बहुस्तरीय ज्ञान (नेपाली )

**यो आलेख तरुण प्रधानज्यूद्वारा 'बोधी वार्ता' हेतु प्रकाशित दृश्य सामग्री को नेपाली रुपान्तरीत अंश हो; यसको मुख्य अभीष्ट ज्ञानको विस्तार र संरक्षण गर्नु हो। यस ज्ञानवर्धक सामग्रीलाई थप प्रसार उद्देश्यका लागि श्रब्य दृश्य सामग्री वा पुनर्लेखन गर्न पूर्ण स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको छ।"**

"ज्ञान सूत्रमा यहाँहरूलाई स्वागत छ। धेरै साधकहरू जब अध्यात्ममा आउँछन्, तब उनीहरू यो सोचेर आउँछन् कि सत्य एउटै छ र म जहाँ गए पनि, जुनसुकै गुरुकोमा गए पनि वा जुनसुकै मार्ग रोजे पनि त्यहीँ पुग्नेछु जहाँ सबै ठुला गुरुहरू पुग्नुभएको छ।तर केही दिन विभिन्न आश्रम धाएपछि, विभिन्न गुरुहरूलाई भेटेपछि र हजारौँ किताबहरू पढेपछि मात्र यो बुझिन्छ कि यहाँ त सबैले आ आफ्नै सत्य बोलिरहेका छन्।

सबैले 'यही नै असली सत्य हो' भन्दै आ आफ्नो सत्य बेचिरहेका छन्। यो देखेर कुनै पनि समझदार व्यक्तिको अध्यात्मबाट विश्वास उठ्छ कि यो त त्यस्तो रहेनछ जस्तो मैले सोचेको थिएँ। वा कोही मानिसहरू चाहिँ निकै अन्धविश्वासी बनिदिन्छन् र सोच्छन् 'म जुन मार्गमा आएँ, यहाँ जे भनिएको छ त्यही मात्र पूर्ण सत्य हो' र अरू सबै मार्ग वा शिक्षाहरूलाई नकार्न थाल्छन्।

आखिर किन यस्तो हुन्छ कि हरेक ठाउँमा हामीलाई सत्यका बारेमा अलिकति मतभेद र भिन्नता भेटिन्छ? अचम्मको कुरा त के छ भने, कतिपय कुराहरूमा समानता पनि भेटिन्छ। जुनसुकै मार्गमा गए पनि कतिपय कुरा एउटै बोलेको देखिन्छ, तर अर्कोदिन फेरि उनीहरूले नै भन्छन् होइन, होइन, अरु मार्ग त्यती ठिक छैन, त्यहाँ नजानू; यो मार्ग मात्र सही हो।'

यहाँसम्म कि तपाईँ एउटै गुरुकोमा जानुभयो भने पनि, एक दिन उहाँले 'यो सत्य हो' भन्नुहुन्छ र अर्को दिन भन्नुहुन्छ 'हिजो भनेको कुरा सत्य होइन, आजको कुरा सत्य हो।' जस्तै, एक दिन गुरुले भन्नुहुन्छ कि 'समय मिथ्या हो' र लगत्तै अर्को दिन भन्नुहुन्छ 'भोलि बिहान ठिक ७ बजे सत्सङ्गमा आउनू।' अब त्यो साधक अलमलमा परेर सोच्न थाल्छ 'जब समय नै मिथ्या हो भने, फेरि ७ बजे सत्सङ्ग कसरी होला?' यसरी साधक ठुलो उल्झनमा पर्छ।"
"एक दिन गुरुले भन्नुहुन्छ कि यो यो गर्यौ भने तिमीले मुक्ति पाउनेछौ, तिम्रो जन्म र मृत्युबाट मुक्ति हुनेछ। फेरि भोलिपल्टै उहाँले भन्नुहुन्छ कि न तिम्रो जन्म भएको छ, न त मृत्यु नै हुने छ। अब त्यो साधक ठुलो अलमलमा पर्छ कि 'हिजो त तपाईँ अर्कै केही भन्दै हुनुहुन्थ्यो, आज फेरि अर्कै भन्दै हुनुहुन्छ!'

एक दिन गुरुले भन्नुहुन्छ कि , सबै कुरा मिथ्या हो, यो एउटा सपना हो, जगत् छँदै छैन।' तर भोलिपल्टै त्यही गुरु, त्यही मार्गमा 'हिंसा नगर, यो कुरा नखाऊ, त्यो कुरा खाऊ, यस्तो व्यवहार नैतिक हो र त्यस्तो व्यवहार अनैतिक हो। शरीरको अलिकति ख्याल राख, योग गर, आसन गर।' अब साधक सोच्छ 'जब हिजो मात्र तपाईँले यो सबै मिथ्या हो, सपना हो भन्नुभएको थियो भने अब यो सब गरेर के फाइदा छ ?'

आखिर किन यस्तो छ? एउटै गुरुमा पनि किन यति धेरै भिन्नता देखिन्छ? तपाईँले हरेक मार्गमा छुट्टाछुट्टै प्रकारका शिक्षाहरू पाउनुहुनेछ। आखिर यो अध्यात्म यस्तो किन भयो? यसमा किन यति धेरै भिन्नता आयो? यसमा न त कुनै सटिकता छ, न सत्य छ, न त स्थिरता नै। अध्यात्म समय अनुसार बदलिरहन्छ पनि। पाँच हजार वर्षअघि यो यस्तो थियो, तीन हजार वर्षअघि अर्कै भयो, सय वर्षअघि त केही पनि थिएन र अहिले यो इन्टरनेटको अध्यात्म भएको छ। इन्टरनेटमा जे लेखिएको छ, आजभोलि त्यही नै अध्यात्म हो र त्यही नै परम सत्य मानिन्छ।

यसको पछाडिको कारण जुन मैले बुझेको छु, आज म तपाईँका सामु प्रस्तुत गर्नेछु। र त्यो कारण बुझ्ने बित्तिकै तपाईँको मनमा भएका सबै अलमलहरू सधैँका लागि मेटिनेछन्।"

"यसलाई म 'बहुस्तरीय ज्ञान' भन्छु। हरेक मार्गमा छुट्टाछुट्टै सत्य बताइएको हुन्छ, किनकि सत्यका स्तरहरू हुन्छन् र ज्ञानका पनि स्तरहरू हुन्छन्। कुनै ज्ञान सतही हुन्छ, कुनै ज्ञानले अलिकति टाढासम्म लैजान्छ भने कुनै ज्ञान यस्तो हुन्छ जुन निकै उच्च स्तरको हुन्छ। यहाँ मैले केही स्तरहरू देखाउने प्रयास गरेको छु र यो पूर्ण रूपमा मेरो आफ्नै बुझाइमा आधारित छ। यसमा तपाईँले कुनै ठोस सत्य भेट्टाउनुहुने छैन, बरु जसलाई जस्तो अनुभव हुन्छ, उसले त्यस्तै स्तरहरू देख्नेछ।

