बौद्धिक क्षमता को विकास (नेपाली )

**यो अनुवाद पूज्य गुरु तरुण प्रधानज्यूको अंग्रेजी आलेख How To Cultivate Intelligence लाई ज्ञानको प्रसार, संरक्षण तथा सेवाको पवित्र उद्देश्यले तयार गरिएको एक सरल भाषान्तरण हो। यस लेख तयार पार्न कृत्रिम बुद्धिमत्ताको पनि सहयोग लिइएको छ।**

*यो लेख ज्ञानमार्गका साधकहरूका लागि हो। यो जानकारी सर्वसाधारणका लागि होइन, र यसलाई राम्रोसँग नबुझी प्रयोग गर्दा हानिकारक हुन सक्छ।*

बुद्धि 
 बुद्धिलाई सन्दर्भ अनुसार धेरै प्रकारले परिभाषित गर्न सकिन्छ। ज्ञान मार्गको सन्दर्भमा, यसलाई मनका ती क्षमताहरूको समूहका रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ जुन यसको अस्तित्वका लागि अनिवार्य हुन्छन्। यहाँ मन एउटा बहुस्तरीय संरचना हो। यी तहहरूका बारेमा विस्तृत चर्चा 'भाइब्रोनिक्स' (Vibronics) को भिडियो शृङ्खलामा प्रस्तुत गरिएको छ। यी क्षमताहरू धेरै तहहरूमा विभाजित छन्, वा सरल शब्दमा भन्नुपर्दामनको प्रत्येक तहको आफ्नै बुद्धि वा क्षमताहरूको एउटा समूह हुन्छ। यसले हामीलाई मनका तहहरूका आधारमा बुद्धिलाई मोटामोटी रूपमा वर्गीकरण गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। जब हामी यो तहगत संरचनामा माथि जान्छौँ, यी क्षमताहरू अझ बढी परिष्कृत हुँदै जान्छन्, र यसलाई निम्न स्तरको तुलनामा 'उच्चतर बुद्धि' भन्न सकिन्छ; तर यो कुरा ध्यानमा राख्नुहोस् कि यी सबै क्षमताहरू अति नै महत्त्वपूर्ण छन्।

प्राकृतिक बुद्धि 
 भौतिक जगत वा जैविक जगतका नियमहरूलाई प्रकृतिमा देखा पर्ने क्षमता वा विशेषताका रूपमा हेर्न सकिन्छ। जलवायु, उद्विकास, पारिस्थितिक प्रणाली र विभिन्न स्व-सञ्चालित प्रणालीहरू यसका उदाहरण हुन्। यी बाहिरबाट हेर्दा कुनै मनसाय वा बुद्धिका सूचक जस्ता देखिन्छन्, तर वास्तवमा त्यस्तो होइन। यी क्षमताहरू अति नै आधारभूत छन् र यिनलाई मानवीकरण गरिनु हुँदैन, न त मानव बुद्धिसँग समान स्तरमा राखिनु पर्छ, जुन बुद्धिको एउटा विकसित रूप हो।

शारीरिक बुद्धि 
 मानव शरीर वा अन्य प्राणीका शरीरहरूमा पाचन गर्ने, प्रजनन गर्ने, वृद्धि हुने, स्वयंको मर्मत गर्ने वा रोगहरूसँग लड्ने क्षमता हुन्छ। यसलाई यसको बुद्धिका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यसलाई विशिष्ट परिस्थितिहरूमा के गर्ने भन्ने थाहा हुन्छ। उदाहरणका लागिघाउ निको पार्नु, गर्भावस्थामा दूध उत्पादन गर्नु आदि। यो धेरैजसो सीमित र जन्मजात रूपमै निर्धारित हुन्छ, यद्यपि यसमा सिक्ने प्रक्रिया पनि थोरै मात्रामा हुन्छ, जस्तै कि प्रतिरक्षा प्रणालीमा। शरीरको प्रत्येक कोषिकाको आफ्नै प्राकृतिक बुद्धि, स्मृति र प्रक्रियाहरू हुन्छन्।

सामाजिक बुद्धि 
 यी क्षमताहरू धेरै जनावरहरूमा पाइन्छन् र मानवमा सबैभन्दा बढी विकसित भएका छन्। उदाहरणका लागिसामाजिक संरचनामा अस्तित्व रक्षाका लागि सक्षम बनाउने क्षमताहरू, जस्तै अरूसँग सञ्चार गर्ने क्षमता, जीविकोपार्जन गर्ने, धन आर्जन गर्ने, र उपयोगी काम वा जागिर गर्ने क्षमता। यसमा पारस्परिक लाभका लागि सम्बन्ध गाँस्ने, जीवनसाथी खोज्ने, प्रतिरक्षा गर्ने, सामाजिक खुड्किलाहरू चढ्ने, मानिसहरूलाई प्रभावित पार्ने, नेतृत्व गर्ने, युद्ध सञ्चालन गर्ने आदि पर्दछन्। यसलाई व्यावहारिक बुद्धि, उत्तरजीविता बुद्धि वा केवल 'चातुर्य' भन्न सकिन्छ।

भावनात्मक बुद्धि
 आफ्नो र अरूको संवेग वा भावनाको अवस्था पहिचान गर्ने क्षमता, भावनाहरूलाई नियन्त्रण गर्ने र अरूप्रति सहानुभूति राख्ने क्षमता, अरूसँग प्रगाढ सम्बन्ध गाँस्ने क्षमता, नैतिकता र सौन्दर्यबोध आदिलाई संवेगात्मक बुद्धि भन्न सकिन्छ। यसको अर्थ भावनाविहीन हुनु, भावना नभएको बहाना गर्नु वा भावनालाई दबाउनु होइन, बरु यी क्षमताहरूको पूर्ण सदुपयोग गर्नु हो। यसलाई सामान्यतया 'भावना वा संवेदना हुनु' भनेर चिनिन्छ। धेरैजसो मानिसमा यी क्षमताहरू हुन्छन्, तर कसैमा यसको थोरै वा धेरै कमी हुन सक्छ।

