई 'म मनका रूपमा विद्यमान छु' भन्ने लाग्छ भने, हामीले त माथिका वाक्यहरूमै यसको वास्तविकतालाई ध्वस्त पारिसकेका थियौँ। अब तपाईंले सबै कुरा बुझिसक्नुभयो होला। तपाईं स्वयं पनि हुनुहुन्न र त्यसैले अब यहाँ तपाईंको भन्ने केही पनि छैन। शरीर त भोजन वा ऊर्जा हो जसले यो स्वरूप धारण गरेको छ; विचार त मनको ऊर्जा वा गति मात्र हो। यो ऊर्जा सूर्यबाट आउँछ, जुन आकाशमा चम्किरहेको छ। तपाईं जो वास्तवमा तपाईं हुनुहुन्न वास्तवमै स्वतन्त्र हुनुहुन्न; जसले यो शरीर र मन निर्माण गरेको छ, त्यसबाट अलग्गिएर तपाईं स्वतन्त्र रूपमा अस्तित्वमा रहनै सक्नुहुन्न।

यो 'व्यक्ति' त केवल एउटा नाम, एउटा अवधारणा वा एउटा विचार मात्र हो। विडम्बना त यो छ कि 'व्यक्ति' शब्दको अर्थ हुन्छ एक जना, जसलाई थप विभाजित गर्न सकिँदैन; तर यहाँ जे-जति विद्यमान छ, ती सबै अझ सूक्ष्म विभाजन, अझ आश्रित सङ्ग्रह र अझ धेरै नामहरू मात्र हुन्। यहाँ न कुनै 'स्व' छ, न कुनै 'म', न त कुनै 'तपाईं' नै। जे सुकै होस्, तर पर्दामा दुई अभिनेताहरूको यो क्षणिक उदय निकै रोचक थियो; एउटा चलचित्र, एउटा नाटक, जुन अत्यन्तै मनोरञ्जनात्मक रह्यो।
अब यहाँ सबै थोक ध्वस्त भइसकेको छ, यहाँ सार्थक भन्नु केही पनि बाँकी छैन। अन्ततः हामीले के पाउँछौँ भने यहाँ केवल परिवर्तनशील अनुभवहरू छन् र वस्तुहरूको यस्तो सङ्ग्रह छ, जसलाई विभिन्न नामहरू दिइएको छ। अनि त्यस सङ्ग्रहभित्र जे-जति छन्, ती स्वयं पनि सङ्ग्रह नै हुन्। ती सबै आश्रित वस्तुहरू हुन्, जसमध्ये कुनैको पनि कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व छैन। एउटाको पनि छैन। वास्तविकता, जेसुकै होस्, त्यो केवल नाम र रूपहरू बाहेक अरू केही पनि होइन।

यी पनि स्थिर छैनन्, ती सदैव रूपान्तरित भइरहन्छन् र अनित्य छन्। कहिलेकाहीँ हामी यसैलाई भ्रम वा मिथ्या भन्दछौँ। यसको अर्थ यो हो कि त्यहाँ केही त छ, तर त्यो त्यस्तो होइन, जस्तो हामीले सोचेका छौँ। यसैलाई 'माया' पनि भनिन्छ। अनि यो स्पष्ट रूपमा मनभित्रै छ, त्यसैले हामी यसलाई 'मन-निर्मित भ्रम' मात्र भन्दछौँ; जबकि हामीलाई यो पूर्णतः ज्ञात छ कि 'मन' नामको पनि कुनै वास्तविक वस्तुको अस्तित्व नै छैन।
वास्तविकता जुन अहिले आफैँमा एउटा विरोधाभासी शब्द बनेको छ यसको अर्को नाम 'भ्रामक अनुभव' वा केवल 'अनुभव' मात्र हो। जे प्रकट छ, त्यही नै अनुभव हो। बस, यति मात्र हो। यो केवल नाम र रूपको एउटा सङ्गालो हो। के यो सत्य हो? के यो झुट हो? वा के यो दुवैको मिश्रण हो? यसले केही फरक पार्दैन; किनभने उत्तरहरू पुनः नाम र रूपहरूका अझ ठूला थुप्राहरूका रूपमा मात्र प्राप्त हुन्छन्।
तपाईं आफ्नो फुर्सदिलो तर भ्रामक समयमा यसको अझ गहिरो परीक्षण गर्ने प्रयास गर्न सक्नुहुन्छ, तर यहाँ कुनै पनि परम-तत्व वा आधार विद्यमान छैन। यहाँ सबै थोक रिक्त छ। यस शून्यताको विराट सम्भावनामा केही न केही 'भइरहेको छ' भन्ने एउटा भ्रम मात्र छ। बुझ्नुहोस् कि यो वाक्य पनि नाम र रूप मात्र हो। यसभन्दा बढी अरू केही भन्न सकिँदैन। यही नै अन्तिम वाक्य हो।

टेलीग्राम ब्राउज़र चेतावनी

ज्ञानाक्षर

नाम रूप (नेपाली)

रोशन