मैले यहाँ १० वटा स्तरहरू बताएको छु, यो तपाईँको इच्छा अनुसार कम वा बढी पनि हुन सक्छ। यी स्तरहरूले ज्ञान कति गहिरो छ र साधक कुन तहसम्म पुगेको छ भन्ने कुरा बुझाउँछन्।

सबैभन्दा पहिलो स्तरको ज्ञानले भन्छ 'सम्पूर्णता' नै सत्य हो। यो अस्तित्व एउटै छ, अद्वैत छ। यहाँ केवल योग छ, यहाँ कुनै भिन्नता छैन, सबै कुरा एकै हुन् र सबै जोडिएका छन्। यसैको नाम 'ब्रह्म' वा 'परमात्मा' राखिएको छ। यो परम हो, यसभन्दा माथि जान्ने, देख्ने वा बुझ्ने अरू केही पनि छैन। यो अज्ञेय पनि छ, किनकि यो मानव बुद्धिको पहुँचभन्दा बाहिरको कुरा हो। र यो पनि भनिन्छ कि तपाईँ वास्तवमा त्यही हो, तपाईँ नै ब्रह्म हो, तपाईँ नै परमात्मा हो। तपाईँको वास्तविक तत्व यही सम्पूर्णता हो, जसले अहिले विभिन्न रूपहरू धारण गरेर जगत्, शरीर र मन आदिको अनुभव गरिरहेको छ। यो नै ज्ञानको सबैभन्दा उच्च स्तर हो र यसभन्दा माथि अहिलेसम्म केही पनि देखिएको छैन।"

"दोस्रो स्तरमा यस्तो ज्ञान दिइन्छ जहाँ 'द्वैत' छ अर्थात् एक होइन, दुई छ। यहाँ योग होइन, बरु वियोग छ। एकतिर 'म' छु र अर्कोतिर बाँकी सबै संसार। एकतिर अनुभव छ भने अर्कोतिर अनुभव गर्ने व्यक्ति। यहाँ हामीलाई भिन्नता स्पष्ट देखिन्छ। अब यो स्तरमा आएपछि पहिलो स्तरको शिक्षाले काम गर्दैन। 'हिजो त तपाईँले सबै एक हो भन्नुभएको थियो' भन्यो भने, गुरुले भन्नुहुनेछ 'हो, त्यो पहिलो स्तरमा थियो, दोस्रो स्तरमा दुई छ।' जब तपाईँको प्रगति दोस्रोबाट पहिलोमा हुन्छ, तब मात्र तपाईँलाई अद्वैत र सम्पूर्णताको ज्ञान हुनेछ। अहिलेका लागि त योग भएको छैन, त्यसैले दुई नै देखिन्छ।

यसै गरी तेस्रो स्तर पनि छ, जहाँ भनिन्छ कि 'हेर्नुहोस्, यहाँ केही पनि छैन।' जे सगुण रूपमा देखिन्छ, त्यो केवल 'नाद' मात्र हो। कसैले यसलाई चित्त भन्लान्, कसैले स्मृति त कसैले शक्ति। यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरा के छ भने यो पराभौतिक र परामानसिक कुरा हो, जुन मानव बुद्धिको पहुँचभन्दा बाहिर छ। यहाँ कुनै ठोस रचना भएको छैन, केवल रचना हुने 'सम्भावना' मात्र छ। तपाईँलाई लाग्न सक्छ 'अघि त अनुभवकर्ता छ भन्नुभएको थियो!' हो, त्यो पनि छ हुदैनथ्यो भने यो पनी कसरी थाहा हुन्थ्यो र , तर अब त्यसलाई नाद वा शक्तिको रूपमा हेरिन्छ। यहाँ शिवबाट शक्ति अलग भएकी छिन्।

जब यो नाद प्रकट हुन्छ, तब चौथो स्तरमा हामी यसलाई 'विश्वचित्त' भन्छौँ। यहाँ अहिलेसम्म 'काल' अर्थात् समयको प्रवेश भएको छैन। यही विश्वचित्तको भागमा 'गुरुक्षेत्र' छ, जहाँ सम्पूर्ण ज्ञान सञ्चित छ र यसभन्दा माथि अरू केही छैन। यहाँ नाद देखिँदैन, बरु चित्त विभिन्न रचनाहरूको रूपमा देखिन्छ। यो एउटा ठुलो कम्प्युटर जस्तै हो, जहाँ सबै कुरा स्वतः भइरहेको छ। यहाँ कुनै जन्म-मृत्यु छैन, तर रचनाहरू छन्, ज्ञान छ र स्मृतिहरू संगठित छन्। समय नभएकाले यहाँ अझै पनि सबै कुरा 'सम्भावना' को रूपमै रहन्छ।

"यसभन्दा मुनि एउटा स्तर छ, जसलाई मैले 'अज्ञात' वा 'परामानसिक' भनेको छु। यो यति रहस्यमय छ कि त्यहाँ नपुगेसम्म यसको कुनै ज्ञान हुँदैन। यसभन्दा पनि मुनि अर्को एउटा स्तर छ, जसलाई 'कारण शरीर' भनिन्छ। अब यो स्तरमा आएपछि जन्म, मृत्यु र काल (समय) प्रकट हुन्छन्, किनकि जन्म र मृत्युको घटना त समयको परिधिभित्र मात्र सम्भव छ। यहाँ अब 'तिमी ब्रह्म हौ' वा 'यो सबै नाद मात्र हो' भनेर सिकाइँदैन। यहाँ त व्यक्ति 'कारण शरीर' को रूपमा प्रकट भइसकेको हुन्छ। अब उसको जन्म पनि हुन्छ र मृत्यु पनि हुन्छ। यो स्तरमा 'तिम्रो जन्म भएको छैन, तिम्रो मृत्यु भएको छैन, तिम्रो कुनै कर्म छैन र तिमी मुक्त छौ' भनी भनिँदैन।

यहाँ त ठ्याक्कै उल्टो कुरा भनिन्छ 'तिम्रो जन्म हुन्छ, तिम्रो मृत्यु हुन्छ र यो सब तिम्रो कर्म, संस्कार र स्मृतिका कारणले भइरहेको छ।' यसको आफ्नै विज्ञान छ यो सञ्चित कर्म हो, यो यस्तो कर्म हो र यो उस्तो कर्म हो। यसलाई रोक्ने आफ्नै तरिकाहरू छन् र आफ्नै विशेष साधनाहरू छन्। यो स्तरमा जे भइरहेको हुन्छ, त्यो माथिल्लो स्तरकाले बुझ्न सक्दैनन्। तर जो माथिल्लो स्तरमा पुगिसकेको साधक छ, उसका लागि यो सब केटाकेटी खेल जस्तै हो जन्म, मृत्यु र काल-अकाल।