तार्किक बुद्धि
 ज्ञान प्राप्त गर्ने र त्यस ज्ञानको उपयोग गर्ने क्षमता, जटिल कार्यहरू सिक्ने योग्यता, कला, तार्किक तथा विवेकपूर्ण चिन्तन, जिज्ञासा, खोज र आविष्कार गर्ने क्षमता, अभियांत्रिक तथा गणितीय क्षमताहरू, उपकरणहरूको प्रयोग, निर्माण तथा सृजनशीलता, कठिन विषयहरू बुझ्ने र तिनमा गहिरो चिन्तन गर्ने क्षमता, समस्या समाधान, निर्णय क्षमता, योजना निर्माण, शिक्षण, जटिल परियोजनाहरूको व्यवस्थापन, अमूर्त चिन्तन, सत्य र असत्यको भेद छुट्याउने क्षमता आदि। स्पष्ट रूपमा यो सूची अत्यन्तै लामो छ, र साधारण मानिसहरूले यसैलाई बुद्धि भन्छन्। यी गुणहरू केवल मानिसहरूमा मात्र पाइन्छन्, तर सबै मानिसहरूमा भने पाइँदैनन्।

आध्यात्मिक बुद्धि
 मूलभूत प्रश्नहरू उठाउने क्षमता, गहिरा अर्थहरूमा चिन्तन गर्ने योग्यता, आध्यात्मिक लक्ष्य र मार्गहरू हुनु, आध्यात्मिकता र गुरुहरूको लाभ तथा महत्त्व पहिचान गर्ने क्षमता, विभिन्न दर्शनहरूको समझ, उच्च सत्यको खोज, आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई जान्ने क्षमता, मानव जीवनको अर्थ र यसको उच्च उद्देश्य पत्ता लगाउने सामर्थ्य, तथा आध्यात्मिक ज्ञानको प्रकाशमा जीवन बिताउने क्षमता। यसमा अरूलाई मार्गदर्शन गर्ने योग्यता, व्यापक प्रज्ञा र सबैको सेवा गर्न चाहने भावना पनि समावेश हुन्छ।कम्ती मा भन्नुपर्दा पनि, यी क्षमताहरू अत्यन्तै दुर्लभ छन्।

लक्षणहरू
 अब तपाईंले बुद्धि के हो भन्ने कुरा बुझिसकेपछि, त्यसलाई कसरी पहिचान गर्ने भन्ने जान्नु पनि अर्थपूर्ण हुन्छपहिले आफ्नै भित्र, त्यसपछि अरूमा। यसरी तपाईंले कुन-कुन क्षमताहरूको कमी छ भन्ने पत्ता लगाउन सक्नुहुन्छ र तिनलाई विकास गर्न आवश्यक कदम चाल्न सक्नुहुन्छ। तर सबैभन्दा पहिले बुद्धिको अभावका लक्षणहरू जान्नु उपयोगी हुन्छ, जसलाई सामान्य रूपमा मूर्खता पनि भनिन्छ। स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, प्रत्येक तह वा प्रत्येक वर्ग आफ्नै किसिमको मूर्खताबाट प्रभावित हुन सक्छ।

मूर्खताका लक्षणहरू
 यो पूर्ण सूची होइन, यी केवल उदाहरण मात्र हुन्। ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने तल्लो तहका कमजोरीहरू माथिल्ला तहहरूसँग पनि सँगसँगै देखिन सक्छन्। प्रायः यी सबै रूपहरू एकैसाथ पाइन्छन्।

परिवेश:
 - फोहोर परिवेश, फोहोर घर वा कपडा, अस्वच्छता, अव्यवस्था र अस्तव्यस्तता, घर वा कार्यालयको स्थानमा अनुशासनको कमी, वा कहिलेकाहीँ सम्पूर्ण शहर र देशमै अव्यवस्था।
 - अत्यधिक भीडभाड, प्रदूषण, र हल्लाखल्ला।

'शरीर:
 - अव्यवस्थित शरीर, रोगग्रस्त अवस्था।
 - अत्यन्त दुब्लो वा अत्यन्त मोटोपन भएको शरीर।
 - खराब खाने बानी। लतहरू।
 - यस्ता व्यक्तिहरूमा परिवेशसँग सम्बन्धित लक्षणहरू पनि देखिन्छन्।

सामाजिक:
 - प्रभावकारी रूपमा संवाद गर्न नसक्ने, साथीहरू वा सम्बन्धहरूको अभाव, वा खराब संगतमा रहने।
 - गरिब, दासजस्तो मानसिकता भएको। राम्रो कामको अभाव, कडा परिश्रम गर्न नसक्ने।
 - हिंसात्मक, आक्रामक वा आपराधिक प्रवृत्ति। अत्यधिक हाबी हुने, छलकपट गर्ने, झूट बोल्ने, अरूलाई खुसी पार्न खोज्ने, चाकडी गर्ने।
 - खाना, आश्रय र सुरक्षाका लागि अरूमा निर्भर। डरपोक, आत्मविश्वासको कमी। केही कुरा पाउन झगडा गर्ने वा धम्की दिने। ईर्ष्यालु र अत्यधिक प्रतिस्पर्धी।
 - नस्लवादी वा अतिराष्ट्रवादी प्रवृत्तिहरू।
 - आवश्यक हुँदा पनि मानिसहरूबाट टाढा रहने, असामाजिक।
 - आधारभूत शिष्टाचार र व्यवहारको अभाव।
 - यस्ता व्यक्तिहरूमा माथि उल्लेख गरिएका दुवै प्रकारका कमजोरीहरू पनि देखिन सक्छन्।

भावनात्मक:
 - भावनाहरूमा नियन्त्रण गर्न नसक्नेसकारात्मक होस वा नकारात्मक।
 - अरूको भावनात्मक अवस्थालाई बुझ्न नसक्ने। मनोविकृत उदासीनता। नैतिकता वा सौन्दर्यबोधप्रति विकृत समझ।
 - अस्पष्ट स्वर, गुन्गुनाएर बोल्ने वा भक्भकाउने।
 - निस्वार्थ प्रेम गर्न नसक्ने, स्वार्थी र अती हिसाबकिताब वाला स्वभाव।
 - दबिएका वा दमन गरिएका भावनाहरू। आवेगशीलता। बाध्यकारी प्रवृत्ति। मानसिक रोगहरू। अत्यन्त तीव्र भावनाहरू। अनियन्त्रित भावनाहरू।
 - यस्ता व्यक्तिहरूमा माथि उल्लेख गरिएका सबै प्रकारका कमजोरीहरू पनि देखिन सक्छन्सामाजिक, शारीरिक वा परिवेशसँग सम्बन्धित।