त्यसैले माथिल्लो स्तरमा जे भनिएको छ, त्यो यो स्तरमा हुनेलाई सत्य लाग्दैन। माथि त 'यो सबै असत्य हो' भनिन्छ । तर जो यो स्तरभन्दा माथि पुगेको छैन, उसलाई त यही नै सत्य लाग्छ कि मेरो जन्म हुन्छ, म कारण शरीर हुँ, म जीव हुँ वा जीवात्मा हुँ। यसका धेरै नामहरू छन् बीज शरीर, लिङ्ग शरीर आदि। धेरै आध्यात्मिक मार्गहरूको त एउटै लक्ष्य हुन्छ यो कारण शरीरसम्म पुगेर रोकिनु। किनकि इच्छाहरूको अन्त्य हुने बित्तिकै कारण शरीरको पनि अन्त्य हुन्छ र त्यो विलीन भएर जान्छ। त्यसैले मैले भनेको हुँ कि यसभन्दा माथिको स्तर अलिकति 'अज्ञात' छ। त्यसपछि के हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्न गाह्रो छ। कोही मानिसहरू जो विद्वान र ज्ञानी छन्, सायद उनीहरूलाई थाहा होला; यदि छ भने तपाईँहरूले बताउन सक्नुहुन्छ।"

"यसभन्दा मुनि अर्को एउटा स्तर छ, जसलाई 'सूक्ष्म' वा 'पराभौतिक' भनिन्छ। जे जे कुरा भौतिक छैनन्, ती सबै यहाँ विद्यमान छन्। यहाँ तपाईँले यस्ता लोकहरू भेट्नुहुनेछ जुन भौतिक जगत् जस्तै देखिन्छन्। यहाँ स्वप्नलोक छ, इच्छालोक छ र स्वर्गलोक छ। यहाँ तपाईँले आफ्ना प्रिय देवी देवता, पितृ, मृत आफन्त आदि जीव वा प्राणीहरू भेट्नुहुन्छ, जो हामी जस्तै हुन् तर उनीहरूको भौतिक शरीर हुँदैन, उनीहरू 'वैदेहिक' हुन्छन्।

यसमा मानिसहरूको निकै रुचि हुन्छ। केही कारण होला, उनीहरूलाई यो नौलो र नयाँ लाग्छ, तर वास्तवमा यो निकै तल्लो स्तरको ज्ञान हो। यो स्तरमा प्रेत, राक्षस, दैत्य, देवता र देवीहरू सत्य हुन् भन्ने कुरा पनि सत्य नै हो; यी सबै पराभौतिक शक्तिहरू यहाँ सत्य साबित हुन्छन्। यहाँ यही कुरा सिकाइन्छ।

तान्त्रिकहरू प्रायः यही स्तरमा भेटिन्छन् र उनीहरू यो स्तरभन्दा माथि प्रगति गर्न सक्दैनन्। हो, तर यहाँ पुगेपछि एउटा फाइदा के हुन्छ भने यो जगत् र शरीर आदि सबै कुरा बकवास र असत्य हुन् भन्ने थाहा हुन्छ। त्यसैले हरेक स्तरको आफ्नै महत्त्व त छ। तर एउटा कुरा के बिर्सनु हुँदैन भने, हामी जति जति तल जान्छौँ, असत्य र माया त्यति नै बढ्दै जान्छ। त्यसैले यो सातौँ स्तर पनि एउटा ठुलो माया नै हो।"

"यसभन्दा मुनि जुन हाम्रो परिचित स्तर छ, त्यो हो मन, बुद्धि, अहम् र व्यक्तिको स्तर, जुन जीवित मानिसमा पाइन्छ। यो न त सूक्ष्म हो न त स्थूल, यो बीचको अवस्था हो; किनकि मन, बुद्धि, अहंकार र व्यक्तिको अनुभव हामी सबैलाई भइरहेको छ। यो देख्दा कुनै ठुलो 'सिद्धि' जस्तो लाग्दैन र यहाँ यही कुरा नै सत्य मानिन्छ। 'म जे हुँ, त्यो मेरो मन हो; मनले जे भन्छ, म त्यही गर्छु; म बुद्धिमान् छु' यस्ता कुराहरू यहाँ प्रमुख हुन्छन्।

यहाँ 'अहम्' निकै शक्तिशाली हुन्छ। म मानिस हुँ, म व्यक्ति हुँ, मेरो नाम यो हो, मेरो काम यो हो, मेरो जात र धर्म यो हो यहाँ यही सब कुरा सत्य हुन्छ। यो स्तरमा हुनेलाई यसभन्दा माथिका स्तरहरूको कुनै ज्ञान हुँदैन।यस स्तरको व्यक्तिका लागि सूक्ष्म लोक, विश्वचित्त, नाद, आत्मन् वा ब्रह्मन् जस्ता कुराहरू सबै हाँसी-मजाक र काल्पनिक लाग्छन्। किनकि उसले यी कुरा कहिल्यै देखेको वा जानेको हुँदैन। उसका लागि त 'व्यक्ति' नै सत्य हो, त्यसभन्दा माथि केही पनि छैन।

तर पनि यो स्तर भौतिकवादीहरूको भन्दा अलि माथिको हो। भौतिकवादीका लागि नवौँ स्तर छ, जहाँ जगत् सत्य छ, शरीर सत्य छ र समाज सत्य छ। समाजमा उच्च स्थान पाउनु, धेरै पैसा कमाउनु, सुन-चाँदी र नातागोता जम्मा गर्नु अनि शरीरलाई भोगविलास र मोजमस्तीमा डुबाउनु नै उनीहरूका लागि परम सत्य हो। ध्यान दिनुहोस्, संसारका ९९ प्रतिशत वा त्योभन्दा बढी मानिसहरू यही स्तरमा छन्। उनीहरूलाई त मन र बुद्धिको सूक्ष्म खेल पनि समझमा आउँदैन। उनीहरूलाई लाग्छ 'हो, म यही शरीर हुँ!' यहाँ मायाको निकै गहिरो प्रभाव छ।

यो मृत्युलोकको दलदलबाट बाहिर निस्कनु निकै कठिन छ। यहाँ आइपुग्दा 'मृत्युलोक' नै सत्य भइदिन्छ, जबकि माथिल्लो स्तरमा पुगेका साधकहरूले भन्छन् 'होइन, यो सबै झुट हो, यो त केवल एउटा सपना हो।' यहाँ पुगेपछि सत्यको परिभाषा नै बदलिन्छ।"

"यसभन्दा मुनि पनि एउटा स्तर छ, जुन पूर्ण रूपमा निर्जीव छ, पदार्थ हो; जसलाई हामी भौतिक जगत्, भौतिकता, अणु, परमाणु वा विभिन्न रसायनहरू मात्र भन्दैनौँ, बरु ढुङ्गा, नदी, नाला र पहाडहरू पनि भन्छौँ। यो विज्ञानको कार्यक्षेत्र हो र विज्ञानका लागि यो एउटा खेलको मैदान जस्तै हो। विज्ञान अहिलेसम्म यहीँसम्म मात्र पुग्न सकेको छ। त्यसैले सबैभन्दा तल्लो स्तरमा विज्ञान छ भौतिक विज्ञान र भौतिक जगत्।

यो भौतिक जगत् र मानिसको जगत्मा अलिकति फरक छ, किनकि मानिसको जगत् अझ बढी विस्तृत हुन्छ। त्यहाँ मानिसहरू र समाज हुन्छन्, जुन निर्जीव वस्तुहरूमा देखिँदैन। जो कट्टर भौतिकवादी छन्, उनीहरूका लागि यो भौतिक जगत् नै परम सत्य हो। यसलाई हामी 'विज्ञानको सत्य' भन्न सक्छौँ। एउटा डाक्टर, जसले शरीरको उपचार गर्छ र बिरामी ठिक पार्छ, ऊ योभन्दा अलिकति माथिल्लो स्तरमा हुन्छ। उसले शरीरलाई बुझेको छ र उसलाई थाहा छ कि शरीर पूर्ण रूपमा निर्जीव पदार्थ मात्र होइन, तैपनि धेरै हदसम्म उसले यसलाई एउटा पदार्थकै रूपमा लिइरहेको हुन्छ।

तपाईँले देखिरहनुभएको होला, यहाँ कति प्रकारका सत्यहरू छन्! मैले त केवल १० वटा मात्र गनेको छु, योभन्दा धेरै पनि हुन सक्छन्। जो व्यक्ति चेतनाको जुन स्तरसम्म पुग्छ, उसलाई त्यही स्तरको ज्ञान नै 'परम सत्य' लाग्न थाल्छ। ध्यान दिनुहोस्, यहाँ सबैको सत्य छुट्टाछुट्टै छ। यहाँसम्म कि जब हामी कुनै एउटा निश्चित स्तरमा कुरा गरिरहेका हुन्छौँ, तब त्यही स्तरलाई मात्र सत्य मानिन्छ। हरेक स्तरको आफ्नै ज्ञान हुन्छ।

भौतिक जगत्को आफ्नै ज्ञान छ विज्ञान। शरीर र समाजको आफ्नै ज्ञान छ। व्यक्तित्व, बुद्धि र अहंकारको आफ्नै ज्ञान छ, जस्तै मनोविज्ञान। मनोविज्ञान भौतिक विज्ञानभन्दा अलि माथिल्लो स्तरको ज्ञान हो। त्यसै गरी तन्त्र ज्ञान, सूक्ष्म लोक र देवी देवता आदिको आफ्नै छुट्टै ज्ञान छ। यसरी हामी जतिजति माथि जाँदै गर्छौँ, ज्ञान त्यति नै परिष्कृत, विशाल र उच्च हुँदै जान्छ।"

"उच्च ज्ञानको एउटा विशेषता के हो भने, यसभन्दा मुनिको जुनसुकै ज्ञान पनि असत्य जस्तो लाग्छ। उसलाई त्यो कहिल्यै सत्य लाग्दैन। जो उच्च स्तरमा पुगिसकेको छ, उसलाई तल्लो स्तरहरू सत्य लाग्दैनन् र जो तल्लो स्तरमा छ, उसलाई माथिल्लो स्तर कहिल्यै देखिँदैन पनि। यो ठ्याक्कै कस्तो हो भने, घरको माथिल्लो छतमा बस्ने व्यक्तिले मुनिका सबै मानिस हरू देख्न सक्छ, तर जो तल्लो तलामा छ, उसले माथि के भइरहेको छ भनेर देख्न सक्दैन। उसको दृष्टि प्रायः तलतिरै हुन्छ, उसले माथि हेर्दैन। जब उसलाई माथिल्लो तला देखिन थाल्छ, तब मात्र उसको प्रगति हुन्छ र ऊ माथि चढ्न थाल्छ। अन्यथा, ऊ जहाँ छ, उसका लागि त्यही नै परम सत्य हो। यसरी एउटा नियम जस्तै छ तल्लो स्तरको सत्य माथिल्लो स्तरमा पुग्दा असत्य हुन्छ, तर माथिल्लो स्तरको सत्य तल्लो स्तरमा पनि सत्य नै रहन्छ, त्यो असत्य हुँदैन।

निर्जीव जगत्मा पनि सम्पूर्णता छ, त्यहाँ पनि अद्वैत छ र त्यहाँ पनि अनुभवकर्ता छ, नाद छ ,शरीर छ जुन माथिल्लो स्तर मा देखिएको थियो । जो सूक्ष्म लोकसम्म पुगिसकेको छ, उसले त यो मन, बुद्धि, अहंकार यी सबै सूक्ष्म नै हुन् भन्छ। उसको शरीर र यो भौतिक जगत् पनि सूक्ष्म नै देखिन्छ। उसले त सोध्छ 'यसलाई किन ठोस र सत्य सोच्दैछौ? यो त एउटा सपना हो।' यही स्तरमा जन्म र मृत्यु सबै कुरा सत्य देखिन्छन्। त्यसै गरी मानव जीवन पनि विश्वचित्तकै एउटा भाग हो।

अब यीमध्ये कुन सत्य र कुन असत्य हो भन्ने कुरा तपाईँले अलि अलि बुझ्न थाल्नुभयो होला। यसलाई हामी 'सापेक्षिक सत्य' भन्छौँ। सत्य सापेक्षिक हुन्छ, परम हुँदैन। जहाँसम्म तपाईँको पहुँच छ, तपाईँका लागि त्यही नै परम सत्य हो।"

"जो छैटौँ स्तरसम्म पुग्यो, उसका लागि कारण शरीर नै परम सत्य हो र जन्म मृत्यु नै अन्तिम वास्तविकता हो।

जो विश्वचित्तमा विलीन भयो, उसका लागि भगवान ईश्वर नै परम सत्य हुन्। ऊ समयहीन र कालरहित हुन्छ, उसका लागि त्यति नै पर्याप्त छ।