तार्किक:
 - निरक्षर, अशिक्षित, अज्ञानी।
 - नयाँ कुरा सिक्न नसक्ने, कुनै सीप नहुने, कमजोर संवाद क्षमता र कमजोर भाषा कौशल। कुराकानीमा अप्रिय। राम्रोसँग पढ्नलेख्न नसक्ने।
 - कट्टर, धार्मिक र जड विश्वास प्रणाली। अन्धविश्वासी, अतिवादी, प्रगति-विरोधी। आलोचनात्मक सोचको अभाव। प्रश्न नगरी सबै कुरा स्वीकार गर्ने। सजिलै धोका खाने र नियन्त्रीत हुने।
 - सृजनशीलताको अभाव, केही नयाँ गर्न नसक्ने।
 - सबैभन्दा साधारण अवधारणाहरू पनि नबुझ्ने। तार्किक कथनहरू बुझ्न नसक्ने।
 - एकाग्रता र धैर्यको अभाव।
 - बुद्धिमान मानिसहरूबाट डराउने, आफू सुरक्षित महसुस गर्न कम बुद्धि भएका मानिसहरूसँग मात्र बस्न खोज्ने।
 - प्रश्न नगर्ने तर बहस वा झगडा गर्ने।
 - विषयमा लामो समय टिक्न नसक्ने।
 - झयाउलाग्दो र एकरस। रुचिहीन। कि त अत्यधिक बोल्ने कि त अत्यन्त कम। असंगत बोली र सोच।
 - आफ्नै बुद्धिलाई अत्यधिक ठान्ने, म सबै जान्छु वा अरू सबै मूर्ख छन् भन्ने भ्रम। अत्यधिक घमण्ड र अहंकार। देखावटी र सतही।
 - निर्णय लिन नसक्ने, अतार्किक निर्णय गर्ने।
 - उच्च स्तरको बुद्धि आवश्यक पर्ने जटिल विषय सामना गर्दा निदाउने, विषय परिवर्तन गर्ने।
 - अत्यधिक पक्षपाती, संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहहरूले ग्रस्त।
 - श्रेष्ठता-बोध।
 - जिज्ञासाको अभाव।
 - अमूर्त विचार गर्न वा अवधारणा निर्माण गर्न नसक्ने।
 - यो सूची अत्यन्तै लामो छ। यस्ता व्यक्तिहरूमा भावनात्मक तह र त्यसभन्दा तल्ला तहका सबै प्रकारका कमजोरीहरू पनि देखिन सक्छन्। यही अवस्थालाई सामान्य रूपमा मूर्खता भनिन्छ।

आध्यात्मिक:
 - जीवनमा कुनै उच्च लक्ष्य नहुनु। न गुरु, न मार्ग।
 - आध्यात्मिकतालाई धर्म, अन्धविश्वास वा रहस्यवादका रूपमा गलत रूपमा बुझ्नु।
 - जिज्ञासाको अभाव। प्रश्न नगर्ने।
 - सत्यको कुनै स्पष्ट धारणा नहुनु। तथाकथित बुद्धिमान व्यक्ति, प्रसिद्ध मानिस वा नेताहरूबाट उधारो लिइएका विश्वासहरू।
 - अनुसन्धान र अन्वेषण गर्ने इच्छा नहुनु। जड विचारधाराहरू।
 - अत्यधिक तार्किक र विवेकप्रधान हुनु, छोड्न नसक्ने र बुद्धिको सीमालाई नचिन्ने।
 - आत्मबोधको अभाव।
 - भौतिक संसारलाई नै एकमात्र सत्य ठान्नु, भौतिकवादी दृष्टिकोण।
 - विज्ञान वा दर्शनप्रति कुनै रुचि नहुनु।
 - शास्त्र, गुरु वा साधकहरूको अपमान गर्नु।
 - अत्यन्तै झ्याउ लाग्दो र दोहोरिने स्वभाव।
 - प्रज्ञा र गहिरो समझको अभाव।
 - अरूलाई सहयोग र सेवा गर्ने चाहनाको कमी।
 - आध्यात्मिकताको नाममा अनौठा अभ्यासहरू गर्नु वा पन्थहरूमा संलग्न हुनु।
 - मनलाग्दी वा आफैंले बनाएका अभ्यासहरू गर्नु। वास्तविक गुरुको सामना गर्नबाट टाढा रहनु।
 - कुनै विशेष मार्ग वा परम्पराप्रति अहंकार र आसक्ति।
 - देखावटी लागि आध्यात्मिक बन्नु। ज्ञान र आध्यात्मिक उपलब्धिको नाटक गर्नु।
 - नक्कली गुरुहरू।
 - शास्त्र र ग्रन्थहरूको गलत वा बनावटी व्याख्या गर्नु।

बुद्धिका लक्षणहरू
 सम्भवतः तपाईंले अनुमान गरिसक्नुभएको होला कि यी अधिकांश रूपमा मूर्खताका विपरीत गुणहरू हुन्। तथापि, यहाँ छोटो सूची प्रस्तुत गरिएको छ। पहिलेझैँ, उच्च बुद्धि प्रायः तल्ला तहका सबै प्रकारका गुणहरूसँगै पाइन्छ, तर तल्ला तहमा उच्च तहका गुणहरू नहुन सक्छन्। वास्तवमा, यी सबै गुण र क्षमताहरू एउटै व्यक्तिमा हुनु अत्यन्तै दुर्लभ कुरा हो।

परिवेश:
 - स्वच्छ, सुन्दर, व्यवस्थित र न्यूनतावादी।
 - व्यवस्था र अनुशासनप्रति कदर देखाउने।
 - राम्रो वास्तुकला, सौन्दर्य र समृद्धि देखिनु।
 - प्राकृतिक, शान्त र कम भीडभाड भएका परिवेशलाई प्राथमिकता दिने।

शारीरिक:
 - स्वस्थ र सुन्दर शरीर।
 - अत्यधिक सजावटविहीन।
 - आवश्यक मात्रामा स्वच्छ, स्वादिलो र सरल भोजन।
 - आकर्षक तर अश्लील नभएको।
 - शरीरलाई अन्तिम लक्ष्य होइन, केवल साधनको रूपमा लिने।

सामाजिक:
 - विनम्र, प्रेमिल र दयालु।
 - उचित स्थानमा स्थापित र सम्मानित। समृद्ध तर अति नगर्ने।
 - एकान्त मन पराउने, थोरै मित्र र थोरै सम्बन्ध हुने; संख्याभन्दा गुणस्तरलाई महत्त्व दिने।
 - न्यूनतावादी।
 - स्वतन्त्र र आत्मविश्वासी।
 - कुनै नेता वा धर्मको अनुकरण नगर्ने। स्वतन्त्रतालाई प्रेम गर्ने।
 - साहसी, नियन्त्रण वा हेरफेर गर्न गाह्रो। शक्तिशाली तर शक्तिको दुरुपयोग नगर्ने।
 - सबैसँग समान व्यवहार गर्ने तर आसक्त नरहने।
 - अत्यन्तै सानो परिवार रुचाउने वा अविवाहित रहने।