तर वास्तविकता के हो भने कुनै पनि सत्य 'परम' हुँदैन। जब मानिस कतै पुग्छ र उसलाई त्यसभन्दा अगाडिको ज्ञान हुँदैन, तब उसले त्यहीँलाई नै परम सत्य मानिन्छ।

यो केवल एउटा मान्यता मात्र हो। सत्य कतै सित्तैमा पाइँदैन, न त यो कसैले कसैलाई दिन नै सक्छ; सत्य त सधैँ आफैँले खोज्नुपर्छ। तपाईँ जति जति माथिल्लो स्तरमा पुग्नुहुन्छ, त्यति नै सत्यको नजिक पुग्दै जानुहुनेछ। तर जति तल जानुहुन्छ, सत्यको कुनै ठेगान हुँदैन र सबै कुरा असत्य लाग्न थाल्छ।

यसलाई हामी आध्यात्मिक प्रगतिको सिँढी भन्न सक्छौँ। तपाईँले जति जति सिँढी चढ्नुहुन्छ, सत्यको परिभाषा बदलिँदै जानेछ। केही मानिसहरू भन्छन् , म त जहाँ पुग्नुपर्ने हो त्यहाँ पुगिसकेँ, अरू माथिल्ला स्तरहरू त केवल काल्पनिक हुन्।' यसको अर्थ उनीहरूमा अझै धेरै अज्ञान बाँकी छ भन्ने हुन्छ। यदि ती माथिल्ला स्तरहरू हुँदैनथे भने त्यसको वर्णन गर्नु सम्भव नै हुने थिएन। शास्त्र, वेद र उपनिषदहरूमा यसको चर्चा पनी हुने थिएन ।

कल्पना पनि आखिर सत्यबाटै आउँछ। पहिले केही देख्नुपर्छ, त्यसपछि मात्र त्यसमा थपथाप गरेर कल्पना गरिन्छ। जसले केही देखेकै छैन, उसले त्यसको कल्पना कसरी गर्न सक्छ र?

जुन कुरा देखिन्छ तर बुझिँदैन, त्यो नै 'काल्पनिक' वा 'अज्ञात' बन्न पुग्छ। हाम्रो काम त्यसलाई खोज्नु हो। जब तपाईँ माथिल्लो स्तरमा पुग्नुहुन्छ, तब देख्नुहुनेछ कि मुनिका सबै कुराहरू झुट भइसकेका छन्। त्यसैले मैले यहाँ तीन प्रकारका सत्यहरू उल्लेख गरेको छु: पहिलो, सत्य जसलाई हटाउन सकिँदैन र जो झुट हुन सक्दैन जती नै माथि गए पनी, सबै ले आफ्नो आफ्नो सत्य बनाउनु भएकै होला । दोस्रो, असत्य जुन वास्तवमा छैन भन्ने ज्ञान हुन्छ। र तेस्रो, विसत्य जसलाई केवल व्यवहार चलाउनका लागि सत्य मानिएको हुन्छ।"

"जस्तो की गुरुले समयहीनता छ भन्नुहुन्छ र फेरि भन्नुहुन्छ कि 'भोलि यो समयमा सत्सङ्गमा आउनू'। यहाँ उहाँले सत्यको कुरा गरिरहनुभएको छैन, उहाँले 'विसत्य'को कुरा गरिरहनुभएको छ। उहाँले असत्यको कुरा पनि गरिरहनुभएको छैन। उहाँले समय असत्य छ, तैपनि आउनू भन्नुभएको होइन। उहाँले त केवल यति भन्नुभएको हो अब मान्नुहोस् कि समय छ, किनकि हामी अहिले जगत्मा छौँ, शरीरमा छौँ र यहाँ समय नै चल्छ। यहाँ मायाको चल्छ, हाम्रो चल्दैन। तपाईँले जतिसुकै 'समय छैन' वा 'पदार्थ छैन' भने पनि गुरुले भन्नुहुन्छ 'खाना खाएर आउनू'। अनि तपाईँ भन्नुहुन्छ! तपाईँले नै पदार्थ मिथ्या हो भन्नुभएको थियो त!' हो, त्यो जुन खाना छ, त्यो मिथ्या खाएर आउनु नै 'विसत्य' हो। त्यसलाई सत्य मान्नुपर्छ।

त्यसैले जसलाई ज्ञान हुन्छ, उसको असत्यबाट छुटकारा हुँदैन, बरु उसको असत्य 'विसत्य' बन्छ। व्यवहार चलाउनका लागि त्यसलाई सत्य मानिन्छ, नत्र त जीवन अर्थहीन हुन्छ। हाम्रो काम सत्यविना चल्दैन, तर असत्यविना पनि चल्दैन, अध्यात्ममा यो निकै विचित्र स्थिति छ ।

सत्य पाउन कठिन छ र असत्य छोड्न कठिन छ। अब यहाँ के गर्ने त? जसरी मैले अघिल्लो पटक भनेको थिएँ मुक्ति सम्भव छैन। जो मुक्त छ, ऊ पहिलेदेखि नै मुक्त छ; जो बन्धनमा छ, ऊ पहिलेदेखि नै बन्धनमा छ। अब के गर्ने त? केही पनि नगर्ने। यहाँ तपाईँले यो यस्तै हो भनेर स्वीकार गर्नुपर्छ। अध्यात्ममा यसभन्दा राम्रो वा नराम्रो केही पाइँदैन।

ज्ञान बहुस्तरीय छ र सत्य पनि बहुस्तरीय छ। सत्यका विभिन्न प्रकारहरू छन् केहि सबैले मानेका छन् कुनै अमान्य छन् । सबैको आ आफ्नै बुझाइ, बुद्धि र विकास भएको छ। ती सबैलाई भुलेर तपाईँले आफ्नो प्रगति गर्नुपर्छ। जब तपाईँलाई म असत्यमा छु भन्ने शङ्का हुन्छ, तुरुन्तै माथिल्लो मार्ग खोज्नुपर्छ र तपाईँलाई ठ्याक्कै त्यस्तै गुरु पनि प्राप्त हुनुहुनेछ। तपाईँ जुन स्तरमा हुनुहुन्छ, तपाईँले त्यस्तै गुरु पाउनुहुनेछ, जो तपाईँभन्दा एक स्तर माथि हुनुहुन्छ।

म बारम्बार भन्ने गर्छु तपाईँले आफ्नो अज्ञान अनुसार गुरु पाउनुहुनेछ, ज्ञान अनुसार होइन। ज्ञान भएपछि त गुरुको के आवश्यकता? तपाईँ जुन स्तरमा हुनुहुन्छ, त्यही स्तरको वा एक दुई स्तर माथिको गुरु पाउनुहुनेछ। धेरै माथिल्लो स्तरको गुरु पाउनुहुदैन यदि पाइयो भने त तपाईँको भाग्य खुल्यो; तपाईँ एकैसाथ धेरै स्तरहरू पार गर्नुहुनेछ।"

"अब हेरौ कुन मार्गले कुन स्तरमा पुर्याउँछ? मलाई त यस्तो मार्ग चाहियो जसले सबैभन्दा माथि पुर्याओस्। त्यसोभए एक पटक हेरौँ कुन मार्गले मलाई कहाँ पुर्याउँछ। सबैभन्दा पहिले त विज्ञान आउँछ, जुन तपाईँको स्कुल कलेजमा सिकाइन्छ। विज्ञानभन्दा बढी तपाईँहरूलाई केही सिकाइएको छैन। जुन सबैभन्दा तल्लो छ, त्यही नै सबैभन्दा प्रचलित छ। यो कलियुग हो।

विज्ञानको पहुँच दशौँ स्तरसम्म मात्र छ। सबैभन्दा तल्लो, त्यसभन्दा अगाडि यसले केही जान्दैन। विज्ञानले तपाईँलाई सबैभन्दा तल्लो स्तरमा राख्छ, तपाईँलाई भौतिकवादी बनाइराख्छ र मानिसले 'म शरीर हुँ' भन्ने ठान्छ र यसैका कारण निकै दुःख भोग्छ। उसको जीवनको कुनै लक्ष्य हुँदैन। खानु, पिउनु, रक्षा गर्नु, भक्षण गर्नु र प्रजनन गर्नु यति मात्र हुन्छ। यो स्तरमा त्यो व्यक्ति पशु समान हुन्छ। जसरी एउटा पशुले आफ्नो गुँडमा भोजन जम्मा गर्छ, त्यसै गरी त्यो मनुष्यरूपी पशुले पनि सङ्ग्रह मात्र गर्छ र केही गर्दैन। ऊ केवल उपभोक्ता हुन्छ र पछि मर्छ।

धेरै मानिसहरू आत्म-सुधारलाई नै अध्यात्म ठान्छन्। उनीहरू सोच्छन् 'यो शरीर वा भौतिकवाद मेरो लागि ठिक छैन, तर म असल व्यक्ति बन्न चाहन्छु। मेरो शरीर राम्रो होस्, स्वस्थ होस्, मेरो बुद्धि राम्रो चलोस्, मेरो स्वभाव असल बनोस्, सबैले मलाई प्रेम गरून्, मेरा भावनाहरू राम्रा बनुन् र मलाई दुःख नहोस्।' यसलाई हामी आत्म-सुधारको मार्ग भन्छौँ र जसलाई अध्यात्म के हो भन्ने थाहा छैन, उनीहरू यसैलाई अध्यात्म ठान्छन्। तैपनि यो धेरै राम्रो छ, पशुवृत्तिभन्दा त निकै राम्रो छ। यहाँ मानिस देखिन्छ, मानिसको रूप यहाँ प्रकट हुन्छ, तर यसले तपाईँलाई आठौँ स्तरसम्म मात्र लैजान्छ।

जसलाई आत्म-सुधारबाट पनि सन्तुष्टि हुँदैन र जसलाई अझ बढी जान्नु छ कि मृत्युपछि के हुन्छ? जन्मभन्दा अघि के थियो? के म मानिस हुँ वा त्यो हुँ जुन ठुला ठुला गुरुहरूले भनिरहन्छन्? तर बुझ्न त केहि बुझिदैन। उनीहरू अझ बढी खोज गर्छन् र भौतिकताभन्दा माथि पुग्छन्। यो भयो तन्त्रमार्ग, जसले तपाईँलाई छैटौँ वा सातौँ तहसम्म पुर्याइदिन्छ। त्यसभन्दा माथि तान्त्रिकलाई केही थाहा हुँदैन। यहाँ सिद्धिहरू, आदि शक्तिहरू, वैदिक प्राणी र देवी-देवताहरू भेटिन्छन् र मानिसहरू यसैलाई अध्यात्म ठान्छन्।"

"यसपछि कर्मको मार्ग आउँछ, जसले जन्म मृत्युको चक्रबाट छुटकारा दिलाउँछ। यसले तपाईँलाई 'कारण शरीर' को स्तरसम्म वा त्योभन्दा माथि मैले 'अज्ञात' भनेको तहसम्म पुर्याइदिन्छ जहाँ कारण शरीरको के हुन्छ भन्ने कुरा कसैलाई थाहा छैन। यसलाई यसरी पनि भन्न सकिन्छ कि यहाँ ऋषिहरू, बोधिसत्वहरू र पुण्यात्माहरू हुन्छन्, जसको फेरि कहिल्यै जन्म हुँदैन, तर उनीहरूको अस्तित्व रहन्छ। उनीहरू आफ्नै लोकमा हुन्छन्। पुण्य कर्म गरेर, नैतिक कार्य गरेर र असल आध्यात्मिक जीवन जिएर यो मार्गमा अगाडि बढ्न सकिन्छ; तर यसको पहुँच पाँचौँ वा छैटौँ स्तरसम्म मात्र हुन्छ।

यसपछि भक्ति मार्ग आउँछ, जसमा ईश्वरसँगको साक्षात्कार नै मुख्य लक्ष्य हुन्छ। यसले तपाईँलाई चौथो स्तर अर्थात् 'विश्वचिति' सम्म पुर्याउँछ, जहाँ पूर्ण विलीनता छ र व्यक्तिको अस्तित्व रहँदैन। विश्वचिति 'सगुण' रूप हो र भक्ति मार्गले सगुणमा विलीन गराउनेसम्मको सामर्थ्य राख्छ। यसभन्दा माथि यसले पुर्याउँदैन।

त्यसपछि शक्ति मार्ग आउँछ, जसले तपाईँलाई शक्तिको स्तरसम्म पुर्याउँछ। कहिलेकाहीँ यसले नादभन्दा पनि माथि पुर्याएर 'पराशक्ति' को दर्शन गराइदिन्छ। यहाँ व्यक्ति मात्र होइन, सबै कुरा विलीन भएर जान्छ र त्यो शक्तिको दर्शन हुन्छ जसले सबै कुराको सृजन गरेको छ। धेरै मानिसहरूमा यहाँसम्म पुग्ने तीव्र इच्छा हुन्छ र उनीहरूलाई लाग्छ कि यही नै परम सत्य हो। तर यो केवल पराभौतिक र परामानसिक तहभन्दा माथिको कुरा हो। यहाँ पनि 'विसत्य' नै छ; नाद शक्ति पनि विसत्य नै हो। यसलाई असत्य भन्न मिल्दैन, किनकि यो यति धेरै सत्य छ कि यसलाई असत्य भन्नु गलत हुन्छ।