भावनात्मक:
 - भावनाहरूमा राम्रो नियन्त्रण।
 - सबै भावनाहरू हुन्छन्, तर तिनको दास हुँदैन।
 - अरूलाई राम्रोसँग बुझ्ने र भावनात्मक सहयोग प्रदान गर्ने।
 - रसिलो र रमाइलो संगत।
 - दबिएका भावनाहरू नहुनु।
 - राम्रो मानसिक स्वास्थ्य।
 - भावना वा आवेगको आधारमा निर्णय नगर्ने।
 - न अत्यधिक नाटकीय, न अत्यन्तै नीरस।

तार्किक:
 - अत्यन्त विवेकपूर्ण र तार्किक।
 - समस्या समाधान गर्ने, उपाय खोज्ने, गहिरो सोच्ने, लामो समयसम्म विचार गर्ने, एकाग्रता र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता।
 - उच्च शिक्षित, अध्ययनशील, भाषामा राम्रो पकड।
 - उच्च सीपयुक्त। आत्मप्रेरित।
 - अन्धविश्वासविहीन, आलोचनात्मक क्षमता भएको, संशयवादी।
 - कुराकानीमा रुचिकर, अत्यन्तै आकर्षक र सकारात्मक।
 - आविष्कारक, वैज्ञानिक, अभियंता, गणितज्ञ, कलाकारआफ्नो क्षेत्रमा विशेषज्ञ। यस्ता व्यक्तिहरूले मानव सभ्यतालाई अगाडि बढाउँछन्।
 - सामाजिक कल्याणमा योगदान दिने।
 - विषयहरूमा गहिरो र समग्र रूपमा छलफल गर्ने।
 - निर्णयात्मक नहुने(Not judgemental)। संज्ञानात्मक तथा अन्य पूर्वाग्रहहरूबाट मुक्त।
 - बुद्धिमान मानिसहरूको संगत रुचाउने, मूर्ख मानिसहरूबाट टाढा रहने।
 - एकान्त, मनन, पठन, लेखन र कलालाई प्राथमिकता दिने।
 - सृजनशील, नयाँ सीपहरू सजिलै सिक्ने।
 - आफ्ना गल्तीहरू स्वीकार गर्ने र छिटो सुधार गर्ने।
 - झगडा होइन, प्रश्न र उत्तरलाई महत्त्व दिने।
 - अरूका दृष्टिकोणको सम्मान गर्ने र अरूबाट सिक्ने।
 - सामान्यतया यस्ता व्यक्तिलाई नै बुद्धिमान भनिन्छ, तर यो त हिमाल केवल सानो टुप्पो मात्र हो।

आध्यात्मिक:
 - अत्यन्त जिज्ञासु। स्वतन्त्रताप्रतिको तीव्र चाहना।
 - सामाजिक र तार्किक सीमाभन्दा पर सोच्ने।
 - जीवनको उच्च लक्ष्य भएको, मार्ग भएको, गुरु वा शिक्षक भएको।
 - रहस्यमय तत्त्वप्रति आकर्षित हुने।
 - गहिरो वा उच्च ज्ञान भएको; आत्मबोध नै मानिसले प्राप्त गर्न सक्ने सर्वोच्च ज्ञान हो।
 - सांसारिक ज्ञान र समाजप्रति थोरै वा कुनै रुचि नहुनु।
 - तथ्यहरू कण्ठस्थ गर्नुभन्दा सारतत्त्वमा ध्यान दिने।
 - आध्यात्मिकता, दर्शन र विज्ञानप्रति गहिरो रुचि।
 - सांसारिक नभएको, तल्लो वा भौतिक महत्वाकांक्षा नहुने।
 - सरल र न्यूनतावादी जीवन। कि त परिवार र मित्र नहुने, वा केवल नाममात्रका हुने।
 - प्रज्ञावान र प्रेमिल। अरूलाई सेवा गर्ने र शिक्षा दिने प्रवृत्ति।
 - एकान्त वा गुरु, ज्ञानी वा अन्य साधकहरूको संगत रुचाउने।
 - आध्यात्मिक प्रगतिका लागि तीव्र चाहना र आफ्ना सीमाहरू त्याग्ने दृढ आकांक्षा।

बुद्धि बढाउने उपायहरू
 तपाईंले देख्नुभएको जस्तै, यो समग्र विषय हो र अत्यन्तै कठिन पनिकम्तीमा पनि यो कुनै सप्ताहन्तमै सकिने काम होइन। आफ्नो बुद्धि बढाउन परिश्रम, अनुशासन र धैर्य चाहिन्छ। तर यसको लाभ अत्यन्त ठूलो हुन्छ। मनका अन्य क्षमताजस्तै बुद्धि पनि बढाउन सकिन्छ; यसको सीमा आकाश मात्र हो।

आफ्ना कमजोरीहरू पहिचान गर्नुहोस्
 अब बुद्धिलाई तहतहमा विभाजन गरेर हेर्नुको लाभ तपाईंलाई स्पष्ट हुनेछ। प्रत्येक तहमा आफ्ना कमजोरीहरू खोज्नुहोस् र तिनलाई एकएक गर्दै हटाउँदै जानुहोस्। फुटाउनुस राजगर्नुहोस।
 माथि प्रस्तुत गरिएका लक्षणहरूले यसमा सहायता गर्न सक्छन्। तपाईंभित्र कम बुद्धि देखाउने लक्षणहरूको सूची बनाउनुहोस्, त्यसलाई गोप्य राख्नुहोस्, र त्यसैमा काम गर्नुहोस्।
 यस महान काममा गुरु वा शिक्षकको सहयोग स्वाभाविक रूपमा अत्यन्त उपयोगी हुन्छ। तपाईं बुद्धिका लक्षणहरूको पनि सूची बनाउन सक्नुहुन्छ र तिनलाई अझ बलियो बनाउन अभ्यास गर्न सक्नुहुन्छ।
 सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुराबाट सुरु गर्नुहोस्; सानासाना विवरणमा अल्झिनुहोस्।