मानिसहरू सोध्छन् के शक्ति सत्य होइन र?' म भन्छु हो, यो सत्य हो, तर यो 'विसत्य' (व्यावहारिक सत्य) हो। यति उच्च स्तरमा पुगेपछि सत्य र असत्यमा धेरै भिन्नता रहँदैन। शक्ति मार्गमा एउटा सम्भावना के रहन्छ भने, यसले तपाईँलाई 'सम्पूर्णता' सम्म पुर्याउन सक्छ र शक्तिलाई शिवसँग मिलाइदिन सक्छ। यद्यपि यस्तो निकै कम देखिन्छ, त्यसैले मैले यसको पहुँच कम देखाएको छु। निकै कम मानिसहरू मात्र वास्तवमा यहाँसम्म पुग्न सक्छन्।"

"यसभन्दा माथि योग मार्ग छ, जसले तपाईँलाई द्वैतसम्म पुर्याउँछ, किनकि योग आफैँमा द्वैत हो। तैपनि यस मार्गमा 'म के हुँ' भन्ने जान्ने सम्भावना रहन्छ। आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई चिन्न सकिन्छ। आत्मसाक्षात्कार योग मार्गबाट सम्भव छ। जो समाधिको स्थितिमा पुग्छ, उसलाई आफ्नो वास्तविक तत्वको ज्ञान हुन्छ। योग मार्गको एउटा राम्रो पक्ष के छ भने उनीहरू कैवल्य, योग र चित्तवृत्तिबाट मुक्तिको कुरा गर्छन्। अनी ध्यान दिनुहोस्, दोस्रो स्तरपछिका सबै कुराहरू चित्त र वृत्ति मात्र हुन्। यदि ती वृत्तिहरूबाट मुक्ति मिल्यो भने तपाईँ दोस्रो स्तरमा हुनुहुन्छ, तर अझै पनि त्यहाँ द्वैत बाँकी नै छ। तैपनि योगमा सम्पूर्णतासम्म पुग्ने एउटा सम्भावना भने पक्कै रहन्छ। यदि गुरु ज्ञानी र अब्बल हुनुहुन्छ भने त्यहाँसम्म पुग्न सकिन्छ।

र अन्त्यमा आउँछ ज्ञान मार्ग, जसले तपाईँलाई पहिलो अर्थात् सबैभन्दा उच्च स्तरसम्म पुर्याउँछ। ज्ञान मार्गबाहेक अरू कुनै पनि मार्गले यो उचाइसम्म पुर्याउन सक्दैन। यस कुरामा धेरै मतभेद वा विवाद हुन सक्छ कि म ज्ञान मार्गमा भएकाले यसो भनिरहेको छु। तर त्यसो होइन। मैले ज्ञान मार्गले मात्र त्यहाँ पुर्याउँछ भन्ने देखेपछि नै यो मार्ग रोजेको हुँ। सबै तिर भौँतारिएपछि प्यासी अन्ततः आफ्नै घर फर्कन्छ र मेरो घर ज्ञान मार्ग हो।

आखिर ज्ञान मार्गले नै किन सम्पूर्णतासम्म पुर्याउँछ त? किनकि हामीलाई यो बोध हुन्छ कि सम्पूर्णता वा अस्तित्वभन्दा अगाडि अरू केही हुन नै सक्दैन। यहाँ अलिकति अनौठो प्रकारको ज्ञान हुन्छ। यसलाई 'ज्ञान' भन्नु पनि विचित्र लाग्छ, किनकि त्यहाँ पुगेपछि थाहा हुन्छ कि सबै कुरा शून्य छ, वास्तवमा केही भइरहेकै छैन न त्यहाँ नाद छ, न शक्ति, न अनुभव, न त अनुभव गर्ने नै। यहाँ केवल अद्वैत छ र त्यो अद्वैतलाई सामान्य अर्थमा 'जान्न' सकिँदैन। जो ज्ञान मार्गमा छ, उसले मात्र यसको सौन्दर्य र परिपूर्णता बुझ्न सक्छ।

यदि त्यसभन्दा माथि केही हुन्थ्यो भने त्यो सुनिन्थ्यो वा देखिन्थ्यो होला। त्यसैले यसलाई नै परम सत्य मानिएको छ। ब्रह्म सत्य हो र त्यसभन्दा मुनिका अन्य सबै स्तरहरू मिथ्या हुन्। तर ती मिथ्या कुराहरू सहजै छुट्दैनन्। सत्यसँग सामना भएपछि पनि 'विसत्य' टाँसिएकै रहन्छ, किनकि सम्पूर्णतामा ती सबै कुराहरू अटाउँछन् जो असत्य हुन्, विसत्य हुन् वा जो केही पनि होइनन्, ती सबै यसैमा समाहित हुन्छन्।"
"त्यसैले यहाँ हामीले समर्पण भावमा आउनुपर्छ। यो यस्तै हो भन्ने स्वीकार भावमा आउनुपर्छ। सत्य प्राप्त भएपछि पनि असत्य कतै जाँदैन, माया पनि कतै भाग्दैन। यहाँ त बन्धनलाई पनि मुक्ति नै मानिन्छ। यो त मेरै लीला हो! 'किन यी नयाँ नयाँ शरीरहरू धारण गरिरहेका छौ? किन यी थरीथरीका जीवहरू बनिरहेका छौ? किन छोड्दैनौ?' यो प्रश्न त माथिल्लो स्तरमा पुगेको व्यक्तिलाई तल्लो स्तरको व्यक्तिले सोधिरहेको हुन्छ। तर माथिल्लो स्तरको व्यक्तिले भन्छ 'यो मेरै लीला हो, छोडेर के हुन्छ र? यहाँ कसले गर्छ र? कसले छोड्ने हो?'