परिवेश
 - आफ्नो परिवेशलाई शुद्ध बनाउनुहोस्। भीडभाड र हल्लाबाट टाढा रहनुहोस्।
 - व्यवस्थित र स्वच्छ घरले समय बचाउँछ र अलमल कम गर्छ। कम वस्तु हुनु भनेको कम खर्च, सरसफाइ र मर्मतसम्भारको कम आवश्यकता, र महत्वपूर्ण कामका लागि बढी समय हुनु हो।
 - न्यूनतावादी बन्नुहोस्, अर्थात् अनावश्यक वस्तुहरू हटाएर आरामदायक र उच्च गुणस्तरको जीवन जिउनुहोस्। कम नै धेरै हो।
 - देखावटीपन र हीनभावना मूर्खताको निश्चित संकेत हो।
 - यथासम्भव प्राकृतिक र सुन्दर परिवेशमा बस्नुहोस्। शुद्ध वातावरणको स्वाभाविक परिणाम स्वस्थ शरीर हो।

शरीर
 - शरीरमा भएका कुनै पनि रोग वा समस्याहरू पहिचान गरी सकेसम्म चाँडो उपचार गराउनुहोस्। अस्वस्थ शरीरले अन्य तहहरूको बुद्धिमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्छ यो कुरा तपाईंले अवश्य महसुस गर्नुभएको होला।
 - यहाँ पनि न्यूनतावाद उपयोगी हुन्छ। पौष्टिक र सरल शाकाहारी भोजन गर्नुहोस्। कम नै राम्रो हो। अत्यधिक खानु वा कुपोषणदुवैले बुद्धि घटाउँछन् र रोग उत्पन्न गर्छन्।
 - भन्नै नपर्ने कुरा हो लतहरू र खराब बानीहरू त्याग्नुहोस्, शरीरको दुरुपयोग नगर्नुहोस्।
 - शरीरका प्राकृतिक आवश्यकताहरू दबाउनु हुँदैन; ती ढिलोचाँडो रोगको रूपमा प्रकट हुन्छन्।
 - पर्याप्त निद्रा लिनुहोस्।
 - शरीरलाई स्वच्छ, स्वस्थ र सुन्दर राख्नुहोस्, तर यसप्रति अत्यधिक आसक्त नहुनुहोस्, जबसम्म तपाईं पेशागत रूपमा फेसन मोडेल होइन्।
 - अस्वस्थ शरीरलाई आकर्षक देखाउन महँगा र अश्लील कपडा वा गहना प्रयोग गर्नु मूर्खताको संकेत हो; यो वास्तविक समस्यालाई लुकाउने प्रयास मात्र हो। स्वस्थ र सुगठित शरीर साधारण जीवनमा पनि सुन्दर देखिन्छ।
 - याद राख्नुहोस्, शरीर केवल तपाईंको साधन हो र अस्थायी छ, यसको राम्रो उपयोग गर्नुहोस्।
 - उमेरसँगै शरीर स्वाभाविक रूपमा कमजोर हुँदै जान्छ, र यसको परिवर्तनशील आवश्यकताअनुसार आफूलाई ढाल्नु नै बुद्धिमानी हो, फेरि जवान बनाउन जबरजस्ती गर्नु होइन। यसले बुद्धि बढाउँदैन, किनकि बुद्धि जीवनका अनुभवहरूको स्वाभाविक परिणाम हो। यदि तपाईं उपयोगी र राम्रो जीवन जिउनुहुन्छ भने उमेरसँगै बुद्धि आफैं बढ्दै जान्छ।
 - राम्रो स्वास्थ्य केवल बुद्धिको कारण मात्र होइन, सुखको पनि कारण हो।

सामाजिक
 - यहाँ पनि न्यूनतावाद नै मूल मन्त्र हो। कम मानिस, कम काम, समयको कम अपव्यय। प्रायः मानिसहरूले असहजता पैदा गर्छन्, मनलाई विषाक्त बनाउँछन्, दुःख दिन्छन् र बुद्धि घटाउँछन्। यसको कारण बहुसंख्यक मानिसहरू अपरिष्कृत हुनु हो। संसार यस्तै छ। उनीहरूलाई सुधार्ने प्रयास गर्नुको सट्टा आफूलाई सुधार्नु नै बुद्धिमानी हो।
 - आरामदायक जीवनका लागि जति आवश्यक छ त्यति मात्र कमाउनुहोस्; लोभी र भ्रष्ट भौतिकवादी मानिसहरूसँग प्रतिस्पर्धा नगर्नुहोस्। त्यो मूर्खता हो र दुःखको कारण हो।
 - मूर्ख मानिसहरू, पन्थहरू, धार्मिक तथा राजनीतिक अतिवादीहरूबाट जसरी पनि टाढा रहनुहोस्; नत्र तपाईं पनि उनीहरूजस्तै बन्दै जानुहुन्छ।
 - मित्रहरूको संख्या न्यूनतम राख्नुहोस्, संख्याभन्दा गुणस्तरमा ध्यान दिनुहोस्। प्रज्ञावान र प्रेमिल मानिसहरूको संगत गर्नुहोस्।
 - विषाक्त सम्बन्धमा नफस्नुहोस्। यस्ता मानिसहरूलाई हटाउनुहोस्, चाहे उनीहरू तथाकथित नजिकका आफन्त नै किन नहुन्।
 - टीभी वा पत्रपत्रिका जस्ता मस्तिष्क धुने माध्यमहरूबाट टाढा रहनुहोस्। जानकारीमा रहनुहोस्, तर प्रभावमा नपर्नुहोस्।
 - अधिकांश समय एकान्तमा बिताउनुहोस् र सामाजिक परिस्थितिमा अत्यन्त आवश्यक पर्दा मात्र सहभागी हुनुहोस्। प्रायः मानिसहरूसँग सरोकार नराख्नुहोस्। यसले तपाईंको बुद्धि र शान्तिदुवै बढाउँछ।