अनि छोडेपछि पनि फेरि त्यही कुरा प्रकट हुन्छ। 'प्रलय हुनेछ' भन्छन्, केहि छैन त्यो सबै फेरि आइहाल्छ। यदि मेरो वशमा हुन्थ्यो भने म पुरै प्रलय गरिदिन्थेँ र त्यसपछि केही पनि आउन दिन्थेँन होला, तर त्यस्तो हुँदैन। त्यस्तो सोच्नु पनि मूर्खता हो। सम्पूर्णतामा व्यक्तिको कुनै अस्तित्व हुँदैन, सम्पूर्णतामा मानिस मिथ्या भइसक्यो। भएर पनि ऊ छैन। अब तपाईँलाई अलि अलि प्रस्ट हुँदै होला कि यो अध्यात्म कस्तो ठुलो प्रपञ्च हो। यसलाई बुझ्न निकै कठिन छ।

यदि तपाईँ एउटै मार्ग वा एउटै गुरुको शरणमा मात्र हुनुहुन्छ भने, सायद यो पूर्ण दृश्य कहिल्यै देख्नुहुने छैन। तपाईँलाई अध्यात्मको यो झगडाबाट बचाएर राखिएको छ। 'के सत्य हो र के असत्य' भन्ने अलमलबाट तपाईँ जोगिनुभएको छ भने त्यो केही दिनका लागि मात्र हो। पछि त सत्यको पनि वास्तविक 'सत्य' थाहा हुनेछ। सत्यको यथार्थ थाहा हुनेछ र यो कति प्रकारका हुन्छन् भन्ने सबै थाहा हुनेछ। जब 'यति धेरै प्रकारका सत्य छन् भने कसलाई चाहिँ सत्य मान्ने?' भन्ने प्रश्न उठ्छ, तब तपाईँ आफैँ बहुस्तरीय ज्ञानतर्फ बढ्नुहुनेछ।

बहुस्तरीय ज्ञानको बोध हुनु किन आवश्यक छ? मैले तपाईँलाई यो किन बताए त? अब तपाईँलाई लाग्न सक्छ कि यो त झन् ठुलो अलमल भयो। म त आफ्नो मार्गमा निकै खुसी थिएँ, अहिले त धेरै प्रश्नहरू पो उब्जिए! तर म तपाईँलाई एउटा कुरा भन्छु यदि सत्य यस्तो हुन्छ, यसका स्तरहरू यस्ता हुन्छन् र माथिल्लो स्तरबाट मुनिका सबै कुरा असत्य देखिन्छन् भन्ने बहुस्तरीय ज्ञान र अन्य नियम जान्नु भएन भने, तपाईँको प्रगति हुने छैन। यो कुरा मान्नुहोस यदि यो ज्ञान भएन भने अध्यात्म कहिल्यै बुझ्न सकिने छैन।"

"जसरी मैले उदाहरण दिएँ, एउटा गुरुले एउटा कुरा बोलिरहेको छ, अर्को गुरुले अर्को कुरा र तेस्रो गुरुले अझ अर्कै कुरा भनिरहेको छ। अनि एउटै गुरुले पनि दिनहुँ आफ्नो शिक्षा बदलिरहेको हुन्छ। जसलाई यो बहुस्तरीय अवधारणाको बारेमा थाहा छैन, उसको त सबै कुरा टाउको माथिबाट जानेछ, केही पनि बुझिने छैन। उसको प्रगति के होला र?

तपाईँलाई लाग्ला कि कुरा झन् जेलियो, तर यो जानिसकेपछि मात्र तपाईँको अलमल हट्नेछ। जसले यो कुरा जान्दैन, ऊ अध्यात्ममा अल्झिरहनेछ र कुनै आध्यात्मिक हिलोमा परिरहनेछ।

यहाँ शुद्धता छ, यहाँ स्पष्टता छ। यहाँ तपाईँले अध्यात्म के हो भनेर वारपार देख्न सक्नुहुन्छ। अब तपाईँको बुझाइमा आउनेछ कि कुन मार्ग कहिले रोज्ने। अब तपाईँले बुझ्नुहुनेछ कि किन केही मानिसहरू माथि जान सक्दैनन्। अब तपाईँले बुझ्नुहुनेछ कि मलाई किन सधैँ यस्तै गुरु भेटिन्छ, जसले एक दुईवटा कुरा सिकाएर घर पठाइदिन्छ 'तिम्रो दुःखको कारण तिम्रो पूर्वजन्मको कर्म हो, जाऊ शुद्धि गर।'के यही अध्यात्म हो ? हैन ?

तिम्रो चित्तवृत्ति निकै तीव्र छ। ध्यान गर। चित्तवृत्ति तिम्रो दुःखको कारण हो। चित्तमाथि नियन्त्रण गर, योग गर, आसन गर, प्राणायाम गर।' अब कसले के गर्ला? जसलाई बहुस्तरीय ज्ञान भएको छैन, उसले त प्रगति गर्ने छैन।

ध्यान दिनुहोस्, यो सबै कुरा कसैलाई भनिँदैन। यति स्पष्ट रूपमा कसैलाई पनि कहिल्यै बताइएको छैन। केही त कारण होला। कारण निकै सजिलो छ यस विषयमा कती आफैँ पनि अन्धकारमा छन्। गुरुहरूलाई भेट्नुहोस्, त्यहाँ 'आफ्नै डम्फु, आफ्नै ताल' भन्ने जस्तो अवस्था छ। यो जुन विहङ्गम दृश्य छ, त्यो यहाँ देखाइएको छ, अन्त कतै छैन।

यी शब्दहरू तपाईँले कतै पाउनुहुने छैन। बहुस्तरीय ज्ञान, विसत्य यो सबै के हो भनेर सोध्लान्। यी शब्दहरू त बनाउनुपरेको हो, किनकि यस्ता शब्दहरू नै छैनन्। शब्दकोशमा यस्ता शब्दहरू भेटिँदैनन्। हो, तपाईँले व्यावहारिक सत्य वा सापेक्ष सत्य जस्ता केही शब्दहरू त पाउनुहुनेछ, तर ती पनि निकै उच्च स्तरको ज्ञान भएको ठाउँमा मात्र भेटिन्छन्। जस्तै ज्ञान मार्गमा मात्र यस्ता शब्दहरू भेटिन्छन्, अन्त कतै भेटिँदैनन्।

त्यसैले मलाई आशा छ कि यसबाट तपाईँको धेरै अलमल हट्नेछ। अब सबै कुरा छर्लङ्ग देखिन थाल्नेछ। अब कहाँ जाने र के गर्ने भन्ने कुरा तपाईँले बुझ्न थाल्नुहुनेछ। कसले के भनिरहेको छ भन्ने कुराले तपाईँलाई अब अलमलमा पार्ने छैन; कुन स्तरको कुरा गरिएको हो भन्ने कुरा तुरुन्तै बुझिनेछ।

अब तपाईँले बुझ्नुहुनेछ कि मेरो प्रगति त हुन्छ, तर न शरीरले छोड्छ, न दुःखले, न मेरा आफन्तले, न त श्रीमतीले नै। अब तपाईँले बुझ्नुहुनेछ कि यो पनि एउटा सत्य हो। यसलाई स्वीकार्नुपर्छ, समर्पण गर्नुपर्छ। तब मात्र तपाईँको वास्तविक प्रगति हुनेछ। मेरो शुभकामना तपाईँहरू सबैका साथमा छ। ज्ञानको प्रकाश फैलाउनुहोस्, बोधि वार्ता हेर्दै गर्नुहोस्। नमस्कार!"

Telegram Browser Warning

Wise Words

बहुस्तरीय ज्ञान (नेपाली )

रोशन