भावनाहरू
 - तीव्र भावनाको प्रभावमा बोल्नु, काम गर्नु वा निर्णय लिनुबाट जोगिनुहोस्। आफ्नो कार्यलाई उपयुक्त रूपमा केही समयका लागि रोक्नुहोस्। विशेष गरी क्रोध, डर वा ईर्ष्या जस्ता नकारात्मक भावनाको बेला न त काम गर्नुहोस् न निर्णय लिनुहोस्; यही कुरा सकारात्मक भावनाहरूमा पनि लागू हुन्छ। जब मन स्पष्ट हुन्छ र तपाईं विवेकपूर्ण रूपमा सोच्न सक्नुहुन्छ, त्यतिबेला मात्र कार्य गर्नुहोस् र निर्णय लिनुहोस्।
 - भावनालाई रहन दिनुहोस्, त्यसलाई दबाउनु हुँदैन, आवश्यक पर्दा व्यक्त गर्नुहोस्। कुनै खतरा नभएको अवस्थामा भावनाहरूलाई स्वाभाविक रूपमा बहन दिनुहोस्।
 - सकारात्मक भावनाहरू राम्रो जीवनशैली, सकारात्मक परिवेश र सकारात्मक मानिसहरूको परिणाम हुन्। त्यसैले माथि उल्लेख गरिएका तहहरू सुधार्दा भावनामा स्वाभाविक रूपमा सकारात्मकता आउँछ।
 - तपाईंको वास्तविक स्वभाव आनन्द र प्रेम हो, त्यसलाई व्यक्त गर्नुहोस्। प्रेम वा सुखको माग गर्नु र अरूबाट त्यसलाई पाउन खेल खेल्नु मूर्खताको संकेत हो, र कहिलेकाहीँ मानसिक विकारको पनि।
 - सामान्यतया महिलाहरू भावनात्मक बुद्धिको कमीबाट ग्रस्त देखिन्छन्, किनकि धेरैजसो स्वभावतः अत्यधिक भावुक हुन्छन्; यसले अन्य तहहरूको बुद्धिलाई पनि ढाकिदिन्छ, त्यहाँ बुद्धि भए पनि। एउटा माछाले पूरै पोखरी दूषित बनाउँछ। त्यसैले यस विशेष तहमा महिलाहरू अझै बढी सतर्क हुन आवश्यक छ।
 - सन्तुलन नै मुख्य कुरा होन अत्यधिकता, न पूर्ण दमन। यो कुरा पुरुष र महिला दुवैका लागि समान रूपमा सत्य हो।

तार्किकता
 - बुद्धि बढाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको विवेकशील र तार्किक मानिसहरूको संगत गर्नु हो। उनीहरूले तपाईं कसरी सोच्नुहुन्छ र के सोच्नुहुन्छ भन्नेमा सबैभन्दा ठूलो प्रभाव पार्छन्। साधारण भाषामा भन्नुपर्दा प्रज्ञावान वा बुद्धिमान मानिसहरूसँग बस्नुहोस्। आफ्ना वरिपरि बुद्धिमान मानिसहरू राख्नुहोस् र सुरुमा उनीहरूको अनुकरण गर्नुहोस्।
 - जसरी तपाईं कम बुद्धिमान मानिसहरूबाट टाढा रहनुहुन्छ, उनीहरू पनि त्यस्तै मानिसहरूबाट टाढा रहन्छन्, र सुरुमा घुलमिल गर्न चाहँदैनन् पनि हुन सक्छ। तर तपाईं सम्मान र प्रेमका साथ अनुरोध गर्न सक्नुहुन्छ। उनीहरूका लागि उपयोगी बन्नुहोस्शिष्य, सहायक वा प्रशिक्षार्थी बन्नुहोस्, विनम्रतापूर्वक सिकाइदिन आग्रह गर्नुहोस्।
 - वरिष्ठ व्यक्तिहरूलाई गुरु वा मार्गदर्शकका रूपमा रोज्नुहोस्। सम्भव भए उपकारको प्रत्युपकार गर्नुहोस्।
 - विशेष रूपमा, ती मानिसहरूबाट टाढा रहनुहोस् जो आफ्नै मानसिक संस्कार वा हीनभावनाका कारण बुद्धिमान मानिसहरूको अपमान गर्छन् वा बुद्धिलाई निन्दा गर्छन्।
 - अरूको उत्तर, निर्णय र निर्देशनमा निर्भर रहनुभन्दा आफैं सोच्न सिक्नुहोस्। बाल्यकालदेखि तपाईंमाथि थोपिएका संकीर्ण सोच वा वैचारिक अनुशासनबाट आफूलाई मुक्त गर्नुहोस्। वास्तविक दासता मानसिक हुन्छ, शारीरिक होइन।
 - बुद्धिमान व्यक्तिहरूले लेखेका राम्रो पुस्तकहरू पढ्नुहोस् यस्ता पुस्तकहरूको कुनै अभाव छैन। सस्तो मनोरञ्जन त्याग्नुहोस्। तपाईंले पाउनुहुनेछ कि बौद्धिक मनोरञ्जन ती कुराहरूभन्दा हजारौँ गुणा राम्रो हुन्छ जुन अल्पबुद्धि मानिसहरूले उपभोग गर्छन्। पुस्तकहरू केवल ज्ञान र मनोरञ्जनको स्रोत मात्र होइनन्, तिनीहरूले बुद्धि विकास गर्न पनि सहयोग गर्छन्।
 - इन्टरनेट पनि राम्रो माध्यम हो, यदि तपाईं यसमा धेरै फोहोर र गलत सूचना पनि हुन्छ भन्ने कुरा सचेत रूपमा बुझ्नुहुन्छ भने। इन्टरनेटमा पढेको, सुनेको वा देखेको सबै कुरामा विश्वास नगर्नुहोस्।
 - नयाँ सीपहरू सिक्नुहोस्, नयाँ सृजनात्मक रुचि वा शौक अपनाउनुहोस्। कठिन कुराहरू सिक्न आफूलाई चुनौती दिनुहोस् यसले दैनिक जीवनमा उपयोगी हुनुका साथै तपाईंको बुद्धिलाई पनि धारिलो बनाउँछ। बौद्धिक कामले बुद्धिलाई आलसी र बोधो हुनबाट जोगाउँछ।
 - तर्कशास्त्र सिक्नुहोस्, विशेष गरी औपचारिक तर्कशास्त्र। वैज्ञानिक, वकिल वा अदालतका न्यायाधीशझैँ सोच्न सिक्नुहोस्। के कुरा प्रमाण हो र के होइन भन्ने बुझ्नुहोस्। ज्ञानका वैध साधनहरू र सत्यका वैध मापदण्डहरू के हुन् यसको अध्ययन गर्नुहोस्। यदि तपाईंलाई पूर्वीय तर्क-पद्धतिमा रुचि छ भने न्याय दर्शन पढ्नुहोस्। ज्ञानको मार्गमा हिँड्नेका लागि यो अत्यन्त उपयोगी हुन्छ। यस वेबसाइटमा उपलब्ध तर्कसम्बन्धी प्रश्नोत्तरी पनि प्रयास गर्नुहोस्।
 - आफ्ना चिन्तनसम्बन्धी पूर्वाग्रहहरू पहिचान गरी तिनलाई हटाउनुहोस्। अत्यन्त बुद्धिमान मानिसहरू पनि यस्ता पूर्वाग्रहबाट ग्रस्त हुन्छन्; तिनलाई हटाउँदा तपाईंको बुद्धिमा ठूलो उछाल आउँछ।
 - यद्यपि तेज स्मृतिले सोच्न सहयोग गर्छ र समय बचाउँछ, तर सबै कुरा कण्ठस्थ गर्नु आवश्यक हुँदैन। बरु प्रथम सिद्धान्तबाट सिक्ने र बुझ्नेमा ध्यान दिनुहोस्। उपयोगी र बारम्बार चाहिने कुरामात्र सम्झनामा राख्नुहोस्, अनावश्यक तथ्यहरू कण्ठस्थ नगर्नुहोस्, बुद्धि रटान होइन। सायद विद्यालयहरूमा यो कुरा कहिल्यै सिकाइँदैन, किनकि तिनीहरू प्रायः यान्त्रिक कण्ठस्थता र दोहोराइमा आधारित हुन्छन्। अब पुराना र अप्रचलित सिकाइका विधिहरू त्याग्ने समय आएको छ।
 - लेखन सीप विकास गर्नुहोस्। छिटो बुद्धिमान बन्न चाहनुहुन्छ भने यो अत्यावश्यक छ। लेखनले विषयमा एकाग्रता बढाउँछ, अमूर्त विचारलाई मूर्त रूप दिन्छ, र व्यवस्थित तथा तार्किक रूपमा सोच्न मद्दत गर्छ। तपाईंलाई मन पर्ने विषयहरूमा नियमित रूपमा मनन गर्नुहोस् र लेख्नुहोस्।
 - सम्भव भएसम्म बोल्नेभन्दा लेखेर संवाद गर्नुहोस्, जस्तै फोनमा कुरा गर्नुभन्दा सन्देश लेख्नु। यसले सोच्नका लागि बढी समय दिन्छ, भावनाहरू भए मनलाई शान्त पार्न सकिन्छ, र पठाउनु अघि सन्देश सच्याउन पनि सकिन्छ। बोल्दा यो सुविधा हुँदैन, त्यसैले गल्ती हुने सम्भावना रहन्छ। बोलेको शब्द तीरजस्तै हो फर्केर आउँदैन। प्रायः मानिसहरूले पछि आफूले पहिल्यै भनेका कुराहरूको समर्थन गर्छन्, र यदि केही गलत भनेका भए पनि त्यसैलाई समर्थन गरेर समस्या र बुद्धिको हानि गराउँछन्। त्यसैले प्रत्येक वाक्य सही रूपमा भन्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
 - न धेरै बोल्नुहोस्, न धेरै कम। जब बोल्नुहुन्छ, छोटो, मिठो र रोचक बनाउनुहोस्, घण्टौँसम्म अनावश्यक कुरा नगर्नुहोस्। यसरी तपाईंका शब्दहरू मूल्यवान् मानिन्छन्। यसले बोल्नु अघि विश्लेषण गर्ने र तार्किक रूपमा सोच्ने पर्याप्त समय पनि दिन्छ। विषय होस् वा व्यक्ति अनुमान गर्नुको सट्टा प्रश्न सोध्नुहोस्। अवस्था स्पष्ट पार्नुहोस्, शंका हटाउनुहोस्। अनुमान वा पूर्वधारणा नगर्नुहोस्।
 - शब्दहरूको अर्थ सिक्नुहोस्। सही र सटीक अर्थले बुद्धि बढाउँछ र अज्ञान घटाउँछ। छिट्टै तपाईंले बुझ्नुहुनेछ कि प्रत्येक व्यक्तिको मनमा अर्थ फरक हुन सक्छ, र अर्थ संस्कृति, देश, समय आदिमा निर्भर हुन्छ अर्थात् अर्थ सन्दर्भअनुसार बदलिन्छ। त्यसैले सही अर्थ र परिभाषा सिक्नु अत्यन्तै आवश्यक छ। यो एउटै उपायले तपाईंको बुद्धि रातारात दोब्बर बनाउन सक्छ। संवाद गर्दा अर्थ वा परिभाषासम्बन्धी कुनै पनि भ्रम सधैँ स्पष्ट गर्नुहोस्। तपाईं देख्नुहुनेछ कि अधिकांश गलतफहमीहरू अर्थ र व्याख्याको भिन्नताका कारण हुन्छन्। यसले समय बचाउँछ, सम्बन्ध जोगाउँछ र तपाईंको बुद्धि निश्चय नै बढाउँछ।
 - सबै कुरा र सबै व्यक्तिमा तुरुन्त विश्वास नगर्नुहोस्, र तुरुन्तै अविश्वास पनि नगर्नुहोस्। यसको सट्टा ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्, मूल्याङ्कन गर्नुहोस्, प्रमाण खोज्नुहोस्, आफ्नो प्रत्यक्ष अनुभवमा त्यसको सत्यता जाँच्नुहोस्, र त्यो कुरा तपाईंका लागि उपयोगी छ र तपाईंलाई विश्वस्त बनाउँछ भने मात्र तथ्यका रूपमा स्वीकार गर्नुहोस्; नत्र स्वीकार नगर्नुहोस्। यदि त्यो उपयोगी छैन वा असत्य छ भने, त्यसलाई सहज रूपमा बेवास्ता गर्न सक्नुहुन्छ। अरूलाई मनाउन/विश्वस्त पार्न खोज्नुहोस् भनेर आवश्यक छैन; प्रायः उनीहरू सुन्न चाहँदैनन्, र तपाईंले उनीहरूको गल्ती देखाइदिनुभयो भने उनीहरू कटु हुन सक्छन्। केवल धन्यवाद भन्नुहोस् र टाढा हट्नुहोस्।
 - अधिकारी, पद-प्रतिष्ठा वा गुरु/शिक्षकको प्रभावमा पनि नपर्नुहोस्; कोही पनि सधैं सही हुँदैन। विशेष गरी महत्वपूर्ण विषयहरूमा आफैं अनुसन्धान गर्नुहोस्, किनकि कसैको सल्लाहलाई बिना जाँच विश्वास गर्दा हानि हुन सक्छ।
 - परामर्शदाता वा सल्लाहकार राख्नुहोस्; सधैं विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नुहोस्, बाटोमा भेटिने सामान्य मानिससँग होइन।
 - आलोचना शान्त रूपमा र इमानदारीका साथ सुन्नुहोस्। उपयुक्त कदम चाल्नुहोस्। जब कसैले तपाईंका गल्तीहरू देखाउँछ, उसले तपाईंलाई उपकार गरिरहेको हुन्छ; तपाईं वरिपरि आलोचकहरू राख्नुभयो भने तपाईं धेरै छिटो प्रगति गर्नुहुन्छ।
 - सम्भव भएसम्म योजना बनाउनुहोस्, यो बुझ्दै कि जे पनि हुन सक्छ। आश्चर्यजनक अवस्थाका लागि तयार रहनुहोस्। आफ्ना कामको परिणामबारे मनन गरेपछि मात्र कदम चाल्नुहोस्। निर्णय गर्न समय लिनुहोस्, कहिल्यै हतार नगर्नुहोस्विशेष गरी आपतकालीन अवस्था नभएमा।
 - नयाँ विचार, नयाँ अवधारणा र नयाँ सोचप्रति खुला रहनुहोस्। पुराना र संकीर्ण संस्कार/शर्तबद्धताका आधारमा कुनै नयाँ कुरालाई तुरुन्तै मूल्याङ्कन नगर्नुहोस्। नयाँ जानकारी र नयाँ विचारहरूमा मनन गर्नुहोस्। व्यापक सोच राख्नुहोस् तर संशयशील पनि रहनुहोस्। सबै नयाँ विचारलाई सत्य मान्न आवश्यक छैन, र पर्याप्त विचार नगरी तिनलाई निरर्थक भनेर अस्वीकार गर्नु पनि आवश्यक छैन।
 - तपाईंले कहिल्यै नखोजेका नयाँ क्षेत्रमा नयाँ मित्र बनाउनुहोस्। पुरानै ढर्रामा अड्किनुहुँदैन। मन विस्तार गर्न सामाजिक घेरा विस्तार गर्नुहोस्। फरक ढंगले सोच्ने रोचक मानिसहरूलाई भेट्नुहोस्। नयाँ विषय, नयाँ सीप र सोच्ने नयाँ तरिकाप्रति रुचि राख्नुहोस्।

आध्यात्मिकता
 - यदि तपाईं ज्ञानको मार्गमा हुनुहुन्छ भने अत्यन्त उन्नत र धारिलो बुद्धि आवश्यक हुन्छ। यसमा माथि उल्लेख गरिएका सबै तहहरू समावेश हुन्छन्। यो साधकको अनिवार्य गुण हो।
 - बढी बुद्धि भनेको बढी ज्ञान हो, र बढी ज्ञानले बुद्धिलाई अझ बढाउँछ। यी दुवै एकअर्कालाई परस्पर सुदृढ बनाउँछन्।
 - प्रतिदिन उच्च विषयहरूमा मनन गर्नुहोस्, आफ्ना निष्कर्षहरू लेख्नुहोस्, सहसाधकहरूसँग साझा गर्नुहोस् र आलोचना आमन्त्रण गर्नुहोस्, सुधारका लागि आग्रह गर्नुहोस्।
 - यस अवस्थामा गुरु अनिवार्य हुन्छ। यस मार्गमा पहिले हिँडिसकेका व्यक्तिको मार्गदर्शन बिना कुनै प्रगति हुँदैन। त्यही तपाईंका गुरु हुन्। गुरुप्रति सम्मान राख्नुहोस्; गुरु बिना तपाईं कतै पुग्नुहुन्न।
 - यो सम्झनुहोस् कि यहाँ तपाईंको दैनन्दिन बुद्धि सीमित रूपमा उपयोगी हुन्छ, यद्यपि अत्यन्त सहायक हुन्छ। यहाँ बुद्धिको शुद्धीकरण हुन्छ र अन्ततः त्यसको त्याग पनि हुन्छ। तपाईंलाई प्रकट हुनेछ कि बुद्धि मनबाट धारणाहरू, संस्कार, भ्रम र गलत विचारहरू हटाउन मात्र उपयोगी हुन्छ। यसले तपाईं र तपाईंको वास्तविक स्वरूप अन्तिम सत्य बीच रहेका अवरोधहरू हटाउन सक्छ।
 - उपदेशहरूलाई अत्यन्त ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्; यी विद्यालय वा कलेजमा पढाइने विषयजस्ता हुँदैनन्। आध्यात्मिकता वा दर्शनमा अधिकांश शब्दहरूको अर्थ पूर्णतः फरक हुन्छ। सामान्यतया यहाँ लिखित सामग्री उपयोगी हुँदैन, जबसम्म गुरुको सहयोगमा त्यसको सही व्याख्या नगरिँदैन। यस मार्गमा तपाईंलाई अघि बढाउने कुरा तपाईंको प्रत्यक्ष अनुभूति र धारिलो बुद्धि नै हो।
 - यहाँ तपाईंले गहिरा प्रश्नहरूको सामना गर्नुहुन्छसही र गलत, सत्य र असत्य, र यहाँसम्म कि परालौकिक विषयहरूसमेत। यी कुराहरू बुझ्न हाम्रो सांसारिक वा तल्लो बुद्धि असहाय हुन्छ; त्यसैले उच्च स्तरको बुद्धि आवश्यक पर्छ, जुन यस क्षेत्रमा अनुभव बढ्दै जाँदा विकसित हुन्छ। यो कुरा रातारात हुँदैन, र यहाँ कुनै सर्टकट वा चाल छैन।
 - ज्ञानको मार्गमा बुद्धिभन्दा जागरूकतालाई प्राथमिकता दिइन्छ। तर यसको अर्थ बुद्धि र यसको क्षमताहरूलाई त्याग्नु होइन। पुनः अज्ञानमा डुब्न नदिन बुद्धि आवश्यक हुन्छ।

निष्कर्ष
 उच्च बुद्धिले हामीलाई जनावरबाट अलग बनाउँछ, हामीलाई साँच्चिकै मानव बनाउँछ र मानवभन्दा पनि अगाडि लैजान्छ। यसको महत्व अत्यन्तै विशाल छ। यो कुनै साधारण सीप, कुनै खेलकुद क्षमता, अरूलाई प्रभावित गर्नका लागि गरिएको देखावटी चाल, वा परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउने उपाय मात्र होइन। यो तपाईंको समग्र विकास तथा सुखी र पूर्ण जीवनका लागि सबैभन्दा आवश्यक तत्व हो। यो छोटो लेखले मेरा सहसाधकहरूलाई बुद्धिको महत्व बुझ्न र यसलाई अझ विकसित गर्न प्रेरणा दिनेछ भन्ने मलाई आशा छ। मेरा शुभकामनाहरू सधैं तपाईंका साथ छन्।

टेलीग्राम ब्राउज़र चेतावनी

ज्ञानाक्षर

बौद्धिक क्षमता को विकास (नेपाली )

रोशन